Radicalisering in coronatijd: welke kant gaan we op?

Met elke nieuwe versoepeling lijkt het einde van de coronacrisis in zicht te komen. Een crisis die in het begin zorgde voor verbroedering en veerkracht, maar later voor demonstraties, rellen en geweld. Meerdere corona-teststraten zijn vernield, medewerkers van het ziekenhuis of het openbaar vervoer werden belaagd en politici, OMT-leden en RIVM-topman Jaap van Dissel met de dood bedreigd. Ook hier in Utrecht maken de instanties zich zorgen over toenemende radicalisering, in het bijzonder corona-gerelateerde radicalisering, dikwijls aangezwengeld door complotdenken. Waarom vormt de coronacrisis een voedingsbodem voor deze vorm van radicalisering? Wie zijn de mensen die neigen naar extreem gedachtegoed en potentieel gewelddadig complotdenken? Wat kunnen we ertegen doen? Tijdens de laatste avond in de serie ‘Hoe krijgen we vat op extreem gedachtegoed?’ gingen sociaal psycholoog prof. Kees van den Bos (UU), historicus en terrorisme-expert prof. Beatrice de Graaf (UU) en Operationeel Expert Wijkagent Rogier Donk met elkaar in gesprek over het fenomeen en de dreiging van corona-gerelateerde radicalisering. Kwestie van actie - reactie “In crises als deze moet je met 50 procent van de kennis 100 procent van de besluiten nemen, en de gevolgen daarvan dragen,” sprak premier Rutte tijdens een persconferentie in maart 2020. In de maanden die volgden ervaarden veel mensen gevoelens van angst en onzekerheid, want niemand wist precies wat er aan de hand was en wat er nog ging komen. Het merendeel van de Nederlanders, ruim 70%, heeft vertrouwen in de overheid en de kennis van de experts. Maar voor 8-10% van de bevolking leidt onzekerheid tot ontevredenheid. Ze voelen zich machteloos en wantrouwen de overheid, het coronabeleid en de bijbehorende maatregelen. Dat maakt hen vatbaar voor extremistische gedachten en complottheorieën, en vormt daarmee een goede voedingsbodem voor radicalisering. Maar, benadrukt sociaal psycholoog prof.dr. Kees van den Bos, dit abnormale gedrag komt niet enkel voort uit abnormale psychologische processen. Het is een heel natuurlijke reactie om op zoek te gaan naar de waarheid en in tijden van onzekerheid de controle in eigen handen te willen houden. Maar waar ligt die grens tussen natuurlijk scepticisme en radicaal gedachtegoed? Deze scheidslijn is dun, vertelt van den Bos aan de hand van de grafiek die je hieronder ziet. “Zodra groeperingen zich inzetten voor een radicaal andere wereld die binnen de wet blijft, is dit activisme. Maar wanneer ze vervolgens de wet als irrelevant gaan zien, en geweld als optie overwegen, dan spreken we van extremistisch gedrag.” Maar hoe besluiten mensen dan over te gaan tot geweld? In hetzelfde schuitje Radicalisering is een grillig proces dat kan worden bekeken op drie verschillende niveaus: die van het individu, de groep en een overkoepelend macroniveau. “Het is een soort perfect storm waarbij alle drie de niveaus samenkomen,” vertelt historicus prof. Beatrice de Graaf. Radicaliserende individuen zijn vaak, anders dan gedacht, extreem rationele mensen. Wanneer er sprake is van onzekerheid en onduidelijkheid, gaan ze zelf op zoek naar antwoorden. Maar, benadrukt de Graaf, de wereld is nou eenmaal niet terug te brengen naar één waarheid. Dit kunnen ze maar moeilijk accepteren, en dus proberen ze grotere verklarende verhalen en gelijkgestemden te vinden - tegenwoordig vaak online. Want, hoewel er meestal over eenlingen wordt gesproken, gaan individuen feitelijk pas over tot geweld als ze denken dat ze worden gesteund. Wat dat betreft is deze wereldwijde pandemie een unieke situatie, we zitten immers met ons allen in eenzelfde situatie. En dus is de draagkracht voor extreem gedachtegoed een stuk groter. Van den Bos vult aan: “Het kantelpunt tussen activisme en extremisme gaat niet zozeer om de radicale gedachten, maar meer over het feit dat er radicale gevoelens mee samen gaan. Door steeds maar kwaad over een groep of persoon te denken, te spreken en daar grappen over te maken (of memes over de verspreiden) leidt dit tot dehumanisatie. Je ziet de persoon niet meer als mens, maar als object. Dat is heel gevaarlijk, want als je Jaap van Dissel hebt gedehumaniseerd kun je hem gemakkelijk bedreigen en zelfs tot actie overgaan.” Wat kunnen we hiertegen doen? In gesprek met “De enige manier waarop je erachter komt of iemand radicaliseert, is door met iemand in gesprek te gaan,” vertelt Rogier Donk, Operationeel Expert Wijkagent in Utrecht. Bij de politie komen dagelijks signalen binnen over personen die zorgelijk gedrag vertonen. Donk gaat bij hen op bezoek. Pas wanneer je echt met iemand gaat praten, kom je erachter wat iemand nou echt bezighoudt, hoe zijn of haar leven er uitziet en wat je voor die persoon kan betekenen. Wat hij vaak ziet is dat de coronapandemie gevoelens en gedachten heeft versterkt die er al heersten bij een kleine groep. Dat zijn vaak de mensen die de grip op hun eigen leven langzaam hebben zien verdwijnen: mensen met een depressie of burn-out of zij die hun baan of huis zijn verloren. Ze hebben ook vaak ruzie met instanties en dus een wantrouwen richting autoriteiten. Het gevoel te hebben dat ze gehoord worden, kan al enorm helpen. Met het afbouwen van de coronamaatregelen, verwachten de sprekers ook dat de radicaliseringsproblemen afnemen. Maar, benadrukt de Graaf: “Radicalisering vindt altijd plaats in golven, en het is goed mogelijk dat de volgende golf al in aantocht is.” Willen we ingrijpen, dan is stap één altijd het gesprek aan gaan. Niet alleen als instantie, maar ook als vriend of directe familie. Geef radicaliserende personen het gevoel dat ze gehoord worden, zonder ze te betuttelen. Want zolang we met elkaar in verbinding blijven, kunnen we samen een stap vooruit zetten. We moeten ons ook realiseren dat het wantrouwen blijft bestaan. Je kunt het zien als een smeulend vuurtje. Als de omstandigheden het toelaten kan het vuur elk moment weer oplaaien. Dit artikel van Eline Kraaijenvanger verscheen eerder bij Studium Generale Utrecht.

Quote du jour | Authoritarianism

QUOTE - Authoritarianism is defeated by offering people the lives they want to live (not by prosecutors, scandals, judges, or celebrity tweets). So. How do we defeat authoritarianism? If you understand all the above, it’s pretty simple: offer people a sense of meaning, purpose, dignity, self-worth, community, belonging, optimism again. Craft a social contract made of public goods whose goal is to endow people with all the above. Nothing else is going to work — you might “bring down” one strongman, but broken people are seeking strength, and they’ll just turn to the next one.

Foto: Bündnis 90/Die Grünen Nordrhein-Westfalen (cc)

Het verschil is nihil

COLUMN - De overeenkomsten zijn frappant. Jongemannen die zichzelf en elkaar onderling opjutten. Jongemannen die verrukt luisteren naar hu leiders, en zijn geschriften onderling delen en gretig verslinden. Jongemannen die verzaligd huiveren van het idee te sterven teneinde de heilstaat dichterbij te brengen. Jongemannen die hopen een burgeroorlog te doen ontvlammen. Jongemannen die dwepen met geweld. Jongemannen die de levens van anderen als verwaarloosbaar zien. Jongemannen die tegen elkaar opbieden hoeveel doden ze kunnen maken, en die doen alsof terreur een spelletje is.

Ergens achter hen houden de oudere mannen zich schuil. Nee hoor, zij zijn geen terroristen, zij zeggen alleen waar het op staat. Ze spreken van zonde, van omvolking, van afvalligheid, van reinheid, van hoeveel het beter ons leven wordt als wanneer ander wordt uitgebannen en de zuiverheid van het ras, of van het geloof, hersteld en bewaakt wordt. Ze wentelen zich in de grootsheid die we ongetwijfeld zullen terugkrijgen als de ander eenmaal kan worden uitgebannen.

De neonazi’s zijn de andere kant van de medaille van IS; ze zijn elkaars gelijken, elkaars spiegelbeeld, elkaars pendant. Elkaars yin en yang. Ze hebben elkaar in een houdgreep en gijzelen met hun verhitte dromen – die niets dan nachtmerries zijn – de rest van de mensen, en dat is precies waar ze op uit zijn: angst verspreiden, mensen bang maken, anderen imponeren, ons verlammen.

Foto: Susan Sermoneta (cc)

Anti-extremismebeleid gebeurt vanuit de onderbuik

ONDERZOEK - door Annemarie van de Weert en Quirine Eijkman.

De Hogeschool Utrecht doet een reeks onderzoeken naar het effect van de lokale aanpak van extremisme. Het draait daarbij vooral om de vraag hoe lokale eerstelijns professionals omgaan met de opdracht om jongeren die neigen naar gewelddadig extremisme – radicalisme – op tijd te identificeren. Oftewel, kunnen professionals de bereidheid om over te gaan tot geweldpleging en terrorisme op juiste wijze signaleren, duiden en beoordelen? Het antwoord: het kan en moet een stuk beter.

Vroegsignaleren op lokaal niveau

Voor ons meest recente onderzoek hebben we gekeken naar het wegings- en duidingsproces op het lokale niveau. Het idee is dat eerstelijnsprofessionals zoals  jongerenwerkers, gemeenteambtenaren en wijkagenten door vroegsignalering potentieel risicovolle individuen eruit kunnen pikken. Om te voorkomen dat jongeren afglijden en er ideeën of gedrag op na gaan houden die niet stroken met de hier geldende democratische normen en waarden.

Het gaat niet om signalen die aantoonbaar bewijs leveren van strafbaar handelen, zoals de voorbereiding van een aanslag of uitreizen naar Syrië of Irak. In het rapport hebben we gekeken naar de beoordeling van onder meer afwijkend gedrag. Welke norm wordt daarbij gehanteerd en wanneer vormt iemands gedachtegoed een bedreiging voor de democratie en de veiligheid van andere burgers?

Doe het veilig met NordVPN

Sargasso heeft privacy hoog in het vaandel staan. Nu we allemaal meer dingen online doen is een goede VPN-service belangrijk om je privacy te beschermen. Volgens techsite CNET is NordVPN de meest betrouwbare en veilige VPN-service. De app is makkelijk in gebruik en je kunt tot zes verbindingen tegelijk tot stand brengen. NordVPN kwam bij een speedtest als pijlsnel uit de bus en is dus ook geschikt als je wil gamen, Netflixen of downloaden.

Quote du Jour | Ze hebben schrik

“Ze hebben schrik. Om te beginnen van vergelding. Niemand wil Van Langenhoven en zijn kompanen aan de schoolpoort. Aan de andere kant worstelen veel leerkrachten met de vraag waar de grens ligt. Uiterst rechts is mainstream geworden en dus zwijgen ze liever.”

De Vlaamse deradicaliseringsexpert Youcef Naimi signaleert dat scholen hem en zijn collega’s niet meer durven aan te spreken over extremisme in de klas (achter betaalmuur bij De Standaard).

Foto: Forbenius (cc)

Nog meer controle is een heilloze weg

COLUMN - Na al die aanslagen lijkt het duidelijk: voor de veiligheid dienen we meer vrijheid in te leveren. Meer controle op ieders gedrag, uitlatingen en ideeën; meer dataverzamelingen en die onderling beter koppelen; meer bewaking, meer mensen eruit pikken. Streng optreden jegens iedereen die van het gemiddelde afwijkt.

Alleen doen we dat al vijftien jaar lang, en het helpt geen sikkepit. Het verzamelen en kruisen van data leidt er hooguit toe dat de macht van de overheid toeneemt, dat individuele burgers kwetsbaarder worden, en de kans op pijnlijke fouten toeneemt. (Digitale systemen zijn weinig vergevingsgezind, ook als de vergissing hun makelij is.)

Ik vermoed dat meer surveillance er juist voor zorgt dat burgers passiever worden.

Je meldt iets dat je zorgen baart niet bij de politie, omdat ‘het systeem’ dat toch zelf wel zal signaleren? Veiligheid wordt iets dat de overheid voor ons regelt, iets wat we passief ondergaan; en niet langer iets dat we met ons allen beheren en vormgeven.

Uit tal van rapporten blijkt dat al die controle niets uithaalt tegen aanslagen: geen enkele is erdoor voorkomen. Erger: bijna iedereen die de laatste jaren betrokken geweest is bij een grote aanslag, stond al op de radar van de politie. Massasurveillance levert simpelweg te weinig op.

Foto: Kelly Garbato (cc)

Niet zwijgen over ‘de islam’ maar debatteren over de islam

Terrorismedeskundigen zien in de eeuwige discussie over de islam als oorzaak van radicalisering een struikelblok voor terrorismebestrijding. Toch is zo’n discussie hoognodig. Onder moslims zelf dan.

´Als je een wig wilt drijven tussen extremistische moslims en de rest van de samenleving, is het onverstandig om niet-extremistische moslims van je te vervreemden door te doen alsof de islam het probleem is.’
– Gerard de Vries, oud-terreurbestrijdingscoördinator van de EU (NRC, 2 april 2016)

De boel bij elkaar houden en dan de extremisten isoleren. Het is een nobel streven, vooral voor een terrorismebestrijder. Want als er een ‘wig’ ontstaat tussen niet-moslims en ‘gewone’ moslims, hebben de inlichtingendiensten weinig kans om informatie vergaren.

En één van de manieren om zo’n wig te voorkomen, aldus De Vries, is te zwijgen over ‘de islam’. Net doen alsof extremisme niks met ‘de islam’ te maken heeft. Of zoals hij het in de NRC formuleerde: we moeten niet ‘doen alsof de islam het probleem is.’

Maar op deze goedbedoelde redenering valt heel veel af te dingen. Ze is gebaseerd op simplificaties, en werkt uiteindelijk averechts. Zwijgen over ‘de islam’ (de term is vals, maar daarover straks) zorgt er juist voor dat er géén wig ontstaat tussen gewone en extremistisch moslims. (Maar die ‘wig’ moeten we ook niet willen hebben, daarover straks).

Lezen: Bedrieglijk echt, door Jona Lendering

Bedrieglijk echt gaat over papyrologie en dan vooral over de wedloop tussen wetenschappers en vervalsers. De aanleiding tot het schrijven van het boekje is het Evangelie van de Vrouw van Jezus, dat opdook in het najaar van 2012 en waarvan al na drie weken vaststond dat het een vervalsing was. Ik heb toen aangegeven dat het vreemd was dat de onderzoekster, toen eenmaal duidelijk was dat deze tekst met geen mogelijkheid antiek kon zijn, beweerde dat het lab uitsluitsel kon geven.

Quote du jour | Kwaadaardiger dan Israël

Wahhabism is more evil than Israel.

Aldus Sayyed Hassan Nasrallah, de leider van de sjiitische strijdgroep Hezbollah.

Opvallend: dit komt van dezelfde man die Israël in het verleden aanduidde als een ‘een kanker die moet worden vernietigd’.

Wat moet hij dan wel niet van de wahabieten denken?

Nasrallahs uitspraken over het wahabisme (en per extensie Saoedi-Arabië) kunnen overigens niet los worden gezien van een grote soennitische conferentie die eind augustus plaatsvond in de Tsjetsjeense stad Grozny.

Tot grote schrik van de Saoedi’s, werd hun specifieke vorm van de soennitische islam aangeduid als een ‘gevaarlijke deformatie’ van de ware leer. (En om de belediging nog wat groter te maken, werd het soefisme, wat volgens de Saoedi’s ‘verboden innovaties’ bevat, wél expliciet genoemd als behorende tot de soennitische mainstream.)

Anjem Choudary veroordeeld wegens steunbetuiging IS

Haatprediker en extremistische moslimfundamentalist Anjem Choudary is afgelopen juli veroordeeld wegens het zweren van een eed van trouw aan IS. Dat meldt de Britse krant The Guardian.

Justitie had de salafistische provocateur al decennia in het oog vanwege zijn betrokkenheid bij allerlei extremistische clubjes, en lijntjes naar geweldplegers.

Men kon ‘m tot nu toe echter nergens op vastpinnen. Met hun loyaliteitsverklaring maakten Choudary en diens co-verdachte echter propaganda, waarmee zij anderen aanspoorden om overzees en mogelijk op Brits grondgebied, terreurdaden te bedrijven, aldus de openbaar aanklager.

Volgende