De taal is geen supermarkt. Je kunt erdoorheen lopen en ieder fijn woord dat je tegenkomt in je mandje gooien en dan nog mag je bij de uitgang doorlopen zonder te betalen en zonder je bonuskaart te laten zien. Maar omgekeerd is de supermarkt wél van taal gemaakt. Ja, er staan wel tastbare goederen, maar die zitten in verpakkingen en als er op die verpakkingen geen namen zouden staan zouden we geen melk van havermoutdrank kunnen onderscheiden en stortte de supermarkteconomie in.
JP Pellemans schreef een boek over die taal van de supermarkt, Het ABC van JP2 (de 2 staat er omdat Pellemans eerder al een succesvol boek schreef over andere kanten van de taal). Het blijkt een briljant gekozen onderwerp, niet alleen doordat het Pellemans de gelegenheid geeft om het verhaal achter allerlei merknamen te vertellen, maar ook omdat hij kan vertellen hoe de supermarkt in elkaar zit, en over zijn eigen leven, én omdat hij ook nog een paar fotostrips kan laten zien van en met de bekende fotostripmaker Ype Driessen.
Het boek geeft daardoor de overladen indruk van een supermarkt, en maakt even hebberig: dit feitje wil ik óók nog hebben, en dat óók nog!
Goed gedaan
De plattegrond van de supermarkt is ook die van het boek: eerst de groente (die de klant een tevreden gevoel over zichzelf geeft zodat hij daarna meer ongezonde dingen koopt) en helemaal achterin de winkel de zuivel (want die is de belangrijkste reden waarom mensen naar de supermarkt gaan, dus zo dwing je ze de hele winkel door te lopen).
En onderweg staan er dus allerlei producten met allerlei namen en allerlei verhalen. Paturain heette in Frankrijk Tartare, maar de associaties met rauw vlees en/of krijgshaftig volk maakten die naam in Nederland niet geschikt. Dus werd een naam gevormd op basis van het Franse woord voor ‘weiland’. Pellemans vertelt daar dan ook nog bij dat de oorspronkelijke tv-reclame, die zich in een weiland moest afspelen en waarin de acteur Rijk de Gooijer met een boer zou optreden, dreigde te mislukken vanwege slecht weer. Toen de heren ergens schuilden zei De Gooijer tegen de boer ‘Ga even zitten jochie’, en een belangrijk herkenbaar kenmerk van de reclame was geboren, net als het nog steeds in onze taal rondzingende zinnetje ‘Goed gedaan jochie’.
Geestelijk mandje
Het verhaal achter Roosvicee is wat grimmiger. Omdat er tot ver in de jaren vijftig in Nederland gebrek was aan verse groente en fruit, en scheurbuik dreigde, maakte een bedrijf een drank van de wel in ruime mate voorhanden rozenbottels — de naam is een samentrekking van rozenbottel en vitamine c. ‘Goh, ik kan niet wachten tot de Derde Wereldoorlog nou ’ns goed losbarst’, zegt Ype Driessen in het begeleidende fotostripje. ‘Wie weet wat voor lekkers dát oplevert’. Het is bovendien aanleiding om een aantal verhalen te vertellen over andere producten die in de Tweede Wereldoorlog zijn ontstaan (M&M’s waren traktaties voor Amerikaanse soldaten, Fanta werd in nazi-Duitsland ontwikkeld nadat Amerika stopte met het leveren van colasiroop).
Het ABC van JP2 is daarmee een omgekeerde supermarkt. Waar je in een supermarkt onderweg van de gezonde groente naar de nuttige yoghurt wordt verleid om allerlei chocoladerepen en frisdranken te kopen, word je in het boek juist aangetrokken door al het lekkers om uiteindelijk toch ook wat zinnige dingen in je geestelijke mandje te doen. Over alles op deze wereld valt een mooi taalverhaal te vertellen, zeker ook over de supermarkt.
J.P. Pellemans, Het ABC van JP2. Op avontuur door de supermarkt. Thomas Rap, 2026. Bestelinformatie bij de uitgever.
