De Europese Commissie, gesteund door Nederland, frustreert een eerlijke verdeling van vaccins wereldwijd door de TRIPS waiver te blokkeren en onvoldoende bij te dragen aan donaties voor COVAX.
“From ‘COVID is an equalizer’ to ‘patents over human lives”, tweette People’s Vaccine Kenya vorige week, op de dag dat de Wereldhandelsorganisatie (WTO) opnieuw het voorstel van India en Zuid-Afrika voor een ‘TRIPS waiver’ afwees. Het voorstel houdt in dat de intellectuele-eigendomsrechten (IE-rechten) op coronavaccins, -tests en -behandelingen tijdelijk worden opgeheven. India en Zuid-Afrika kwamen met dit voorstel, dat niet alleen gaat over patenten maar ook over handelsgeheimen en kennis, in oktober 2020.
Hoewel het Europees Parlement in juni voor het voorstel stemde, wijst de Europese Commissie het af. Ook het VK, Ierland, Zwitserland, Noorwegen, Australië, Japan en Brazilië zijn ertegen. De VS veranderde in mei van positie en is nu voor, waarmee de EU nu binnen de WTO een sleutelrol heeft.
Ondertussen gaan Israël, het VK en binnenkort ook Duitsland beginnen met het toedienen van derde prikken voor kwetsbare groepen en ouderen. In Nederland onderzoekt de Gezondheidsraad deze optie, terwijl het RIVM en de WHO nog niet overtuigd zijn van de noodzaak. Wereldwijd waren er op 1 augustus 4,18 miljard vaccindoses toegediend, waarvan ruim 3,4 miljard in de hoge- en middeninkomenslanden. In de lageinkomenslanden zijn op 1 augustus slechts 11 miljoen doses toegediend; 1,1% van de mensen is gevaccineerd.
Eigendomsrechten zijn niet absoluut
Voorstander van de TRIPS waiver – waaronder de VN, meer dan 100 landen en honderden maatschappelijke en mensenrechtenorganisaties – zeggen dat het vrijgeven van IE-rechten onderzoek naar en de productie en verspreiding van vaccins en medicijnen aanzienlijk zou opschalen. Zonder de barrière van IE-rechten kunnen ook andere, lokale fabrikanten vaccins en medicijnen produceren.
Meer dan 180 juristen en wetenschappers met expertise op het gebied van intellectuele-eigendomsrecht tekenden een open wetenschappelijke brief waarin ze oproepen akkoord te gaan met de TRIPS waiver. Zij wijzen erop dat “Intellectual Property (IP) rights – including patents, copyrights, trade secrets and other undisclosed information – are not, and have never been, absolute rights and are granted and recognised under the condition that they serve the public interest.” Ook twee LSE-experts herinneren de rijke landen eraan dat zij tijdens de TRIPS-onderhandelingen in 1994 beloofden dat de armere landen zouden profiteren van de afspraken.
De Europese Commissie (EC) houdt echter vol dat IE-rechten geen obstakel vormen en kwam in juni met een tegenvoorstel. Nederland sluit zich bij dit voorstel aan, zo blijkt uit antwoorden op Kamervragen. “Universele en eerlijke toegang tot vaccins is van levensbelang en het kabinet stelt zich dan ook positief op bij iedere kansrijke oplossing om dit doel dichterbij te brengen,” aldus minister De Jonge, maar de TRIPS waiver steunt hij niet.
Vrijwilligheid is ontoereikend
Volgens Artsen zonder grenzen is het voorstel van de EC te beperkt, onder meer omdat de voorgestelde (bestaande) regelingen rondom kennisdeling alleen op patenten toezien en niet op alle noodzakelijke kennis eromheen, omdat de regelingen ingewikkeld en tijdrovend zijn, en omdat het te veel uitgaat van vrijwilligheid. De ervaringen met mogelijkheden voor kennisdeling die de EC noemt zijn in het verleden al ontoereikend gebleken. In dit verband wordt ook wel verwezen naar de Aids-crisis, toen het jaren duurde voordat arme landen toegang hadden tot medicijnen.
Big Pharma blijkt ook nu bijzonder weinig interesse te hebben in door de WHO voorgestelde samenwerkingsinitiatieven. En waarom zou je, als je zo’n profijt hebt van je monopoliepositie. Het argument dat het vrijgeven van IE-rechten in de toekomst zou kunnen leiden tot minder inzet en innovatie van de farmaceutische bedrijven snijdt dan ook geen hout: een monopoliepositie kan er juist ook toe leiden dat bedrijven minder noodzaak zien om te innoveren. Bovendien brengt de TRIPS waiver de enorme winsten van de farmaceutische bedrijven niet in gevaar.
Ook het huidige COVAX-initiatief van de WHO, gebaseerd op vrijwillige donaties, is tot op heden ontoereikend gebleken. Hoewel eind maart 100 miljoen doses waren beloofd, duurde het tot 6 juli voor dit doel was bereikt. Ter vergelijking: alleen de bevolking van Afrika telt al ruim 1,2 miljard mensen. Inmiddels zijn 135 landen – meer dan 60% van de wereldbevolking – afhankelijk van COVAX. Momenteel komt COVAX een half miljard doses tekort.
Een belangrijke reden voor het falen van COVAX is dat het niet dwingend is, schrijft Oneworld. Donaties van vaccins zijn afhankelijk van wat er nodig is in eigen land en van wat er overblijft. De EU heeft nog geen drie procent van de beloofde 160 miljoen vaccins afgeleverd aan armere landen. Noorwegen, dat ook tegen de TRIPS waiver is, doneerde de eerste doses pas in juli. Waarschuwingen dat er te weinig gedoneerd zou worden werden in de wind geslagen. Ook hebben de rijke landen de beloofde 6 miljard dollar nog niet volledig gedoneerd. Financiële steun is nodig voor opslag en transport van vaccins in de ontvangende landen. Vanwege problemen hiermee liggen in zeker negen Afrikaanse landen ontvangen vaccins te bederven.
Catastrofaal moreel falen
Minister De Jonge zei in antwoord op Kamervragen over COVAX dat de doelen “nastrevenswaardig en ambitieus” zijn, en dat “het niet behalen van de initiële doelstellingen daarom ook spijtig [is] maar wel te begrijpen.” Maar volgens Bruce Aylward van de WHO worden er voldoende doses geproduceerd: “there’s not a supply problem, there’s a choice problem.” Onze keuze: eigen bovenarm eerst.
WHO-directeur-generaal Tedros Adhanom Ghebreyesus sprak in januari al van een ‘catastrophic moral failure’, toen rijke landen massaal grote hoeveelheden vaccins inkochten ten koste van arme landen. “Vaccine equity is a moral test of global solidarity,” zei VN-secretaris generaal António Guterres in april.
Dat arme landen afhankelijk zijn van donaties van rijke landen – geld en (overgebleven) vaccins in natura – getuigt bovendien van een koloniale houding. Voorstanders van de TRIPS waiver wijzen er ook op dat de vaccins zijn ontwikkeld met miljarden aan publiek geld en dat het dus niet aan vaccinproducenten is om IE-rechten te claimen. Neem een voorbeeld aan de dezer dagen veel geciteerde Jonas Salk, die het poliovaccin ontwikkelde, in antwoord op de vraag wie het patent had: "Well, the people I would say. There is no patent. Could you patent the sun?"
Solidariteit
En als we het dan niet om morele redenen willen doen: het is ook in ons eigen belang om snel wereldwijd te vaccineren omdat het voorkomt dat er nieuwe Covid-varianten rondgaan waartegen vaccins mogelijk minder effectief zijn.
Het was al in het begin van de pandemie duidelijk dat het virus geen gelijkmaker zou zijn – de huidige vaccinatie-ongelijkheid bevestigt dit nog eens. Het afwijzen van de TRIPS waiver in combinatie met achterblijvende donaties van vaccins en geld aan armere landen bewijst het gelijk van de WHO-directeur generaal Tedros: de enorme vaccinatie-ongelijkheid is het gevolg van de hebzucht van rijke landen. Dit herhaalt zich, nu er gesproken wordt over het toedienen van derde vaccindoses.
De EU is medeverantwoordelijk voor het vergroten van de vaccinatie-ongelijkheid en de extra doden en zieken in arme landen die dit tot gevolg zal hebben – en Nederland is daarin medeplichtig. Minister De Jonge beaamde in reactie op Kamervragen dat solidariteit het enige antwoord is op de pandemie: “COVAX is gebaseerd op solidariteit, niet op liefdadigheid”. Dat zou moeten betekenen dat, ook als de Europese Commissie niet akkoord gaat met de TRIPS waiver, Nederland zich gaat inzetten voor een eerlijke verdeling van vaccins en zelf besluit om geen derde vaccin voor de eigen bevolking in te kopen, voordat op zijn minst het beloofde en benodigde aantal vaccins gedoneerd is aan COVAX en de hele wereldbevolking voldoende gevaccineerd is.
