Een gastbijdrage van Koen Damhuis (Universiteit Utrecht), Emily Miltenburg, Leonard van ’t Hul en Sander Kunst (Sociaal en Cultureel Planbureau), eerder verschenen bij Stuk Rood Vlees.
De afgelopen jaren is er veel gezegd en geschreven over groeiende maatschappelijke onvrede en tanend politiek vertrouwen. Een veelgenoemde verklaring voor wat ‘boze’ burgers beweegt draait om wat sociaalwetenschappers ‘subjectieve relatieve deprivatie’ noemen: het gevoel dat de groep waartoe iemand zichzelf rekent er niet alleen slechter aan toe is dan een andere groep, maar dat deze situatie bovendien als oneerlijk wordt gezien. In een nieuw rapport, een samenwerking van het Sociaal en Cultureel Planbureau met de Universiteit Utrecht, gaan we nader in op dit gevoel van ervaren achterstelling. Daarbij verbreden én verdiepen we het begrip ‘bezorgde burger’.
Een brede onderzoeksopzet
Voor dit rapport onderzochten we niet alleen ervaren achterstelling, zoals vaker wordt gedaan, maar ook naar de mate waarin mensen ervaren dat hun groep in het voordeel is. Aansluitend op de literatuur over economische ‘verliezers van de globalisering’, culturele ‘backlash’ en afnemend institutioneel vertrouwen en politieke ontevredenheid richtten we ons daarbij op drie verschillende brede domeinen. Meer specifiek keken we naar de thema’s wonen, werk, culturele uitingen, rechtspraak en politieke vertegenwoordiging. Qua methoden deden we dit enerzijds middels een LISS-enquête met gesloten en open enquêtevragen. Daarmee we onderzochten bij wie gevoelens van achterstelling en voordeel meer of juist minder spelen en ten opzichte van wie. Anderzijds onderzochten we op basis van afzonderlijke focusgroepen onder mbo- en wo-opgeleiden, met en zonder migratieachtergrond, waarom mensen deze situaties als eerlijk of oneerlijk beschouwen: op basis van welke morele overwegingen zijn sociale verhoudingen volgens hen (on)rechtvaardig? Dankzij deze gecombineerde benadering naar opleidings- én migratieachtergrond. kunnen we verschillen én overlap in ervaren achterstelling tussen groepen beter in kaart brengen.
Gevoelens van achterstelling komen het meest voor bij wonen en politiek, maar een meerderheid voelt zich niet achtergesteld
Hoewel het debat over bezorgde burgers vaak draait om gevoelens van achterstelling, voelt de meerderheid van de Nederlanders zich niet achtergesteld. Op alle onderzochte thema’s voelt de grootste groep zich noch achtergesteld, noch in het voordeel. Tegelijk zien we dat een aanzienlijke minderheid in Nederland momenteel wel achterstelling ervaart, het meest op het gebied van wonen (30%) en bij de vertegenwoordiging door de politiek (28%). Mensen die achterstelling ervaren vinden dat meestal ook onrechtvaardig.
[caption id="attachment_371178" align="aligncenter" width="450"] Stuk Rood Vlees Figuur 1. Gevoel dat mensen zoals zijzelf achtergesteld worden of in het voordeel zijn op vijf verschillende thema’s. Bron COB-LIS meting april 2026[/caption]
Grote verschillen naar opleiding en herkomst in ervaren voordeel en achterstelling, ook een partijpolitiek patroon
Er zijn aanzienlijke verschillen in ervaren achterstelling en voordeel naar opleiding en etnisch-culturele herkomst. Vooral wo-opgeleiden zien mensen zoals zijzelf op elk domein meer in het voordeel dan andere opleidingsgroepen. Ook blijkt uit de enquête dat Nederlanders met een migratieachtergrond zich minder vaak in het voordeel voelen bij wonen, tradities of bij de vertegenwoordiging door de politiek. Daarnaast hebben mensen met een migratieachtergrond (vooral de eerste generatie) vaker het gevoel te worden achtergesteld bij het vinden van een baan en bij de behandeling door rechters. In focusgroepen met mensen met een tweede generatie migratieachtergrond interpreteren deelnemers deze achterstelling als een gevolg van hun huidskleur en etnische achtergrond. Ze plaatsen ervaren achterstelling in het licht van eerdere discriminatie-ervaringen. Ten slotte zien we ook naar partijvoorkeur duidelijke verschillen in ervaren achterstelling en voordeel. Mensen die vaak het gevoel hebben in het voordeel te zijn stemmen vaker op partijen als D66 en GroenLinks-PvdA. Mensen die zich meer achtergesteld voelen, komen vaker uit bij de PVV en FVD.
Sterke gevoelens van achterstelling bij mbo-opgeleiden
Wat verder opvalt in ons onderzoek is dat mbo-opgeleiden, ongeacht hun etnische herkomst en andere verschillen, op zeer vergelijkbare manieren spreken over hun ervaren groepsachterstelling. Ze hebben vaker een ‘of-of’-blik en redeneren op basis van zogenaamd ‘nulsomdenken’ (zero-sum thinking): als een andere groep iets krijgt, dan gaat dat ten koste van mensen zoals ikzelf. Daarbij zien ze de samenleving vaker als een plek waar groepen concurreren om schaarse middelen, politieke aandacht en maatschappelijke erkenning. Deze morele overwegingen zien we bij vrijwel alle onderzochte thema’s terug. Bij wonen draait de ervaren achterstelling om het (voor hen vanzelfsprekende) idee dat politiek en overheid in tijden van schaarste de eigen mensen eerst aan onderdak moeten helpen, en dan pas nieuwkomers. Op soortgelijke wijze zijn mbo-geschoolde deelnemers van mening dat politici wel buitensporige aandacht hebben voor, en belastinggeld geven aan, nieuwkomers en andere landen, maar er niet zijn voor de belangen van gewone Nederlanders. Zo ontstaat er wrok van ‘mensen zoals ik’ die, om de metafoor van Arlie Hochschild te gebruiken, geen andere keus krijgen dan in de ‘wachtrij’ te blijven staan, terwijl anderen in hun ogen onterecht worden voorgetrokken.
Dit ervaren gebrek aan erkenning komt ook naar voren bij de andere thema’s. Bij werk gaat het dan om de maatschappelijke miskenning van inzet en kwaliteiten. Bij de ruimte voor gebruiken en tradities gaat het om de ervaring dat de eigen culturele positie ondergeschikt is aan die van andere groepen. En in de gesprekken over de rechtspraak klinkt geregeld de twijfel door of instituties iedereen wel gelijk behandelen. In de gesprekken met mbo-opgeleiden domineert zo de ervaring dat mensen zoals zijzelf worden achtergesteld ten opzichte van anderen, al verschilt de groep waarmee zij zich vergelijken. Vaak gebeurt dit op spiegelbeeldige wijze: daar waar mbo-opgeleiden zonder migratieachtergrond vooral bevoordeling van mensen met een migratieachtergrond zien, ervaren mbo-opgeleiden met een migratieachtergrond juist dat mensen zoals zijzelf worden achtergesteld en gediscrimineerd op basis van hun herkomst.
Gescheiden werelden
De morele overwegingen van mbo-geschoolden met en zonder migratieachtergrond vertonen zo vele belangrijke overeenkomsten. Dit terwijl we juist grote verschillen zien tussen de opvattingen van mbo- en wo-opgeleiden zonder migratieachtergrond. Op thema’s als wonen, cultuur, politieke vertegenwoordiging en rechtspraak lijken zij soms in verschillende maatschappelijke werkelijkheden te leven. Wo-geschoolden redeneren daarbij vaker vanuit het idee dat de spreekwoordelijke ‘taart’ groter kan worden (zogenaamd ‘positive-sum thinking’). Bij de woningmarkt zien ze schaarste bijvoorbeeld vaker als gevolg van politieke en beleidsmatige keuzes. En ook bij ruimte voor tradities zien ze weinig strijd. Vanuit een ‘en-en’-blik wordt culturele diversiteit door hen eerder als een verrijking dan als bedreiging gezien. Daarnaast hebben ze meer vertrouwen in eerlijke rechtspraak en voelen zij zich doorgaans goed vertegenwoordigd door politieke instituties. Onder deelnemers met een migratieachtergrond zijn deze opleidingsverschillen kleiner. Discriminatie en racisme zijn zowel bij mbo- als wo-opgeleiden met een migratieachtergrond een veelgenoemde bron van ervaren groepsachterstelling. Ook hebben zij weinig vertrouwen dat de politiek deze problemen voldoende aanpakt.
Een uitdaging voor het kabinet
De focusgroepen laten zo zien dat onvrede over ervaren achterstelling zich niet altijd op andere groepen in de samenleving hoeft te richten. Sterker nog: Nederlanders met uiteenlopende achtergronden delen juist hun frustratie over politieke keuzes en de (gebrekkige) uitvoering van overheidsbeleid. Hier ligt een uitdaging voor het huidige kabinet: ervoor zorgen dat gevoelens van achterstelling niet uitmonden in spanningen tussen groepen in de samenleving, en tegelijkertijd iets doen aan gedeelde frustraties. Dat is geen eenvoudige opgave. Door geopolitieke ontwikkelingen en de vergrijzing moeten regeringspartijen keuzes maken binnen beperkte financiële middelen. Besluiten over de verdeling van lasten en middelen kunnen het gevoel versterken dat groepen met elkaar moeten concurreren om schaarse middelen, kansen en erkenning. Dit kan ervaringen van achterstelling verder aanwakkeren. Juist omdat niet iedereen het eens is over wat een rechtvaardige herverdeling inhoudt, is het daarom belangrijk dat bestuurders toelichten waarom bepaald beleid wordt gevoerd, welke doelen daarmee worden gediend, welke groepen mogelijk (meer) geraakt worden. Want wanneer mensen de verdeling van lasten en middelen als onrechtvaardig ervaren, verdwijnt het draagvlak voor beleid.
Dit artikel verscheen eerder bij Stuk Rood Vlees. Auteurs van het onderzoekrapport zijn Koen Damhuis (Universiteit Utrecht), Emily Miltenburg, Leonard van ’t Hul en Sander Kunst (Sociaal en Cultureel Planbureau). Het rapport is hier te lezen:
Burgerperspectieven 2026 Bericht 3 Thema Ervaren achterstelling in verschillende maatschappelijke domeinen | Sociaal en Cultureel Planbureau