Hogere opkomst, grotere verharding

van Prof.Dr. Joop van den Berg De Nederlandse politiek wordt sedert de eeuwwisseling gekenmerkt door drie verschijnselen die als schadelijk moeten worden beschouwd voor de democratie.[1] Ten eerste is de vluchtigheid van het kiesgedrag groter dan in andere Europese landen, groter zelfs dan in Italië. Daarnaast is er sprake van ernstige verbrokkeling van de meeste politieke partijen, voorop de grote oude volkspartijen. Ten slotte is er onmiskenbaar sprake van ernstige verharding van politieke tegenstellingen. Deze drie verschijnselen zijn niet alleen te zien in de nationale politiek maar ook in de lokale democratie. Daarbij moet worden gezegd dat de sterke opkomst van lokale partijen geleidelijk de polarisatie in de gemeentelijke democratie eerder verzachtte dan versterkte. Er ontstonden op veel plekken betrekkelijk grote en redelijk stabiele lokale fracties, die weliswaar meestal lichtelijk naar rechts overhelden, maar de politieke verhoudingen vreedzaam en constructief hielden. De prijs daarvoor was een steeds lagere opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen.[2] Gemeenten werden daarnaast, meer nog dan de landelijke politiek, geteisterd door verbrokkeling: grote partijen werden ‘middelgroot’ en daarnaast kwamen er reeksen kleine partijtjes. Ter linkerzijde is die fragmentatie wel wat verminderd door het samengaan van GroenLinks en de Partij van de Arbeid en de bijna-verdwijning van de SP. Daar staat verdere verbrokkeling aan de rechterzijde van het politieke spectrum tegenover. De volatiliteit van het kiesgedrag richt zich bovendien nog meer op nationale partijen dan op de grote lokale lijsten, die opmerkelijke stabiliteit tonen. Er is nogal wat blijdschap over de toegenomen participatie aan de verkiezingen voor gemeenteraden, al is de stijging ook weer niet indrukwekkend. De burgemeester van Rotterdam en de premier zullen dus volgens hun belofte van de Euromast abseilen. De vraag is of zij zoveel reden tot blijdschap hebben. Duidelijk is dat de hogere opkomst voornamelijk heeft bijgedragen aan de aanzienlijke winst van FVD, PVV, BBB en JA 21. Niet te vergeten de reuze stijging van Hart voor Den Haag, dat hetzelfde zetelaantal haalde als Pim Fortuyn in Rotterdam, bijna een kwart eeuw geleden. Daarmee heeft nu ook de verharding van politieke verhoudingen zijn entree gemaakt in de lokale democratie. Dat zal de vorming van colleges van B&W op een aantal plekken niet eenvoudiger maken. De versplintering is weer ernstiger geworden dan vier jaar geleden: veel gemeenten, zoals Utrecht en Maastricht, krijgen nu zes of meer ‘eenpitters’ in hun raad, naast gemeenten met vier partijen met één zetel en nog een stuk of wat met twee zetels. De collegevorming wordt daardoor weliswaar niet onmogelijk gemaakt, want er blijven vaak net genoeg grotere fracties over. Maar, het debat in de raad gaat er onvermijdelijk onder lijden en daarmee het gezag van de raad tegenover het college van B&W. Het wordt dus tijd dat er werk wordt gemaakt van een van de weinige voorstellen die uit de handen kwam van minister Judith Uitermark van BZK: maak de kiesdrempel ook in gemeenten gelijk aan de kiesdeler. Dat zou al een hele opruiming betekenen. Kortom, voor premier en burgemeester is er eigenlijk geen enkele reden om van de Euromast abzuseilen. Dit artikel verscheen eerder bij het Montesquieu Instituut. Prof. dr. J. Th. J. van den Berg is emeritus-hoogleraar aan de universiteiten van Leiden (parlementaire geschiedenis) en Maastricht (parlementair stelsel). Hij was directievoorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Hij is fellow van het Montesquieu Instituut. Noten: [1] Joop van den Berg, Humeurig volk, verkrampte politiek en hoe het anders kan, Amsterdam: Prometheus 2022. [2] Het verschil in opkomst tussen Tweede Kamerverkiezingen en gemeenteraadsverkiezingen | CBS

Door: Foto: "In Zandvoortse klederdracht gestoken leden van het stembureau aan de Louis Davidsstraat 17, vrolijken de gemeenteraadsverkiezingen op. NL-HlmNHA 54036918" by Poppe de Boer is licensed under CC CC0 1.0
Foto: -JvL- (cc)

TK verkiezingen – opkomst en nieuwe partijen

, door

Afgelopen vrijdag maakte de Kiesraad de officiële uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen bekend. Er waren geen verrassingen, alle cijfers waren gelijk aan die al een week lang in de media circuleerden. Wij lichten de nieuwe partijen er nog eens uit.

Maar eerst nog dit:
De opkomst viel niet tegen. Hoewel lager dan bij de vorige verkiezingen (2017: 81,6%), week het opkomstpercentage niet extreem af van de trend van de laatste jaren.

In 1971 waren de eerste verkiezingen waarbij geen opkomstplicht meer gold. Het opkomstpercentage kelderde toen drastisch. In de zeven na-oorlogse verkiezingen was het gemiddelde opkomstpercentage 94,16%. Vanaf 1971 tot en met de voorlaatste verkiezingen lag het gemiddelde op 80,52%. Het gemiddelde over de laatste vijf verkiezingen was nog iets lager: 78,19%

© Sargasso Opkomst TK verkiezingen2021 en eerder

Voorafgaand aan de verkiezingen van 17 maart werd gesuggereerd dat de opkomst lager kon uitvallen omdat veel mensen niet ter stembus zouden gaan vanwege de corona-pandemie. Niet nodig, sprak de minister, want 70-plussers konden ´briefstemmen´ en al wie niet naar het stemlokaal durfde kon deze keer geen twee maar drie volmachten aan anderen geven.

Het resultaat? Er zijn 1.069.048 briefstemmen van kiezers binnen Nederland geteld. Hiervan waren er 3.080 (0,29%) ongeldig en 1.181 (0,11%) blanco.
Het aantal stemmen per volmacht was iets lager dan bij de vorige verkiezingen: nu 917.698 (8.77%), in 2017 964.811 (9,13%).

Lezen: Venus in het gras, door Christian Jongeneel

Mededeling

Op een vroege zomerochtend loopt de negentienjarige Simone naakt weg van haar vaders boerderij. Ze overtuigt een passerende automobiliste ervan om haar mee te nemen naar een afgelegen vakantiehuis in het zuiden van Frankrijk. Daar ontwikkelt zich een fragiele verstandhouding tussen de twee vrouwen.

Wat een fijne roman is Venus in het gras! Nog nooit kon ik zoveel scènes tijdens het lezen bijna ruiken: de Franse tuin vol kruiden, de schapen in de stal, het versgemaaide gras. – Ionica Smeets, voorzitter Libris Literatuurprijs 2020.

Quote du Jour

Quote du Jour | Stemplicht

, door

 

Er valt iets voor te zeggen op het moment dat mensen massaal thuisblijven en blijkbaar niet meer echt beleven hoe belangrijk het is.

SCP-directeur Kim Putters op BNR. Hij ziet de bezwaren natuurlijk wel: “En bij burgerschap hoort een verantwoordelijkheidsgevoel bij mensen zelf, en dat staat wel op gespannen voet met een overheid die met het wijzende vingertje komt en gaat zeggen: “Gij zult stemmen”.

Foto: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Verkiezingsdebat_tussen_lijsttrekkers_CDA,_PvdA_en_VVD_in_Hilversumse_VARA-radio,_Bestanddeelnr_933-6506.jpg

Spannende verkiezingen, hogere opkomst?

, door

ANALYSE - van Simon Otjes en David M. Willumsen (verscheen eerder op Stuk Rood Vlees).

De commissie-Remkes heeft de afgelopen twee jaar hard nagedacht over manieren om de Nederlandse democratie te vernieuwen en te versterken. Een van de adviezen die zij geeft is blokvorming: partijen die ideologisch dicht bij elkaar staan moeten voor de verkiezingen aangeven dat ze samen in het kabinet gaan. Dat zou goed zijn voor de legitimiteit van het politieke stelsel. Veel empirische ondersteuning bieden Remkes en zijn collega’s niet. Wel verwijzen ze naar de Deense politieke serie Borgen, die aangeeft dat blokvorming kan leiden tot spannende politiek. Dat leidt tot de vraag welke lessen Nederland zou kunnen leren uit Denemarken? En wat onderzoek zegt over het effect van blokpolitiek?

Een Deens en een Nederlandse verkiezingsavond

Aan de oppervlakte lijken de politieke stelsels van Denemarken en Nederland enorm op elkaar. Beide landen hebben een lage kiesdrempel en daardoor een zeer divers parlement: er zijn in beide landen rechts-liberalen, sociaal-democraten, socialisten, een links-groene fusiepartij, links-liberalen en rechtspopulisten. Bij de Nederlandse verkiezingen van 2017 werd de partij van de premier wederom de grootste. Na een maandenlange formatie smeedde hij een centrum-rechtse coalitie samen: de liberaal Mark Rutte bleef premier. Bij de Deense verkiezingen van 2015 bleef de partij van de premier ook de grootste. Deze won zelfs zetels. Maar op verkiezingsavond was het duidelijk dat de premier haar biezen kon pakken. Er zou een centrum-rechtse regering komen onder leiding van een liberaal. 10 dagen na de verkiezingen was deze geïnstalleerd.

Foto: Sebastiaan ter Burg (cc)

Historische opkomst?

, door

Eén van de laatste voorspellingen bij de verkiezingen is die van de opkomstcijfers. De geschiedenis is hier op Sargasso al eens in beeld gebracht.

Vandaag wijzen de voorspellingen op een hoge opkomst. Om 15.45 uur was 43 procent van de stemgerechtigden in de stemlokalen op komen dagen. Dat is een hogere opkomst dan bij de verkiezingen van 2012 rond diezelfde tijd. Uiteindelijk was er in 2012 een opkomstpercentage van 74,57%.

Dat was trouwens een bedroevend lage opkomst. Alleen in 1998 was de opkomst nog lager (met 73,3% de laagste opkomst sinds de afschaffing van de stemplicht in 1970).

De hoogste opkomst cijfers dateren van 1977 (88%), 1981 (87%) en 1986 (85,5%). Roemruchte jaren. Na de verkiezingen volgden bizarre formatiebesprekingen die tot de kabinetten Van Agt en Lubbers leidden.

Met nog ruim 3 uur te gaan tot de sluiting van de stemlokalen: heeft het electoraat er vandaag zin an gehad? Gaan we nu eens boven de 80% komen?

Update 22:40 u

De opkomst lijkt zo goed als zeker op 81% uit te komen. Een resultaat dat eerder bij de verkiezingen in 1982 is gehaald en daarmee op een gedeelde vijfde plaats komt in de ranglijst opkomstcijfers sinds de afschaffing van de stemplicht.

Doe het veilig met NordVPN

Mededeling

Sargasso heeft privacy hoog in het vaandel staan. Nu we allemaal meer dingen online doen is een goede VPN-service belangrijk om je privacy te beschermen. Volgens techsite CNET is NordVPN de meest betrouwbare en veilige VPN-service. De app is makkelijk in gebruik en je kunt tot zes verbindingen tegelijk tot stand brengen. NordVPN kwam bij een speedtest als pijlsnel uit de bus en is dus ook geschikt als je wil gamen, Netflixen of downloaden.

Foto: Sargasso achtergrond wereldbol

Opkomstpercentages verkiezingen sinds 1946

, door

DATA - De opkomst voor de verkiezingen van de Provinciale Staten waren dit jaar weer erg laag. Geen nieuw record.
Hier een overzicht van alle verkiezingen in Nederland, m.u.v. de Europese, sinds 1946.
Opkomstpercentages_475

Foto: copyright ok. Gecheckt 11-02-2022

KORT | Lage opkomst

, door

COLUMN - In Almere en Rotterdam heeft de PVV de meeste stemmen getrokken en zou nu de grootste partij zijn in deze gemeenten.

In Rotterdam heeft PvdA-fractievoorzitter Leo Bruijn zijn analyse al klaar: “De PVV heeft in Rotterdam geprofiteerd van de dramatisch lage opkomst van 35,5 procent in de stad”. Hij denkt dat veel PvdA’ers niet zijn gaan stemmen.

Landelijk gezien verliest de PVV. Ook dat ligt aan de lage opkomst, aldus de analyse van Geert Wilders. Zo denkt ook de Zeeuwse PVV-lijsttrekker over het verlies van één zetel: “We hebben last van drie lokale partijen en de lage opkomst”. In Utrecht hangt PVV’er René Dercksen dezelfde sprankelende analyse aan: “We hebben vooral last gehad van de lage opkomst. Het is wel zorgelijk dat mensen de moed hebben verloren naar de stembus te gaan”.

Een verkiezingsnederlaag wijten aan een lage opkomst. Dat hebben we natuurlijk vaker mee gemaakt. Dat “het ligt niet aan ons, het ligt aan de thuisblijvers” is beledigend voor alle stembusgangers die blijkbaar nu eens wat anders willen.

Het is misschien een minder grote jury geweest dan anders, het was zeker geen unaniem oordeel, maar de jury heeft wél gesproken.

Foto: copyright ok. Gecheckt 11-02-2022

Midterm 2014 | Highlights voor Election Night

, door en

ANALYSE - De Slag om de Senaat nadert de apotheose. Na drie weken intensieve campagne is het vanavond eindelijk zo ver: election night 2014. De Republikeinen zullen naar verwachting de meerderheid in de Senaat krijgen. Ze hebben 51 van de 100 zetels nodig en moeten daarvoor netto zes zetels van de Democraten winnen. Omdat ze in het Huis van Afgevaardigden hun meerderheid zullen houden, heeft de GOP dan de macht in het hele Congres. De eerste resultaten komen vanaf vannacht om 0.00 uur onze tijd binnen vanuit Kentucky; om 7:00 uur morgenochtend sluiten de stembussen in Alaska. De top tien interessante races in de Slag om de Senaat in volgorde van verwachte uitslag.

Battleground states in de Midterm Elections 2014

Kentucky

De Republikeinse veteraan en leider van de Republikeinen in de Senaat, Mitch McConnell, werd in Kentucky uitgedaagd door Clinton Democrat Alison Lundergan Grimes. De weinig populaire, maar gedegen en invloedrijke McConnell wist met steun van vele rijke Republikeinen de campagne naar zijn hand te zetten. Hij dwong Grimes in het defensief door haar Obama’s beleid in de schoenen te schuiven, en dan met name diens voornemen om steenkoolmijnen in Kentucky te sluiten. De laatste peilingen geven McConnell een flinke gemiddelde voorsprong van 7,2% op Grimes. Grimes kan dit eigenlijk niet meer winnen, maar gebeurt dat toch omdat de peilingen er finaal naast zaten, dan is er goede hoop voor de Democraten; hun kiezers in andere staten zullen dan gemotiveerder zijn om op de valreep nog te gaan stemmen.

Steun ons!

Mededeling

De redactie van Sargasso bestaat uit een club vrijwilligers. Naast zelf artikelen schrijven struinen we het internet af om interessante artikelen en nieuwswaardige inhoud met lezers te delen. We onderhouden zelf de site en houden als moderator een oogje op de discussies. Je kunt op Sargasso terecht voor artikelen over privacy, klimaat, biodiversiteit, duurzaamheid, politiek, buitenland, religie, economie, wetenschap en het leven van alle dag.

Om Sargasso in stand te houden hebben we wel wat geld nodig. Zodat we de site in de lucht kunnen houden, we af en toe kunnen vergaderen (en borrelen) en om nieuwe dingen te kunnen proberen.

Foto: Jeroen Mirck (cc)

Dalend animo verkiezingen Europees Parlement

, door

DATA - Onlangs twijfelde Sjors van Beek openlijk of hij wel een stem gaat uitbrengen bij de verkiezingen van het Europees Parlement. De opkomstpercentages van de afgelopen decennia laten zien dat hij niet de enige is.

Inmiddels is het Europees gemiddelde onder de 50% gezakt zoals onderstaande grafiek laat zien, waarbij Nederland het slechter doet dan het gemiddelde. Hoewel er een kleine opleving is in Nederland na het dieptepunt van 1999, is de lange termijn trend dalend.

Opkomst verkiezingen Europees Parlement: Nederland vs. EU

De Europese opkomstpercentages worden echter vertekend doordat sommige landen een stemplicht kennen: België, Cyprus, Griekenland, Italië, Luxemburg & Spanje. Het is dus beter om te vergelijken met landen die ook geen stemplicht hebben. Het beeld ziet er dan als volgt uit:

Opkomst verkiezingen Europees Parlement: Nederland vs. EU met onderscheid naar wel/geen stemplicht

Is het invoeren van een stemplicht dan een optie? Afgezien van de vraag of je mensen moet verplichten een recht uit te oefenen, is de stemplicht niet een onverdeeld succes in de landen die wel een stemplicht kennen. De Belgen en Luxemburgers houden zich braaf aan hun plicht, hoewel een boete natuurlijk een flinke stok achter de deur is. Echter, in Griekenland en Cyprus weerhoudt een mogelijke straf mensen er niet van om toch thuis te blijven. In Italië en Spanje staan er geen sancties op het niet nakomen van de stemplicht wat zich met name in Spanje in een relatief lage opkomst vertaald.

Foto: copyright ok. Gecheckt 04-10-2022

Duopolie | In de stemming

, door

COLUMN - Vandaag zijn de gemeenteraadsverkiezingen en als de opkomst aan de verwachtingen voldoet, brengt iets minder dan de helft van Nederland zijn stem uit. Diverse fractievoorzitters noemen deze opkomst laag, en volgens Alexander Pechtold is een opkomst onder de vijftig procent echt een probleem.

Economisch gezien lijkt dit de omgekeerde wereld: met een economische bril op moet je enige moeite doen om te verklaren waarom de opkomstpercentages niet nog veel lager liggen. Dit omdat de kans dat je de uitslag beïnvloedt nihil is. Een stem verandert de verkiezingsuitslag alleen wanneer de uitslag op één stem beslist wordt. Zelfs wanneer de uitslag op twee stemmen hangt, of drie, of honderd, had je net zo goed thuis kunnen blijven.

En uitslagen worden vrijwel nooit beslist op één stem: Wikipedia geeft hier een lijstje van spannende verkiezingen en telt over de hele geschiedenis twintig keer een verkiezing die met nul stemmen of één stem verschil werd gewonnen (interessant genoeg voornamelijk in Canada). In Nederland is een voorbeeld bekend waarbij de ChristenUnie in Meppel in 2010 een gemeenteraadszetel verloor op één stem, en de restzetel via loting naar de PvdA ging. En in dat geval zou je de verkiezing alleen hebben beïnvloed als je ChristenUnie wilde stemmen, maar in plaats daarvan thuis bleef.

Doneer!

Mededeling

Sargasso is een laagdrempelig platform waarop mensen kunnen publiceren, reageren en discussiëren, vanuit de overtuiging dat bloggers en lezers elkaar aanvullen en versterken. Sargasso heeft een progressieve signatuur, maar is niet dogmatisch. We zijn onbeschaamd intellectueel en kosmopolitisch, maar tegelijkertijd hopeloos genuanceerd. Dat betekent dat we de wereld vanuit een bepaald perspectief bezien, maar openstaan voor andere zienswijzen.

In de rijke historie van Sargasso – een van de oudste blogs van Nederland – vind je onder meer de introductie van het liveblog in Nederland, het munten van de term reaguurder, het op de kaart zetten van datajournalistiek, de strijd voor meer transparantie in het openbaar bestuur (getuige de vele Wob-procedures die Sargasso gevoerd heeft) en de jaarlijkse uitreiking van de Gouden Hockeystick voor de klimaatontkenner van het jaar.

Volgende