Ruim vijftig jaar geleden eisten de Dolle Mina’s met de iconische leus ‘Baas in eigen buik’ het recht op abortus op. Na een felle politieke strijd werd abortus uiteindelijk gelegaliseerd, maar het staat ook in het Wetboek van Strafrecht. Hoe kan dat en hoe beïnvloedt dat het zelfbeschikkingsrecht?
“Het is een draak van een wet”
Laten we beginnen met de feiten: abortus staat in Nederland nog steeds in het Wetboek van Strafrecht. Juridisch gezien is het strafbaar, tenzij artsen voldoen aan de voorwaarden van de Wet afbreking zwangerschap. Van een expliciet ‘recht op’ is dus geen sprake.
Rechtswetenschapper Fleur van Leeuwen noemt het een draak van een wet, die illustreert hoe we in dit land abortus benaderen. “We hebben in Nederland een liberale abortuspraktijk, maar dat hebben we dankzij artsen die bereid zijn die zorg te verlenen, niet omdat er een recht op abortus bestaat,” stelt ze. Wie een zwangerschap wil afbreken, moet dus eigenlijk de juiste zorgverlener treffen of daar actief naar op zoek gaan. Er zijn vrouwen die onbedoeld zwanger raken en naar een huisarts gaan, die vervolgens weigert. Dat betekent dat je naar een kliniek moet of naar een online portaal voor medicatie.
Daarnaast legt de wet volgens Van Leeuwen opvallend veel nadruk op controle. Een arts moet beoordelen of iemand de keuze voor een abortus weloverwogen maakt. “Er zit ook een zeker paternalisme in om na te gaan: laten we eens even checken of jij wel zeker weet wat je doet,” stelt ze. Daarmee suggereert de wet impliciet dat mensen niet volledig over hun reproductieve leven kunnen beslissen.
Dat abortus bovendien in het Wetboek van Strafrecht is geregeld, vindt Van Leeuwen problematisch: “Het strafrecht is bedoeld voor alles wat we als samenleving echt niet willen”. Door abortus daarin op te nemen, blijft het idee bestaan dat het om iets verdachts gaat in plaats van reguliere zorg.
De taal rondom abortus
Dat abortus in het wetboek van strafrecht staat is al kwalijk, maar daarnaast klinkt dat verdachtmakende en paternalistische frame door in het publieke debat. Gynaecoloog Gunilla Kleiverda wijst ons op hoe erover gespreken wordt. Als eerste wil ze iets kwijt: “als ik het over vrouwen heb, dan bedoel ik in wezen iedereen met een baarmoeder die zwanger kan worden. Maar het woord ‘vrouw’ na zoveel jaren vrouwenstrijd zit nog wel heel erg ingebakken. Dus het is af en toe moeilijk om taalgebruik aan te passen, maar we proberen inclusief te zijn.” Maar die nadruk op taal is belangrijk. Zo lezen of horen we vaak dat het gaat over “abortus plegen”, wat suggereert dat er iets crimineels gebeurt.
Ook woorden als “aanstaande moeder”, het “het baasje in de buik”, “ongeboren leven” en “meisjes en jongetjes in de buik”, worden gebruikt in het debat; daarmee plaatsen we abortus in een moreel kader. Volgens Kleiverda is dat misplaatst en schuurt het met de praktijk waarin zwangerschappen steeds vaker in een heel vroeg stadium worden afgebroken. Soms gebeurt dat al voordat er sprake is van een vastgestelde zwangerschap, bijvoorbeeld nadat iemand twee dagen over tijd is. “We hebben nu geen begin van een zwangerschap gedefinieerd in de wet. Dus dan rijst de vraag: wat is een zwangerschap eigenlijk?”. Kleiverda sluit daarbij aan op het werk van wetenschapsfilosoof Trudy Dehue, auteur van Ei, foetus, baby. Een nieuwe geschiedenis van zwangerschap. Daarbij komt: elke zwangerschap ontstaat door een man, maar in het abortusdebat praten we over ‘zwangere vrouwen’ of ‘bevruchte eicellen’ alsof dit allemaal spontaan gebeurt. Het gaat nooit over de andere partij.
Waarom kiezen sommige vrouwen voor een abortus?
Ook sociaal wetenschapper Jenneke van Ditzhuijzen plaatst vraagtekens bij de manier waarop over abortus wordt gesproken. In opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) onderzocht zij de overwegingen van mensen die voor de keuze staan een zwangerschap wel of niet voort te zetten. Hoewel er vaak wordt gezocht naar duidelijke redenen voor een abortus, blijkt uit het rapport ‘Dit is mijn verhaal’, dat zulke keuzes zich moeilijk laten vangen in vaste categorieën. Gevoelens en praktische omstandigheden lopen door elkaar heen en krijgen vaak pas achteraf betekenis. “Je kan het niet plat slaan tot een lijstje redenen, hoe graag politici dat ook willen” aldus Van Ditzhuijzen. Als hier meer over wil weten kun je ook de mooie documentaire kijken, die gemaakt is naar aanleiding van haar onderzoek.
De discussie over abortus gaat over wetgeving, maar ook over taal en beleid: door de manier waarop abortus wordt geframed, blijft de zelfbeschikking over het eigen lichaam onder druk staan. En dat terwijl abortuszorg eigenlijk gewoon zorg is, waar degenen die onbedoeld zwanger zijn recht op zouden moeten hebben.
Dit artikel van Nora de Bruijn verscheen eerder bij Studium Generale Utrecht en is een verslag van de bijeenkomst in de serie ‘De strijd om het vrouwenlichaam’. Bekijk de hieronder de video van de gespreksavond, met socioloog Jenneke van Ditzhuijzen, rechtswetenschapper Fleur van Leeuwen (beiden UU), en gynaecoloog Gunilla Kleiverda.
Ben je onbedoeld zwanger of heb je te maken met een onbedoelde zwangerschap?
Neem dan 24/7 gratis en anoniem contact op via 0800-6160 of chat op infopuntonbedoeldzwanger.nl voor informatie of doorverwijzing naar hulp.
Reacties (4)
Wetstechnisch vind ik de keuze voor een verbod of het beëindigen van een vorm van menselijk leven of het middels een medische ingreep voorkomen van het ontstaan daarvan verdedigbaar mits er in diezelfde wet goede strafuitsluitingsgronden zijn gewaarborgd. Op die manier is bijvoorbeeld ook het recht op zelfverdediging geregeld. Als maatschappij wil je niet dat mensen elkaar letsel toebrengen maar als iemand dat doet binnen de kaders van gedefinieerde zelfverdediging is de daad niet strafbaar. Dat is iets anders dan wanneer de dader niet strafbaar is omdat hij niet toerekeningsvatbaar is. Dat de wet voorwaarden regelt voor de strafuitsluiting – bijvoorbeeld dat de abortus onder verantwoordelijkheid van een arts plaatsvindt – acht ik eveneens juist. Anderzijds kan ik mij voorstellen dat deze wetstechnische keuze door betrokkenen als bedreigend wordt gezien. Ik onderschrijf volledig dat abortus (en euthanasie of een andersoortige palliatieve zorg) kwalificeren als reguliere medische zorg. Wel met de kanttekening dat sprake is van een bijzondere vorm van zorg omdat deze niet gericht is op de genezing van een aandoening. Dat is voor mij de reden waarom deze vorm van zorg bij wet moet worden geregeld. Ik kan hier en nu ook geen goed wettelijk alternatief bedenken waarbij medische en zorgvuldigheidseisen voldoende zijn ingekaderd. Ik lees dat ook niet in het artikel. De bevoegdheid van degene die haar zwangerschap wil afbreken om daar zelfstandig over te beslissen staat niet ter discussie. Voor de mede voor de zwangerschap verantwoordelijke man zie ik daarbij geen rol weggelegd. Die opmerking in het stuk begrijp ik niet. De overwegingen van de betrokkene waarom zij voor abortus kiest zijn wat mij betreft irrelevant. De telkens opduikende behoefte om daar onderzoek naar te doen zie ik als betuttelend.
Ik vind dit toch tegenstrijdig. Je noemt abortus reguliere medische zorg en zegt dat de keuze en motieven van de betrokkene niet ter discussie staan. Tegelijk plaats je abortus in een strafrechtelijk model, vergelijkbaar met zelfverdediging: iets dat in beginsel verboden is, behalve onder bepaalde voorwaarden. Als abortus reguliere zorg is, hoort het primair via medische kwaliteitseisen en zorgvuldigheidsnormen te worden geregeld, niet via een constructie van strafbaarheid met uitzonderingen.
Nee. Ik plaats abortus die niet aan medische standaarden voldoet in een strafrechtelijk kader. Reguliere abortus juist niet. Die zijn immers uitgesloten van strafbaarheid. Daarvoor gelden echter wel voorwaarden.
Ik stel voor dat al die ongewenste kinderen verplicht door de vader moeten worden opgevoed. Dan is het snel geregeld denk ik. Waarom is dit alleen een probleem van vrouwen? Wie kan me dat uitleggen?