van Roeland van Geuns Chronisch wantrouwen en steeds grotere bestaansonzekerheid zorgen voor maatschappelijke onrust. Die kan alleen worden beteugeld als we afscheid nemen van het perverse mensbeeld dat ons denken vijftig jaar domineerde, schrijft Roeland van Geuns bij zijn afscheid als lector Armoede Interventies. De afgelopen halve eeuw is het goed misgegaan met het vertrouwen van de overheid in haar burgers. We staan nu op een kantelpunt. Of de overheid neemt afscheid van haar geïnstitutionaliseerde wantrouwen, of de vertrouwenskloof tussen overheid en burger wordt onoverbrugbaar. Een vergelijkbare uitdaging ligt er bij de bestaanszekerheid. We kunnen kiezen voor een verder afglijden richting Amerikaanse verhoudingen, of we kunnen daadwerkelijk invulling geven aan de grondwettelijke garantie op bestaanszekerheid. Vertrouwen en bestaanszekerheid Vertrouwen is het geloof dat je op iemand kunt rekenen. Het is daarmee een relationeel concept. Als instanties mensen vertrouwen, zal hun relatie soepeler zijn. Slaat vertrouwen om in wantrouwen, dan worden goede bedoelingen in twijfel getrokken en overheerst de achterdocht. Deze houding richting burgers wordt uiteindelijk wederkerig en heeft een zeer negatief effect op de bestaanszekerheid van mensen. Bestaanszekerheid kent twee aspecten. Het eerste is de hoogte van het inkomen en sluit aan bij de beschrijving van het basisbehoeftenbudget van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP): het inkomen dat nodig is voor het dekken van de minimale uitgaven van een zelfstandig huishouden aan onvermijdbare, basale zaken als voedsel, kleding, wonen noodzakelijke verzekeringen en persoonlijke verzorging. Het tweede aspect heeft betrekking op de duurzaamheid van bestaanszekerheid: dit zou de garantie moeten betekenen dat het inkomen niet langer dan een of twee weken onder dat basisniveau zakt. Mens telt minder dan kapitaal Vertrouwen en bestaanszekerheid krijgen vorm in een context. Om precies te zijn, in een kapitalistische en sterk geglobaliseerde wereld waarin kapitaal mede dankzij de digitalisering met de snelheid van het licht wordt verplaatst. In combinatie met de vergaande bescherming van eigendom in de westerse samenlevingen heeft dat grote gevolgen. Kapitaal is zo goed als onaantastbaar geworden. De steeds grotere dominantie van kapitaal over arbeid heeft grote gevolgen voor burgers die niet over vermogen beschikken. Zij delven het onderspit vanwege de flexibilisering van de arbeidsmarkt en de daarmee gepaard gaande uitholling van de werk- en inkomenszekerheid. Kim Putters wees er in zijn afscheid van het SCP (2022) op dat 20 procent van de Nederlanders structureel in een achterstandspositie leeft. Het SCP rekent een deel van hen (9 procent) tot het precariaat, een groep met onzekere arbeidscontracten en lage, wisselende inkomens. Het precariaat heeft meestal beperkte mogelijkheden om daar op eigen kracht uit te komen, bijvoorbeeld via fatsoenlijk betaald werk. Deze huishoudens worden in het beleidsjargon vaak weggezet als multiproblemhuishoudens. Daarnaast is er een groep uit de brede middenklasse wier bestaanszekerheid steeds onzekerder wordt. Het Nibud waarschuwde dat een derde van alle huishoudens in de financiële problemen terecht dreigt te komen door inflatie en sterk gestegen energiekosten. Die onzekerheid is misschien wel de belangrijkste reden voor de aanwezige onrust in de samenleving. Verdwijnen de problemen als sneeuw voor de zon wanneer mensen ‘gewoon meer geld’ krijgen? Vermoedelijk niet. Wel is het zo dat het oplossen van materiële nood, of dat nu een te laag inkomen is of de aanwezigheid van schulden, direct bijdraagt aan het welzijn van betrokkenen. Mea culpa De afgelopen vijftig jaar heeft de overheid steeds benadrukt dat zij de burgers die gebruikmaken van overheidsvoorzieningen niet vertrouwt. Gevolg: minder gebruik van voorzieningen en minder bestaanszekerheid. Dat geldt overigens niet voor de ‘bovenlagen’ van de samenleving. Zij weten juist handig gebruik te maken van de mogelijkheden die de wet - en regelgeving hun biedt om zo weinig mogelijk bij te dragen aan het in standhouden van de recht- en verzorgingsstaat. Voor de mensen die wel van de overheid afhankelijk zijn, is het ironisch dat in dezelfde periode waarin de sociale grondrechten in de Grondwet werden vastgelegd (1983) het afbouwen van diezelfde rechten begon. Deels door beperking van rechten, deels door uitvoeringsorganisaties steeds minder ruimte te geven voor maatwerk. Tot mijn spijt heb ook ik daaraan bijgedragen. Onderzoeksresultaten van mij en collega-onderzoekers werden destijds door de Onderzoekscommissie Van der Zwan gebruikt om ‘aan te tonen’ dat er sprake was van grootschalig oneigenlijk gebruik en misbruik van de bijstandswet. Focus op falen De focus in de beleidsontwikkeling werd vooral gelegd op wat er fout ging in de uitvoering. Terwijl de uitkeringen toch vooral daar terecht kwamen waar ze thuis hoorden. Ten onrechte ontstond een beeld van een uitvoering die er een potje van maakte. Kwalijk gevolg was dat de wet- en regelgeving steeds strenger werd, en uitvoerders zich geen raad meer wisten omdat de uitvoerbaarheid geleidelijk minder belangrijk werd. Dit was ook het gevolg van het mensbeeld dat vanaf 1980 dominant werd. Met het neoliberale gedachtegoed waarbij ‘de markt’ voor oplossingen zou zorgen en de overheid zo klein mogelijk diende te zijn. Burgers moesten zelf verantwoordelijkheid nemen voor het oplossen van hun problemen en wanneer ze dat niet konden was dat toch vooral de ‘eigen schuld’. De individualisering en het neoliberale beleidsdiscours droegen ertoe bij dat de problematiek van huishoudens, gezien werd als het gevolg van individueel falen. Dat droeg weer bij aan de schaamte die het inroepen van noodzakelijke hulp vaak langdurig belemmerde. Daarnaast werd de hulpverlening ingericht op de productiviteit van professionals in plaats van het resultaat voor huishoudens. De ‘casus’ stond centraal in plaats van de mens. Een gevolg, door de Minister van Staat Tjeenk Willink helder benoemd, is dat de burger zich voortdurend moest verantwoorden en steeds meer zelf moest doen. De combinatie van neoliberaal denken en het new public management (de overheid dient als en bedrijf ‘gerund’ te worden) zorgde ervoor dat er nauwelijks rekening gehouden werd met het gedrag van de burger. Deze is immers geen homo economicus en handelt lang niet altijd rationeel. Ommekeer? Minister voor Armoede Carola Schouten lijkt de mens weer te willen vertrouwen. Ze schreef onlangs aan de Kamer dat ze bij ‘de herijking van het handhavingsinstrumentarium’ uit wil gaan van ‘het uitgangspunt dat de meeste mensen het goede willen doen.’ Mooi natuurlijk, maar de weg naar de hel is geplaveid met goede voornemens. Waar het om gaat, is actie. Dus moet, voor een serieuze koerswijziging, geïnvesteerd worden in de praktische realisering van deze visie. Wet- en regelgeving moet aangepast, uitvoeringsorganisaties moeten anders leren denken en handelen, en de communicatie met de burger moet verbeterd. Daarvoor is geen simpele blauwdruk. Ook omdat vormgeving en inhoud van beleid en de uitvoering in samenspraak met uitvoerders en doelgroepen tot stand moet komen. Bovendien gaat het om een grondige omslag van een cultuur die in een halve eeuw tot stand is gekomen. De noodzakelijke verandering in denken zal grote inspanningen vergen van het hele uitvoeringsapparaat. En voor de verantwoordelijken geldt: goed voorbeeld doet goed volgen. Uitvoering gaat over meer dan kruisjes zetten. De wetgever kan moreel-ethische en juridische kaders scheppen, maar beleid krijgt in de uitvoering pas echt gestalte. Bijvoorbeeld, de burger die een bijstandsuitkering aanvraagt moet binnen enkele dagen zijn eerste uitkering ontvangen, en niet zoals nu zes tot acht weken op een beslissing wachten. Als iemand zegt aan de eisen van de Participatiewet te voldoen, moet de overheid hem vertrouwen totdat het tegendeel bewezen is. De mindset van de overheid en de uitvoering moet op elk niveau veranderen. Geen eenvoudige opgave en bovendien een die om een forse scholingsinvestering vraagt. De opleidingen, het werkveld en de Professionals vormen de sleutel tot verandering. Tenminste als maatschappelijk werkers, schuldhulpverleners en jeugdzorgmedewerkers niet langer slechts gezien worden als instrument van uitvoering en wetgever. Opleidingen moeten kritische professionals afleveren die in beginsel de kant van de kwetsbare burger kiezen. Professionals die hun stem verheffen bij ongewenste gevolgen van wet- en regelgeving; of die nu uit Den Haag of de gemeente komt of vanuit de eigen organisatie. En zij moeten gebruikmaken van bewezen effectieve interventies. Professionals kunnen alleen hun emancipatoire rol vervullen als zij de benodigde ruimte krijgen en niet slechts hokjes moeten aanvinken. Au fond ook een kwestie van vertrouwen. Verhoging sociaal minimum Mensen moeten een professional ten eerste kunnen vertrouwen. Maar vertrouwen alleen is onvoldoende als iemands bestaanszekerheid permanent onder druk staat. In de persoonlijke begeleiding van mensen moet materiële bestaanszekerheid dan ook altijd uitgangspunt zijn. De garantie van een minimale bestaanszekerheid vergt een grote verandering van de systeemwereld. Mijn voorstel: Een noodzakelijke substantiële verhoging van het sociaal minimum en het wettelijk minimumloon. Steun voor initiatieven en experimenten gericht op kwijtschelding van schulden. De eerste experimenten laten zien dat de baten waarschijnlijk hoger zijn dan de kosten. Harmonisering van wet- en regelgeving rondom bestaanszekerheid zodat er geen verschillen meer zijn tussen fiscale en sociale wetten. Vertrouwen en bestaanszekerheid zijn noodzakelijke voorwaarden voor een stabiele samenleving en essentieel voor het aanpakken van al die crises waar we als samenleving voor staan. Om aan die voorwaarden te voldoen, moet de overheid afscheid nemen van het mensbeeld van de homo economicus. Zij moet het vertrouwen herstellen, zonder naïef te zijn. Natuurlijk zijn er mensen die de mazen van de wet opzoeken. Maar wanneer de overheid ervan uitgaat dat de meeste mensen zich aan de regels houden, dan zal blijken dat de meeste mensen dat ook werkelijk doen. Mijn appèl aan de Nederlandse samenleving, burgers en overheid tezamen, is om afscheid te nemen van het ‘perverse mensbeeld’ dat ons denken te lang heeft gedomineerd. Laten we elkaar gewoon weer vertrouwen en bij twijfel het voordeel van de twijfel gunnen. Onze wereld wordt er een stuk aangenamer en materieel gezien zekerder door. Dit artikel verscheen eerder bij Sociale Vraagstukken. Roeland van Geuns is emeritus lector Armoede Interventies aan de Hogeschool van Amsterdam. Dit artikel is een korte samenvatting van het essay dat Geuns ter gelegenheid van zijn afscheid schreef.
VERSLAG - Vandaag gaan Amerikanen naar de stembus om hun volksvertegenwoordigers in het Huis van Afgevaardigden, de Senaat en de lokale parlementen te kiezen. In dit liveblog hou ik de belangrijkste ontwikkelingen bij.
Dat kan! Sargasso is een collectief van bloggers en we verwelkomen graag nieuw blogtalent. We plaatsen ook regelmatig gastbijdragen. Lees hier meer over bloggen voor Sargasso of over het inzenden van een gastbijdrage.
ANALYSE - “Als ik word verkozen als gouverneur”, belooft Tim Michels, “verliest de Republikeinse partij nooit meer een verkiezing in Wisconsin.” Michels, de Republikeinse gouverneurskandidaat in Wisconsin, steekt zijn plannen niet onder stoelen of banken: met de Republikeinen aan het roer gaat de democratie op de schop.
Vandaag is de laatste dag van de Amerikaanse verkiezingen. Om de twee jaar kiezen Amerikanen hun vertegenwoordigers voor het Huis van Afgevaardigden en één-derde van de Senaat. Daarnaast kiezen de Amerikanen ook hun lokale volksvertegenwoordigers en een groot deel van de gouverneurs in de zogeheten midterms.
Inflatie, abortus en zorgen over de economie staan in het middelpunt van de aandacht. Door de grote media-aandacht naar deze hot topics dreigt één onderwerp in de vergetelheid te geraken: de Republikeinse aanval op de democratie. En die dreiging merken ze in Wisconsin.
De Republikeinse uitholling van de democratie is geen nieuw fenomeen in Wisconsin. Vier jaar terug gingen Democraten massaal naar de stembus. Trump en de ontevredenheid met het Republikeinse bewind waren de perfecte ingrediënten voor een Democratische overwinning. En jawel, 53 procent van de stemgerechtigden koos een Democraat voor het Lagerhuis van Wisconsin. Maar de verkiezingswinst bleef uit: Democraten wonnen een derde van het aantal zetels.
COLUMN - Al het hele jaar wordt er van verschillende kanten opgeroepen om de huidige energiecrisis aan te pakken door de gaswinning in Groningen op te schroeven. Ook de Correspondent had er in september een uitgebreid artikel over. De energie experts die daarbij aan het woord komen hebben het over een beperkte toename in de kans op aardbevingen en over de prijsdaling waar extra gasproductie voor zou zorgen. Een essentieel deel wordt echter stelselmatig genegeerd: Staatstoezicht op de Mijnen vind dat de veiligheidssituatie in Groningen bij het huidige lage winningsniveau al niet op orde is. Tijd om alle discussies op sociale media een keer op te schrijven. Met dank aan de waardevolle inbreng van Annegreet Blanken.
In juni 2022 zei de Inspecteur Generaal in het Financieel Dagblad:
Ons oordeel van de situatie is dat het op dit moment in Groningen onvoldoende veilig is om aardgas te winnen. Dat heeft drie oorzaken. Ten eerste is een deel van de huizen nog niet verstevigd. Ten tweede zorgt gaswinning en de onzekere en trage versteviging van huizen voor gezondheidsschade bij mensen uit de regio. Ten derde verhoogt gaswinning de kans op schade aan huizen.
De situatie in Groningen is niet veilig, ook al ligt de risiconorm voor gaswinning in Groningen een factor 10 lager ligt dan in de rest van Nederland (1 op 100.000 i.p.v. 1 op 1.000.000). Zelfs die lagere norm is bij het huidige winningsniveau niet haalbaar, laat staan bij een hogere gaswinning. Bij een hogere gaswinning kan het ook zijn dat huizen die nu als veilig gelden onveilig worden. De bouwnorm is namelijk afgestemd op het terugschroeven en beëindigen van de gaswinning. Een cadeautje van ik meen voormalig minister Wiebes.
Sargasso is een laagdrempelig platform waarop mensen kunnen publiceren, reageren en discussiëren, vanuit de overtuiging dat bloggers en lezers elkaar aanvullen en versterken. Sargasso heeft een progressieve signatuur, maar is niet dogmatisch. We zijn onbeschaamd intellectueel en kosmopolitisch, maar tegelijkertijd hopeloos genuanceerd. Dat betekent dat we de wereld vanuit een bepaald perspectief bezien, maar openstaan voor andere zienswijzen.
In de rijke historie van Sargasso – een van de oudste blogs van Nederland – vind je onder meer de introductie van het liveblog in Nederland, het munten van de term reaguurder, het op de kaart zetten van datajournalistiek, de strijd voor meer transparantie in het openbaar bestuur (getuige de vele Wob-procedures die Sargasso gevoerd heeft) en de jaarlijkse uitreiking van de Gouden Hockeystick voor de klimaatontkenner van het jaar.
Mhh, die CT van vorige week, over de grote boze wolf, die deed me er aan denken dat er meer liedjes waren, met dat thema. Zoals Mucky Pup, die eind jaren 80 er een liedje over hadden. Best aardig,
LONGREAD - Gisteren lijmden twee mensen van ‘Futura Vegetal’ zich vast aan de lijsten rond La Maja Vestida (1800 – 1807) en La Maja Desnuda (1797 – 1800) van Francisco Goya (bron: El Pais). Het was de vijfentwintigste museale klimaatactie, sinds de Mona Lisa in mei een taart in haar gezicht kreeg. Een overzicht van de acties (met tal van filmpjes) onderaan dit artikel. Plus meer verdiepende literatuur.
De acties van Ultima Generazione, Just Stop Oil, Letzte Generation en Extinction Rebellion (Australië en Nederland) en nu dus Futura Vegetal, zijn bedoeld om een schok teweeg te brengen. Gezien de hoeveelheid en aard van reuring in mainstream en sociale media, is die missie geslaagd.
Maar Vera Carasso, directeur van de Museumvereniging, stelt dat er “geen direct verband is tussen de klimaatcrisis en de musea” (in dit artikel bij de NOS). Ze reageerde op de actie in het Mauritshuis en vergat dat Shell tot 2018 zes jaar lang dat museum heeft gesponsord. Acties van klimaatactivisten droegen er toe bij dat in 2018 het Mauritshuis en het Van Goghmuseum afscheid namen van Shell als sponsor.
Mevrouw Carasso vergeet ook dat een beetje museum een flinke CO2-voetafdruk heeft. Alleen al om de condities te creëren waarin de kunst goed geconserveerd blijft. Dan is het oppassen met nieuwe trends in de kunst, ervaart bijvoorbeeld het British Museum.
ACHTERGROND - [Dit is de derde aflevering van een reeks over de Atheense filosoof Plato, die veel mensen vooral kennen om zijn zogenoemde ideeënleer, om de Platonische liefde en om zijn ideale filosofenstaat. Dat is echter wat misleidend. Plato’s filosofie is breder en gaat dieper.]
We gaan, zoals in het vorige stukje aangekondigd, eerst eens kijken naar hoe Plato stond tegenover de democratie. Wie hoopt dat hij een bevlogen democraat is geweest, zal teleurgesteld zijn. Bij het beschrijven van een democratie trekt Plato verschillende pijnlijke vergelijkingen.
Zo is een democratie volgens hem als een kleuterklas die moet kiezen wie het beste dieet voorschrijft: de banketbakker of de dokter. Natuurlijk kiezen de kinderen voor de banketbakker. Maar is dat wel de beste keuze met het oog op hun gezondheid of hun toekomst? Natuurlijk niet. En dat is nu juist het probleem.
In een democratie, zegt Plato, heersen vrijheid en gelijkheid zo fundamenteel, dat de burgers onvoldoende waarde toekennen aan vaardigheid en inzicht. Daarmee wordt de democratische maatschappij stuurloos als een schip waarvan de bemanning de koers mag bepalen, in plaats van de kapitein met zijn navigatie-instrumenten. In een democratie heersen dan ook verwarring en richtingloosheid. Het is een vrolijke maar oppervlakkige maatschappij.
Bedrieglijk echt gaat over papyrologie en dan vooral over de wedloop tussen wetenschappers en vervalsers. De aanleiding tot het schrijven van het boekje is het Evangelie van de Vrouw van Jezus, dat opdook in het najaar van 2012 en waarvan al na drie weken vaststond dat het een vervalsing was. Ik heb toen aangegeven dat het vreemd was dat de onderzoekster, toen eenmaal duidelijk was dat deze tekst met geen mogelijkheid antiek kon zijn, beweerde dat het lab uitsluitsel kon geven.
Mimi Parker, een helft van de band Low, is op 55-jarige leeftijd overleden aan eierstokkanker. Low werd bekend om hun ingetogen indierock, ook wel ‘slowcore’ genoemd, met de meerstemmige zang van Parker en haar partner Alan Sparhawk als kenmerkend element. Parker en Sparhawk kenden elkaar vanaf de basisschool, trouwden en vormden sinds 1993 de band Low – zij deed zang en drum, hij deed zang en gitaar, de muziek en teksten schreven ze samen – met een steeds wisselende bassist. In 1994 verscheen hun eerste album I Could Live In Hope. Op hun laatste twee albums, waarmee ze meer mainstream bekendheid kregen, verwerkten ze meer elektronische en digitale effecten. ‘Hey’ staat op hun dertiende en laatste album Hey What (2021) dat ze voor het eerst samen maakten.
Ach… ik lees net dat Tristania uit elkaar is. Dat stemt me wat droevig. Hoewel ze daarna nooit helemaal zijn doorgebroken, hebben ze met Beyond the Veil wel één van de beste platen, zo niet de allerbeste plaat, afgeleverd in het ADMWEDGWAMHV- genre.* Het heeft alles: koren, niet twee (de traditionele ‘beauty & the beast’) zangers maar zelfs drie, prachtige melodieën maar ook intense agressie. Hoe goed andere bands in dit genre ook zijn, veelal overigens van eigen bodem: dit album draagt de kroon.
Het album Held (2012) van artiest Holy Other is vooral zware melodie en melancholie met – naar eigen zeggen – zangerige klanken die ‘Burial-esque’ aandoen, maar dankzij de industriële beats en tempowisselingen wordt het net niet zoetsappig of theatraal.