Iedereen zal deze dooddoener wel eens voorbij zien komen in discussies over klimaatverandering: “Het klimaat verandert altijd”. In langere verhalen van pseudosceptici wordt die dooddoener meestal ingekleed met meer woorden, en vaak met een grafiek uit een bona fide paleoklimatologisch onderzoek. Op zich klopt het wat er wordt gezegd, maar er wordt een misleidende indruk gewekt. De suggestie is dat het klimaat in het verleden zomaar veranderde, zonder dat er iets te zeggen is over de oorzaken en processen die daarvoor zorgden. En als dat in het verleden zo ging, dan zou dat nu ook zo kunnen zijn, toch? Het publiek wordt zo in de richting gestuurd van een onwetenschappelijke manier van denken, die in de verste verte geen recht doet aan al die wetenschappers die in de afgelopen tweehonderd jaar hebben bijgedragen aan de kennis over de werking van het klimaatsysteem. Wetenschappers nemen geen genoegen met "natuurlijk" als verklaring, net zo min als ze dat met "zomaar" zouden doen. [caption id="attachment_370659" align="alignnone" width="500"] Verloop van de gemiddelde wereldtempertuur in de afgelopen 500 miljoen jaar. Let op de verspringende schaal van de x-as. Bron: Haywood et al. 2019.[/caption] De misleiding zit hier niet in wat er wordt gezegd, maar in wat er wordt weggelaten. Een opmerking of afbeelding over klimaatveranderingen uit het verleden wordt losgehaald uit nagenoeg de complete klimaatwetenschap. Op een manier die grenst aan geschiedvervalsing. De werkelijkheid is namelijk dat de kennis die er is over het broeikaseffect is ontstaan vanuit onderzoek naar die vroegere klimaatveranderingen. Dat we weten dat het opwarmt door onze uitstoot van CO₂, is een bijvangst van de wetenschappelijke interesse in de paleoklimatologie. Dankzij wetenschappers als Joseph Fourier, die tweehonderd jaar geleden al begreep dat het klimaat niet zomaar verandert, omdat er een enorme hoeveelheid energie nodig is om de aarde ook maar een beetje op te warmen. (Voor een iets uitgebreidere toelichting op de wetenschapsgeschiedenis verwijs ik naar het langere stuk hierover op Klimaatveranda, en voor een veel uitgebreidere toelichting naar mijn boek.) Klimaatwetenschap is een pakket met een heleboel onderdelen: basale natuurkunde uit de negentiende eeuw, klimaatmodellen in allerlei soorten en maten, metingen door instrumenten aan het aardoppervlak en in satellieten, statistische analyses én de paleoklimatologie. Al die onderdelen wijzen in dezelfde richting: hoe meer broeikasgassen in de atmosfeer, hoe warmer het wordt op aarde. Klimaatveranderingen uit het verleden zijn niet in tegenspraak met die conclusie, maar bevestigen hem juist. Is er een optimaal klimaat? Als je meent dat het klimaat zomaar op elk moment warmer of kouder kan worden, dan kom je al snel uit bij de conclusie dat er geen optimaal klimaat is voor de aarde. Ook daar geldt dat het misleidende van zo'n bewering vooral zit in wat er niet wordt gezegd. Want als je naar de planeet zelf kijkt, klopt het wel. Die blijft zijn rondjes om de zon wel draaien, hoeveel de temperatuur aan het oppervlak ook verandert. Voor het leven op aarde ligt het al wat anders. Klimaatveranderingen hebben in het verleden meerdere keren tot massa-extincties geleid. Maar de evolutie laat zich niet zo makkelijk stoppen en bovendien heeft die alle tijd. De biodiversiteit neemt in de loop van miljoenen jaren weer toe, na zo’n massa-extinctie. Met nieuwe soorten die de plekken innemen van soorten die zijn verdwenen. Welk waardeoordeel je daaraan verbindt, hangt waarschijnlijk vooral af van je relativeringsvermogen. En in hoeverre het huidige klimaat optimaal is voor de mens is ook nog te relativeren. Hadden we ons minder goed kunnen ontwikkelen als het hele Holoceen, dat een dikke tienduizend jaar geleden begon, twee of drie graden warmer was geweest? Wie meent dat te weten mag het zeggen, maar verwacht niet dat ik het al te serieus neem. In werkelijkheid is die kretologie over een optimaal klimaat niet meer dan een afleidingsmanoeuvre. Of het huidige klimaat in alle opzichten optimaal is, doet er niet toe. Het gaat erom dat zowel de menselijke maatschappij als de natuur zich de afgelopen duizenden jaren heeft ontwikkeld in het behoorlijk stabiele klimaat van het Holoceen. Alles in onze samenleving is ingesteld op dat klimaat. Verandering vereist aanpassing, zeker als die zo snel gaat als nu het geval is. Ons vermogen om ons aan te passen heeft zijn grenzen, en dat geldt ook voor de natuur. Naarmate het meer en sneller opwarmt zullen we steeds verder achter de feiten aanlopen, als we ons proberen aan te passen. Pas wanneer de uitstoot stopt en het klimaat beetje bij beetje stabiliseert zal het mogelijk zijn om ons echt in te stellen op een nieuw, veranderd klimaat. En wie weet zullen dan, in een verre toekomst, mensen dat klimaat zien als optimaal. Omdat ze er hun samenleving op hebben ingericht. Een retorisch duizenddingendoekje Dat iets natuurlijk zou zijn, wordt op allerlei manieren gebruikt om een publiek te overtuigen: bij het verkopen van cosmetica of voedingssupplementen, bij het afwijzen van vaccins of het aanprijzen van wetenschappelijk onbewezen geneeswijzen, tot aan het rechtvaardigen van racisme of misogynie. Een retorisch duizenddingendoekje! Alsof natuurlijkheid een vanzelfsprekendheid zou impliceren, die alle onderzoek naar onderliggende oorzaken en mechanismes en alle kritische vragen overbodig zou maken. Het staat haaks op de basisprincipes van het wetenschappelijke denken, maar als retorisch trucje werkt het. Dat neem ik tenminste aan, want waarom zou het anders zo vaak worden toegepast. Het valt niet te ontkennen dat organisaties en activisten die ageren tegen ingrijpende maar noodzakelijke klimaatmaatregelen retorisch heel behendig zijn. Misleidende verhalen over natuurlijke klimaatveranderingen komen ze daarbij heel goed van pas. Het valt onmogelijk nog vol te houden dat de mens geen invloed heeft op de opwarming van de afgelopen anderhalve eeuw. Vrijwel niemand beweert dat nog. Dat we maar voor een deel van die opwarming verantwoordelijk zouden zijn, is makkelijker te verkopen. En het voldoet om zijn doel te bereiken: het ondermijnen van de urgentie die wordt gevoeld om onze uitstoot van broeikasgassen drastisch terug te brengen. De resultaten van die aanhoudende ondermijning zien we inmiddels regelmatig terug in nieuwsberichten over toenemende extreme weersverschijnselen. En in de wereldwijde uitstootcijfers, die op een niveau zijn gebleven waardoor het inmiddels onmogelijk is om het tien jaar geleden afgesproken klimaatdoel te halen van maximaal anderhalve graad opwarming. Dit is een verkorte versie van een eerder verschenen long read op Klimaatverandering, van Hans Custers.
Nee, hij vertelt een verhaal. En nog een deprimerend verhaal ook. Wellicht niet de beste keuze, want jullie komen hier waarschijnlijk voor een leuk deuntje (of wat teringherrie) voor het slapen gaan. Maar het is wel een belangrijk verhaal, want we moeten gewoon zsm stoppen met het verbranden van meuk. Doen we morgen weer muziek!
Sargasso heeft privacy hoog in het vaandel staan. Nu we allemaal meer dingen online doen is een goede VPN-service belangrijk om je privacy te beschermen. Volgens techsite CNET is NordVPN de meest betrouwbare en veilige VPN-service. De app is makkelijk in gebruik en je kunt tot zes verbindingen tegelijk tot stand brengen. NordVPN kwam bij een speedtest als pijlsnel uit de bus en is dus ook geschikt als je wil gamen, Netflixen of downloaden.
Grote delen van Europa hebben vroeg in deze zomer hittestress ervaren. Wat dat is en hoe het aanvoelt, zal ik dus niet hoeven uit te leggen. In veel landen, waaronder Nederland, werden temperatuurrecords voor juni gebroken, en in sommige landen werden zelfs temperaturen bereikt die daar nooit eerder waren gemeten. Onderstaand lijstje is afkomstig van de BBC.
Temperatuurrecords tijdens de hittegolf in Europa van juni 2026. Bron: BBC klik voor groter beeld
Hitte is een belangrijke oorzaak van weergerelateerd overlijden. Vooral ouderen en jonge kinderen zijn kwetsbaar, maar ook mensen die fysiek werk doen in de buitenlucht lopen een verhoogd risico op gezondheidsschade of zelfs overlijden. Er is bij hittegolven altijd een aanzienlijke oversterfte, maar toch wordt hitte zelden genoemd als doodsoorzaak in overlijdensrapportages. Mensen overlijden vaak door andere aandoeningen die door hitte worden verergerd, zoals hartfalen of astma. Precieze cijfers over het effect van hitte op mortaliteit zijn mede daardoor moeilijk vast te stellen.
De biochemie in het menselijk lichaam is helemaal ingericht op een temperatuur van 37, 38 graden. Bij enkele graden meer of minder gaan er processen haperen, en daardoor kan er schade ontstaan. Duurt dat niet heel lang, dan kan het lichaam de schade vaak nog wel herstellen. Maar ergens houdt dat op. De meest kwetsbaren kunnen dat punt vrij snel bereiken. Dat is zeker zo wanneer het ’s nachts warm blijft. Hoge nachttemperaturen blijken het herstel te bemoeilijken, onder meer omdat we slechter slapen als het te warm is.
Ik hoop dat de parlementaire commissie over corona ook nog toekomt aan de niet-materiële schade. Natuurlijk, de periode 2020-2021 heeft ons ook gunstige zaken gebracht – er wordt minder verplicht gezoend, bijvoorbeeld onder collega’s. Maar het heeft de samenleving ook ontwricht op een manier waar we met de huidige hittegolf mee worden geconfronteerd: het idee dat alles onder alle omstandigheden moet doorgaan. Ook nu het code rood is vanwege de hitte.
Wie ouder is dan 25 is oud genoeg om nog de tijd te hebben meegemaakt dat een evenement werd afgezegd omdat de omstandigheden er niet naar waren. Het was bijvoorbeeld te warm om in een collegezaal bij elkaar te komen, of de treinen staakten, of allebei. Dan ging er een berichtje rond dat een en ander werd uitgesteld. Nu gaat er in zo’n geval een berichtje rond met een Teams-link.
Ik heb het de afgelopen week een paar keer meegemaakt. Het bericht werd zelfs rondgestuurd zonder dat de docent gevraagd werd of het ook kon op Teams. Want dat schijnt vanzelf te spreken. Je voelt als oudere (ouder dan 25) je zelfs enigszins beschroomd om te protesteren. Ben jij nou met dit warme weer om een vrije middag aan het vragen?
Tot het eind van de Koude Oorlog heeft de BVD de CPN in de gaten gehouden. Maar de dienst deed veel meer dan spioneren. Op basis van nieuw archiefmateriaal van de AIVD laat dit boek zien hoe de geheime dienst in de jaren vijftig en zestig het communisme in Nederland probeerde te ondermijnen. De BVD zette tot tweemaal toe personeel en financiële middelen in voor een concurrerende communistische partij. BVD-agenten hielpen actief mee met geld inzamelen voor de verkiezingscampagne. De regering liet deze operaties oogluikend toe. Het parlement wist van niets.
In Den Haag is de Klimaatmars van start gegaan met een programma met sprekers en Spinvis. Daarna volgt een 3 km lange tocht door Den Haag.
Om zo vlak voor de verkiezingen de politici er aan te herinneren dat het klimaat geen ondergeschoven kindje van de rekening mag zijn.
Voor wie er niet bij kan zijn: hier de livestream:
Hieronder kunt u uw berichten kwijt als deelnemer aan de mars en als toeschouwer langs de kant of bij de livestream
DATA - Wat is normaal? In een land waarin “doe maar normaal, doe je al gek genoeg” de lijfspreuk van lijkt te zijn van de oorspronkelijke inwoners (wacht op normaliseerde definitie) is het wel iets waar men graag aan refereert. En al helemaal als het gaat over het weer. “Dit is toch niet normaal meer” klinkt het bij iedere uitzonderlijke weersituatie.
Maar hier zit wel een probleem. Het geheugen van de gemiddelde mens met betrekking tot het weer gaat ongeveer 10 jaar terug of is gevuld met de uitzonderingen uit het verleden (weet je nog, die zomer van 1976?).
En dan is er nog het “normaal” van het KNMI. Dat is het zogeheten langjarige gemiddelde waarmee recente maanden en seizoenen vergeleken wordt. Alleen… dat langjarige gemiddelde waar naar verwezen wordt schuift iedere tien jaar op. Dus werken we nu met de periode 1991-2020. Dus als het KNMI zegt dat de lente 1,1 graad warmer was dan het langjarige gemiddelde, verwijzen ze daarnaar. Terwijl vergeleken met bijvoorbeeld de periode 1941-1970 het maar liefst 2,5 graden warmer is.
Daarom maar onderstaande tabel gemaakt. Dan kun u zelf de vergelijking maken met wat voor u “vroeguh” is.
Elke poging tot maatschappelijke verandering roept tegenwoordig dezelfde reflex op. Iemand spreekt zich uit over klimaat, arbeidsomstandigheden of ongelijkheid, en binnen seconden klinkt het verwijt: hypocrisie. Je eet vlees. Je vliegt. Je bezit een smartphone. Dus zwijg. Het is een opvallend soort kritiek. Ze komt vrijwel altijd van mensen zonder alternatief, zonder plan, zonder ambitie om iets te verbeteren. Het hypocrisie-argument fungeert als moreel veto: wie zelf onderdeel is van het systeem, verliest het recht om dat systeem te bekritiseren. Betrokkenheid wordt zo omgedraaid tot schuld.
Die redenering houdt alleen stand als je het grotere plaatje negeert. Het huidige kapitalistische systeem is zo ingericht dat vrijwel elke handeling ecologische en sociale schade veroorzaakt. Energieopwekking, voedselproductie, kleding, elektronica, vervoer: alles is doordrenkt van uitstoot, uitbuiting en externalisering van kosten. Wie leeft, participeert. Wie participeert, veroorzaakt schade.
Morele zuiverheid is in zo’n systeem geen realistische optie. Er bestaat geen levensstijl zonder voetafdruk en geen consumptie zonder gevolgen. Wie dat toch eist, stelt een onhaalbare norm en kan vervolgens iedereen afserveren die die norm onvermijdelijk overschrijdt. Dat is geen principiële kritiek, dat is een techniek om verandering te blokkeren.
Toch maken mensen voortdurend keuzes die de schade beperken. Minder vlees eten. Minder vliegen. Stemmen op partijen die klimaatbeleid serieus nemen. Fast fashion mijden. Zich organiseren in vakbonden. Demonstreren. Dat gebeurt vaak inconsistent, soms tegenstrijdig, altijd onvolmaakt. Precies zoals menselijk handelen eruitziet.
Sargasso is een laagdrempelig platform waarop mensen kunnen publiceren, reageren en discussiëren, vanuit de overtuiging dat bloggers en lezers elkaar aanvullen en versterken. Sargasso heeft een progressieve signatuur, maar is niet dogmatisch. We zijn onbeschaamd intellectueel en kosmopolitisch, maar tegelijkertijd hopeloos genuanceerd. Dat betekent dat we de wereld vanuit een bepaald perspectief bezien, maar openstaan voor andere zienswijzen.
In de rijke historie van Sargasso – een van de oudste blogs van Nederland – vind je onder meer de introductie van het liveblog in Nederland, het munten van de term reaguurder, het op de kaart zetten van datajournalistiek, de strijd voor meer transparantie in het openbaar bestuur (getuige de vele Wob-procedures die Sargasso gevoerd heeft) en de jaarlijkse uitreiking van de Gouden Hockeystick voor de klimaatontkenner van het jaar.
De redactie van Sargasso bestaat uit een club vrijwilligers. Naast zelf artikelen schrijven struinen we het internet af om interessante artikelen en nieuwswaardige inhoud met lezers te delen. We onderhouden zelf de site en houden als moderator een oogje op de discussies. Je kunt op Sargasso terecht voor artikelen over privacy, klimaat, biodiversiteit, duurzaamheid, politiek, buitenland, religie, economie, wetenschap en het leven van alle dag.
Om Sargasso in stand te houden hebben we wel wat geld nodig. Zodat we de site in de lucht kunnen houden, we af en toe kunnen vergaderen (en borrelen) en om nieuwe dingen te kunnen proberen.
Jarenlang presenteerden bedrijven zich als morele voortrekkers. Duurzaam, inclusief, klimaatbewust, maatschappelijk betrokken. Elk jaar een dik ESG-rapport. Elke kwartaalpresentatie een slide over ‘purpose’. Het leek soms wel alsof het kapitalisme eindelijk therapie had gevolgd en tot zelfinzicht was gekomen. Maar bij al deze grote en veelbelovende woorden moesten we natuurlijk wel geduld hebben. Want verandering kost tijd.
Die fase blijkt ‘verrassend’ kwetsbaar voor politieke windrichtingen. Zodra overheden naar rechts schuiven, regels afzwakken en toezicht relativeren, verdampt het morele vocabulaire. Per direct. Wat gisteren nog kernwaarde heette, heet vandaag overbodige ballast. Verantwoord ondernemen blijkt vooral afhankelijk van de vraag hoeveel tegenmacht er bestaat.
Daar komt bij dat vrijwel al deze maatregelen geld kosten. Schonere productie, betere arbeidsomstandigheden, uitgebreide moderatie, diversiteitsprogramma’s: ze drukken op marges. Of internaliseren kosten die anders zouden worden afgewenteld op de samenleving. In een systeem waarin aandeelhoudersrendement maatgevend blijft, geldt moreel gedrag al snel als concurrentienadeel zodra de politieke bescherming wegvalt.
Op klimaatgebied is de terugtocht zichtbaar. Oliebedrijven schuiven investeringen in hernieuwbaar naar de achtergrond. Luchtvaartmaatschappijen relativeren hun net-zero-doelen. Autofabrikanten herontdekken de verbrandingsmotor.
Niet omdat het technisch niet kan, maar omdat het politiek weer mag. Subsidies verdwijnen. Normen worden afgezwakt. Klimaatbeleid wordt geframed als ‘linkse hobby’. In dat vacuüm hervindt de fossiele industrie haar zelfvertrouwen.
Sargasso en de klimaatcriminele Stichting Clintel kennen elkaar al jaren. Oude vrienden, zou je bijna zeggen. In de zin waarin je ook een mug en een klamboe oude vrienden kunt noemen. We troffen elkaar regelmatig en hebben een, eh, wat gecompliceerde geschiedenis. Maar de afgelopen jaren was de liefde wat bekoeld. Tot nu, want Clintel heeft een overwinning te vieren, een moment van triomf die tegenwoordig een zeldzaamheid is bij de klimaatontkenners.
Het KNMI paste namelijk, op aandringen van de stichting, een historische meetreeks iets aan. Enkele oude hittegolven kwamen daardoor terug in de statistieken. Voor Stichting Clintel voelde dat als een overwinning. Jarenlange kritiek leek plots bevestigd. De vlag kon uit. De socials in de feeststand. De champagne ontkurkt. Want zie je wel: ze hadden gelijk. Op één punt, in een dataset. En voor de rest natuurlijk nog steeds niet.
De correctie waar het om gaat is technisch. Het gaat om homogenisatie van meetgegevens in De Bilt. Oude metingen worden gecorrigeerd om veranderingen in meetopstelling, omgeving en instrumenten te compenseren. Dat proces levert soms bijstellingen op. In dit geval bleek een eerdere correctie te grof. Zeven hittegolven uit de eerste helft van de twintigste eeuw werden opnieuw erkend. Dat is alles. Geen revolutie. Geen herziening van het klimaatbeeld. Geen breuk met decennia onderzoek. Geen reden voor overwinningsparades.
Dat kan! Sargasso is een collectief van bloggers en we verwelkomen graag nieuw blogtalent. We plaatsen ook regelmatig gastbijdragen. Lees hier meer over bloggen voor Sargasso of over het inzenden van een gastbijdrage.
Bedrieglijk echt gaat over papyrologie en dan vooral over de wedloop tussen wetenschappers en vervalsers. De aanleiding tot het schrijven van het boekje is het Evangelie van de Vrouw van Jezus, dat opdook in het najaar van 2012 en waarvan al na drie weken vaststond dat het een vervalsing was. Ik heb toen aangegeven dat het vreemd was dat de onderzoekster, toen eenmaal duidelijk was dat deze tekst met geen mogelijkheid antiek kon zijn, beweerde dat het lab uitsluitsel kon geven.
ANALYSE - door Hans Custers – Vanuit de wetenschappelijke wereld komt er de laatste tijd regelmatig kritiek op IPCC-rapporten. Die kritiek heeft geen betrekking op de bevindingen van werkgroep I, die de natuurwetenschappelijke stand van zaken beschrijft. Het gaat over de andere twee werkgroepen die, zou je kunnen zeggen, die natuurwetenschap vertalen naar maatschappelijke kwesties en mogelijke keuzes die de politiek kan maken. Vaak wordt daarbij aangetekend dat het probleem niet zozeer bij het IPCC zelf ligt, maar meer in de onderliggende wetenschap waarover het IPCC rapporteert. Die wordt gedomineerd door onderzoek uit de rijke, geïndustrialiseerde wereld, waardoor andere perspectieven onderbelicht blijven. Dat leidt bijvoorbeeld tot eenzijdige, voor het mondiale zuiden oneerlijke sociaaleconomische scenario’s.
De Franse wetenschapshistoricus Jean-Baptiste Fressoz ging onlangs, in een uitgebreid artikel, in op een ander aspect van die scenario’s. Die verwachten teveel van technologische oplossingen voor het verminderen van de CO₂-uitstoot, het onderwerp waar Werkgroep III van het IPCC zich mee bezighoudt. Volgens Fressoz gaat dat techno-optimisme terug tot de tijd voor de oprichting van het IPCC. In mijn eigen speurtocht in de geschiedenis viel het me op dat in de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog technologie bijna als vanzelfsprekende oplossing voor allerlei problemen werd gezien. Het was zelfs een van de redenen voor de Amerikaanse overheid (en ook die van de Sovjet-Unie) om klimaatonderzoek te financieren. Ze hoopten technologie te kunnen ontwikkelen om weer en klimaat doelgericht te kunnen manipuleren, bijvoorbeeld ten behoeve van de landbouw of als oorlogswapen.
COLUMN - een gastbijdrage van Jelle de Graaf [*]
Er was een tijd dat klimaatontkenning nog makkelijk ter herkennen was. Das war einmal. Nu de klimaatcrisis steeds zichtbaarder is, is de fossiele industrie overgestapt op andere tactieken. Dus hoe ziet hedendaagse klimaatontkenning eruit?
Hoewel de klassieke klimaatontkenner steeds zeldzamer wordt, bestaat die nog wel. Zo reageerde PVV-minister Madlener na de overstromingen in Valencia, waar honderden doden vielen, door te stellen dat je de overstromingen “niet zo één-twee-drie” kan koppelen aan het klimaat. Zelfs extreemrechtse partijen als de PVV richten zich tegenwoordig echter vooral op hoe we met het klimaat moeten omgaan, en niet op het ontkennen dat er iets gaande is.
Dit is het op de (uiterst) rechtse flank dominante verhaal gaat. Ja, er is (mogelijk) iets gaande met het klimaat, maar we moeten er vooral geen geld in steken want dat is slecht voor DE BURGER. Dit is een heel geniepig narratief omdat het, zonder dit te benoemen, een op consumenten gerichte aanpak van de klimaatcrisis suggereert die de grote vervuilers buiten schot laat en gewone mensen enorm afschrikt.
ACHTERGROND - Laat ik beginnen met een waarschuwing. Wie een absoluut zeker ‘ja’ of ‘nee’ verwacht als antwoord op de vraag hierboven, moet ik teleurstellen. Absolute zekerheid kan de wetenschap hierover niet geven. Los van het feit dat er geen harde, volledig objectieve criteria bestaan voor wat we onder ‘teveel’ moeten verstaan. Maar vooral leven we inmiddels in een klimaat dat onbekend terrein is voor ons. Wat er in dat onbekende terrein met ijskappen gebeurt hangt af van een ingewikkeld samenspel van onder meer smelt aan het oppervlak, veranderingen in patronen van sneeuwval en regen, stroomsnelheid van gletsjers, inwerking van warmer zeewater aan de basis, enzovoort. Het inzicht in al die processen is het afgelopen decennium wel toegenomen. Inmiddels beseffen ijsonderzoekers dat de gevolgen van een vrij beperkte opwarming, zeg een of twee graden, voor de ijskappen veel groter zijn dan lang werd gedacht. Met natuurlijk nog wel het een en ander aan onzekerheden. Waarbij de mogelijke tegenvallers veel groter en ingrijpender zijn dan de mogelijke meevallers.
Om een idee te krijgen van wat er zou kunnen gebeuren moeten wetenschappers afgaan op reconstructies van veranderingen in ijskappen in het verre verleden, op modellen en op waarnemingen van wat er nu gebeurt. Het is onredelijk om te verwachten dat die wetenschappers heel nauwkeurig, op een tijdschaal van een of twee decennia, kunnen voorspellen wat de gevolgen zullen zijn van enkele tienden van een graad meer of minder. In de ijskappen van Groenland van Antarctica zit genoeg ijs opgeslagen om de zeespiegel met 65 meter te laten stijgen. Een procentje meer of minder dat daarvan smelt, heeft al ingrijpende gevolgen voor kustgebieden overal ter wereld.
