Begin september werd nogmaals duidelijk dat het Russische leger niet zo machtig is als het Kremlin zichzelf en ons wil doen geloven. De flinterdunne verdedigingslinie van het noordoostelijke front stortte in. Met de grote hoeveelheden oorlogstuig en munitie die de vluchtende Russen achterlieten worden ze nu zelf weer bestookt. Niet echt een winnende strategie. Zelfs in de staatsmedia was het onder de voeten gelopen front groot nieuws. De rechtsnationalisten verlangden een stevig militair antwoord en kregen waarom ze vroegen.
Verdere escalatie
Zo was de nederlaag de dominosteen die de grootschalige mobilisatie inleidde, die nu weer voor verdere escalatie lijkt te zorgen. Vooralsnog vooral binnen Rusland. Voor veel Russen vond de eerste maanden van de oorlog ver van hun bed plaats. Maar nu staat de recruteringspolitie voor de deur. Het gevolg: protesten, brandstichtingen, geweldplegingen, tienduizenden Russen die hun vaderland ontvluchten, of soms zichzelf laten verwonden (let op: grafisch filmpje), om maar niet naar het front te hoeven. Naast de onrust verergert de mobilisatie de economische malaise. Want gevlucht of gemobiliseerd, het aantal mensen dat niet meer naar z’n werk kan zal in de honderdduizenden lopen. Zo wordt kennis en arbeid uit de economie onttrokken. Het leger krijgt daar onkunde en onervarenheid voor terug.
Van die mobilisatie heeft Oekraïne voorlopig niets te vrezen. De Russen staan op het slagveld op hun achterste benen. Maar politiek is het Europa dat voortdurend achter de feiten aan loopt en vooral reageert op de volgende akte die Poetin laat opvoeren. Sabotage van de gasleidingen waarmee hij laat zien dat hij ook westerse olie en gasleidingen kan saboteren. Gespannen volgt Europa zijn stappen. Het zojuist vertoonde toneelstukje van referenda en annexaties, waarmee hij nu kan claimen dat Oekraïne Russische grondgebied aanvalt. Aanvallen die, zo heeft hij aangekondigd, reden zijn om nucleaire wapens in te zetten. Europa siddert.
Grootmacht Europa?
Wil Europa als grootmacht gezien worden, dan moet dat veranderen. Dan moet ze het initiatief naar zich toe durven trekken en vooruit durven lopen. Dan moet ze niet achter de feiten aan blijven lopen, maar zelf de voldongen feiten creëren waar Rusland vervolgens iets mee moet. Dat ontneemt Poetin het initiatief en de controle.
Maar kan en durft Europa dat? Hebben we leiders die weten wat leiden is? Leiders die begrijpen dat het niet louter gaat om reageren op wat ons overkomt. Maar om eigen scenario’s en plannen die ons helpen te komen waar we willen komen. Hoe zien we onze toekomst met Rusland voor ons en hoe brengen we die dichterbij? Laten we een paar onderwerpen bekijken.
Bevroren geld
Met ogenschijnlijke daadkracht besloten westerse landen kort na de Russische inval, de in het westen gestalde miljarden van de Russische overheid te bevriezen. Ondertussen zijn we een half jaar verder en zijn de kosten tot ongekende hoogte opgelopen. Herstelkosten voor alles wat in Oekraïne is vernietigd aan infrastructuur en bebouwing. Opvangkosten en humanitaire hulp om de ontheemde Oekraïners van eten en onderdak te voorzien. Economische kosten als gevolg van niet nagekomen gascontracten en stilgelegde handel.
Dat is allemaal al lang duidelijk, maar waar is nu de echte daadkracht? Want natuurlijk moet worden overgegaan tot het daadwerkelijk onteigenen van al die Russische miljarden. En daar is ongetwijfeld van alles voor nodig. Waarschijnlijk ontbreekt een goede juridische basis. Er mist kennis over de precieze relaties tussen brievenbusfirma’s, geldstromen en de Russen die daar uiteindelijk beter van worden. Mede dankzij de collaborerende zuidasadvocaten die de Russen helpen. Terwijl we juist hen moeten dwingen mee te werken aan het traceren van al het Russische geld.
Onteigenen is een eerste serieuze stap om Rusland voor z’n daden te laten betalen. En ja, dat zal juridisch ingewikkeld zijn, maar nee, ook advocaten zeggen dat dat niet onmogelijk is. Bovendien, nood breekt wet. Als een politicus zegt dat het niet kan, dan is de volgende vraag welke wet hij gaat wijzigen zodat het wel kan.
De Caucasus en centraal Azië
Na de zomer haalde het Russische leger, onder druk van de eigen nederlagen, manschappen en materieel terug uit Syrië. Aan haar zuidelijke grens laaien conflicten op - tussen Azerbeidzjan en Armenië en tussen Kirgizië en Tadzjikistan. De sterke arm van Rusland wordt niet meer gevoeld. Er wordt zwakte geroken. Langzaam dringt door dat ook de macht van Rusland eindig is.
Daar moet Europa natuurlijk iets mee doen. Versterk om te beginnen de diplomatieke banden. Organiseer een conferentie met de G7 waarbij die landen aan de Russische zuidgrens worden uitgenodigd om na te denken over de politieke stabiliteit in de regio. Verken met ze hoe ze onafhankelijker kunnen worden van Rusland en op welke manier Europa daaraan kan bijdragen.
Anders dan die van het westen is de Russische invloedssfeer vooral afhankelijk van militaire dreiging. Met de oorlog in Oekraïne is Rusland druk bezig die eigen invloedssfeer te ondermijnen. Daar moet Europa op inspelen. Het publiek aanhalen van banden zal Rusland niet leuk vinden en misschien leiden tot de bekende dreigementen. Maar die bevestigen toch vaak dat de gekozen koers de juiste is.
Wit Rusland
Loekasjenko, de voormalig laatste dictator van Europa, is zekers sinds de massaprotesten in 2020 volledig afhankelijk van Poetin. Hij heeft de oorlog gefaciliteerd door de Russische invasie mede vanaf Wit-Russisch grondgebied te laten plaatsvinden. Tegelijkertijd heeft het Wit-Russische leger zich, ondanks ogenschijnlijke druk uit het Kremlin, nog niet gemengd in het conflict. Waarschijnlijk speelt de weerstand van de eigen bevolking daarbij een rol, die in het voorjaar ook voor sabotage van de Russische oorlogslogistiek zorgde.
Een instabiel Rusland is een gevaar voor Loekasjenko, die nu ook aan zijn zuidelijke grens een westers land ziet opkomen. Valt Poetin dan zit Loekasjenko in het nauw. Daarom zou er vanuit de EU achter de schermen voorzichtig contact met hem moeten worden gezocht. Samen met de Wit-Russen in ballingschap zou er een uitruil voorbereid moeten worden. Regimeverandering in Minsk - zodat de muur, 30 jaar later, eindelijk ook in Wit-Rusland valt - in ruil voor een uitweg voor Loekasjenko. Met overdadige extra NAVO troepen en westerse wapens aan de Wit-Russische grens, kan de druk worden opgevoerd. Opdat hij zich geen illusies maakt.
Rusland na Poetin
Dan de belangrijkste vraag: hoe verhouden we ons tot Poetin. Hij heeft het conflict met Oekraïne en het westen volledig uit de hand laten lopen. Zodanig dat we kunnen stellen dat het normaliseren van de betrekkingen met Poetin uitgesloten is. Maar gaat Europa daarnaar handelen? Dus niet louter met sancties als Poetin weer eens escaleert en het speelveld omgooit. Kan Europa dat ook zelf? Is ze in staat met voldongen feiten een nieuwe orde te scheppen, waar hij wel naar moet handelen? Daar zijn natuurlijk mogelijkheden voor.
Koppel de onderhandelingen over afbouw van sancties aan de aanwezigheid van een nieuwe regering in het Kremlin. Onder Poetin blijven de sancties gehandhaafd. Dus normalisatie op termijn kan alleen zonder Poetin en dat zal in de coulissen van het Kremlin begrepen worden.
Zet stappen om Rusland uit de veiligheidsraad te weren. Begin een consultatieronde binnen de V.N. voor een herschikking, waarbij India mogelijk de plaats van Rusland kan innemen. Naast erkenning voor de groeiende macht van India en de tanende macht van Rusland, komen beide iets meer tegenover elkaar te staan.
Zet een agentschap op zoals Frontex. Niet om migranten buiten te houden, maar om smokkel van gesanctioneerde westerse producten te voorkomen. Want meer sancties is goed, maar ze hebben alleen zin als ze gehandhaafd worden. Daarbij kunnen, om het op scherp te zetten, containerschepen die door de Oostzee naar Rusland willen door NAVO-schepen naar westerse havens worden geëscorteerd. Daar kunnen controles plaatsvinden. En en passant wordt zo ook de overgebleven handel met Rusland aanzienlijk vertraagd.
Blokkeer Russische staatsmedia zoveel mogelijk (zoals Kazachstan) en steun de bestaande onafhankelijke Russische media. Geef subsidies, stel beurzen in voor jonge Russische journalisten en voor onderzoeksjournalistiek. Zorg voor (technische) faciliteiten voor kranten, websites, radio, maar zeker ook TV. De Russisch sprekende wereld moet van goede journalistiek worden voorzien. Uitzendingen moeten beschikbaar komen voor alle Russische minderheden in alle voorheen door de Sovjetunie gecontroleerde landen.
Tot slot moet er een bezem door de Russische 'diplomatie' in Europa. Elk land één Russische ambassadeur met ondersteuning, maar verder moeten alle Russische diplomaten en spionnen worden uitgezet. Nederland zette in maart 17 Russische diplomaten uit, waarna er nog 58 overbleven. Die hebben hier niets te zoeken. Dat betekent dat er in Europa nog honderden Russische ‘diplomaten’ kunnen en moeten worden uitgezet.
We kunnen Poetin niet laten verdwijnen. Maar we mogen wel verwachten dat Europa wordt geleid door Europeanen en niet door de escalaties van Poetin. Europa moet volwassener worden. Europese politici moeten de angst voor de reactie van het Kremlin naast zich neerleggen en doen waarvoor ze zijn aangesteld: leiden. En daar hoort bij, zoals Zelensky begrijpt, dat er, misschien wel in het openbaar, moet worden nagedacht over een Rusland na Poetin.
