Met zijn boek Wat iedereen aangaat levert NRC-redacteur Mark Lievisse Adriaanse een fundamentele kritiek op het huidige liberaal-democratische politieke systeem. Hij laat zien hoe de democratie in de afgelopen vijftig jaar langzaam maar zeker is afgebroken door de verplaatsing van de macht van door burgers bestuurde organen naar wereldwijde multinationals en het financierskapitaal. Hij vindt dat we deze 'kapitalocratie' moeten bestrijden door een radicale democratisering van ons politieke systeem waardoor burgers meer macht krijgen over politiek, economie en maatschappij. 'Wat iedereen aangaat moet door iedereen besloten worden.'
Over de crisis in onze democratie wordt veel geschreven. Lievisse Adriaanse gaat in zijn verhaal verder dan kritiek op de inrichting van de bestaande instituties, het parlement, de scheiding der machten, verkiezingen en politieke partijen. Democratie gaat volgens hem in beginsel om de vraag hoe we de samenleving op een rechtvaardige, voor iedereen aanvaardbare manier kunnen inrichten. Daar is geen eenduidig antwoord op te geven. Het vraagt om ruimte voor pluriformiteit, debat en vrijheid van meningsuiting. 'De democratie is een georganiseerd conflict tussen belangen, ideeën, waarden, opvattingen en standpunten'. Het vreedzame conflict is de kern van elk democratisch bestel. Maar in de huidige samenleving lijkt elk principieel conflict uitgebannen ten gunste van één nauwelijks weersproken neoliberale consensus waar alle politieke partijen zich aan conformeren. Het bekende TINA van Margaret Thatcher ('there is no alternative').
Kritiek op de neoliberale ordening is niet vandaag of gisteren. Lievisse Adriaanse schrijft hoe deze nieuwe orde de democratie heeft verzwakt doordat de macht is geconcentreerd in steeds grotere globale bedrijven en financiële markten. En hoe nationale overheden deze ontwikkeling hebben gefaciliteerd en hun eigen macht hebben gereduceerd. Alles in het belang van private op winst gerichte partijen en ten koste van de zeggenschap van burgers. Het is geen onbekend verhaal voor wie de economische en politieke ontwikkelingen van de afgelopen decennia heeft gevolgd. Maar Lievisse Adriaans maakt wel indruk met zijn diepgaande analyse waarin zeggenschap van 'ieder die het aangaat' begin- en eindpunt is. En met zijn scherp inzicht in de veranderde rol van de staat in de westers landen. Geen economie kan zonder staatsbemoeienis, schrijft hij terecht. Maar de vraag is welk doel de staat daarbij stelt. Terwijl halverwege de vorige eeuw welvaart voor iedereen nog een belangrijk richtsnoer was, zien we dat de staat nu vooral de groei van de private rijkdom van enkelen bevordert. Overal zijn publieke diensten geprivatiseerd en in handen gekomen van financiers die geen ander doel hebben dan het vergroten van hun private vermogen. De staat heeft zich niet teruggetrokken van de markt om die beter te laten functioneren, schrijft Lievisse Adriaanse. De staat heeft in het neoliberalisme de rol op zich genomen de private, op winst gerichte partijen zoveel mogelijk te steunen. Ten koste van publieke belangen zoals energie, onderwijs en gezondheidszorg.
De democratische insteek van de economiekritiek van Lievisse Adriaanse brengt hem ook tot een kritische beoordeling van de rol van EU en andere spelers in de internationale economie. Het streven naar een wereldomspannende vrijhandel is ten koste gegaan van de macht van nationale democratieën en daarmee uiteindelijk ook die van hun burgers. Een voorbeeld vormen de zelden in het nieuws komende arbitragezaken tussen multinationals en nationale staten. Bedrijven die verlies vrezen bij hun investeringen in een bepaald land vanwege politieke ontwikkelingen kunnen een staat aanklagen en compensatie eisen. Alleen al het feit dat die mogelijkheid bestaat, waardoor een staat voor miljarden het schip in kan gaan, zorgt er voor dat regeringen zich uitermate voorzichtig gedragen om de multinationals niet voor het hoofd te stoten. Het is een van de redenen waarom ze op de rem gaan staan bij al te progressief klimaatbeleid. Het leidt ook 'tot een race to the bottom als het gaat om standaarden, handelsregels en arbeidsvoorwaarden'. En niemand heeft daarvoor bewust gestemd. Denk aan Rutte en en de dividendbelasting. Cruciale besluiten op financieel-economisch gebied passeren het parlement zonder veel aandacht buiten de kantoren aan de Zuidas.
Populisme
De crisis in de democratie is niet begonnen bij Trump, schrijft Lievisse Adriaanse. Voor Nederland zijn vooral de paarse kabinetten, eind jaren negentig van cruciaal belang geweest. Zie hier eerder besproken boeken van Naomi Woltring, De marktconforme verzorgingsstaat, en Duco Hellema en Margriet van Lith, 'Dat hadden we nooit moeten doen'. Zie ook de recent gestarte televisieserie over Fortuyn. Deze geschiedenis leert dat het populisme niet uit de lucht is komen vallen. Afnemend vertrouwen in de democratie en opstandige bewegingen tegen de Haagse elite vinden een belangrijke oorsprong in de verwaarlozing van de democratie. En niet andersom. Het probleem, schrijft Lievisse Adriaanse, is de vervanging van het conflict over de richting van de maatschappij door de consensus over de bestaande orde. De titel van hoofdstuk 7 luidt: 'Debatteren over globalisering is als debatteren over de wisseling van de seizoenen'. En verder: 'Een zekere mate van polarisatie is dan ook een voorwaarde voor een gezonde democratie'. Politieke partijen zijn tegenstanders, geen vijanden. Ze zijn het oneens, maar accepteren de legitimiteit van de ander. Hier openbaart zich ook het verschil tussen wat Lievisse Adriaanse noemt de rechtse, autoritaire populisten die geen enkele andere stem erkennen en democratische populisten die de bestaande orde via een beweging van onderop bestrijden. Het verschil tussen Donald Trump en Bernie Sanders. Populisme wordt vaak gedefinieerd als een beweging waarin een scherp onderscheid gemaakt wordt tussen 'wij' ('de mensen thuis' in tv-borrelpraat) en 'zij', degenen die ons van alles beroven. Maar welke wij staat tegenover welke zij? Is dat een exclusief wij, gebaseerd op etniciteit en ras tegenover alle andere wereldbewoners of een inclusief wij, gebaseerd op concrete materiële omstandigheden, op bijvoorbeeld armoede en een gebrek aan zeggenschap tegenover een zelfzuchtige elite.
Bij de crisis in de liberale democratie hoort ook de afnemende betekenis van politieke partijen. Ooit waren politieke partijen bemiddelaars tussen groepen burgers en Haagse politiek. Met duidelijke verschillen. Onder het neoliberalisme zijn alle grote partijen naar elkaar toegegroeid. Van democratische verenigingen zijn het bloedeloze 'merken' geworden, 'in de markt gezet' door commerciële marketingbureaus die oog hebben voor trucjes die een zwevend kiezerspubliek kunnen verleiden.
Vernieuwing
Vernieuwing van de democratie begint volgens Mark Lievisse Adriaanse bij alle soorten initiatieven van burgers die waar ze maar kunnen zelf grip proberen te krijgen op wat voor iedereen telt. Op het werk bijvoorbeeld. Waarom accepteren we zo weinig zeggenschap over wat we het grootste deel van de dag doen? Economische democratie is een volstrekt verwaarloosd onderwerp geworden. En dan niet alleen zeggenschap op het werk, maar vooral ook zeggenschap over de richting van de economie als geheel. Wat iedereen aangaat eindigt met een reeks aan mogelijke vernieuwingen die -zonder ook maar in de buurt te komen van de ouderwetse planeconomie- meer grip op de economie mogelijk maken. Publieke voorzieningen weer onder publiek beheer brengen. Progressieve belastingen, met name op vermogen, in plaats van de nog steeds riante subsidies voor het bedrijfsleven. Het wereldwijde financierskapitaal met een zogenaamde Tobintax aan banden leggen. Big Tech onderwerpen aan regels die de almacht van Musk c.s. afbreken. Een rem op de groei van bedrijven om 'too big to fail' te voorkomen. Afremming van de globalisering en herstel van de macht van de nationale democratie. Allemaal keuzes die we te weinig terugvinden in de meeste actuele verkiezingsprogramma's. Het zijn wel zaken die vernieuwing van de democratie kunnen brengen, als we bereid zijn als uitgangspunt te kiezen dat wat iedereen aangaat ook door iedereen besloten moet kunnen worden.
Mark Lievisse Adriaanse, Wat iedereen aangaat; hoe de democratie afgebroken wordt en hoe we haar vernieuwen. De Bezige Bij, €22,99
[foto: Voor je Buurt CC - Bootcamp Financiering voor Lokale initiatieven en democratische vernieuwing]
.jpg){kind=link}