Bestaat pure naastenliefde?

COLUMN - Kerst is de tijd waarin we stilstaan bij het belang van naastenliefde. Hoewel oncontroversieel als ideaal, bestaat er een eeuwenlang wetenschappelijke discussie over het bestaan van pure naastenliefde of altruïsme, de bezorgdheid om het belang van een andere, niet verwante persoon. Voor de meeste, op het oog altruïstische gedragingen kan namelijk altijd wel een ‘zelfzuchtige’ reden worden gevonden, naar het beroemde dictum “Scratch an altruist and watch a hypocrite bleed”. Nieuwe meetmethoden in het laboratorium en in de neurologie werpen nieuw licht op deze eeuwenoude vraag.

Stel een vriendin geeft een groot bedrag aan een goed doel. Doet zij dat puur uit medeleven met de ontvangers van het geld, probeert ze indruk te maken op haar vrienden, of heeft ze graag een goed gevoel over zichzelf met de feestdagen?

In het laboratorium kunnen de redenen voor vrijgevigheid uit elkaar worden getrokken. Eén van de belangrijkste meetmethoden voor vrijgevigheid in de gedragseconomie vormt het gedrag in het “dictatorspel”. In het dictatorspel krijgt een deelnemer, de “dictator”, geld van de experimentator, dat zij moet verdelen tussen zichzelf en een andere onbekende deelnemer (of een goed doel). De verdeling wordt daadwerkelijk geïmplementeerd, zodat vrijgevigheid ook daadwerkelijk geld kost.

Hoe simpel het ook is, wetenschappers hebben al veel geleerd van variaties op dit spelletje. Zo blijkt bijvoorbeeld dat de meeste mensen bereid zijn gemiddeld 28% van het geld weg te geven, dat vrouwen en oude mensen vrijgeviger zijn, en dat mensen liever iets geven aan een persoon die in nood is buiten zijn eigen schuld.

Niet al die giften wijzen echter op altruïsme. Ongeveer de helft ervan kan worden toegeschreven aan de wens genereus te lijken, niet om het daadwerkelijk te zijn. Dat blijkt uit het feit dat veel dictators oppervlakkige ‘excuses’ aangrijpen om niet te hoeven geven. Ook zijn veel mensen bereid een klein bedrag te betalen om niet aan het dictatorspel te hoeven meedoen – in feite het laboratorium-equivalent van het oversteken van de straat om een bedelaar te vermijden.

Zelfs de resterende helft van de generositeit komt niet noodzakelijkerwijs voort uit altruïsme. Het kan ook worden gedreven door het warme gevoel dat we krijgen als we iets goeds doen, een fenomeen dat in de gedragswetenschap ook wel “warm glow” wordt genoemd.

Een slim experiment uit 2007 onderzocht het belang van warm glow. De onderzoekers keken tijdens het dictatorspel naar de hersenactiviteit in de zogenaamde “beloningscentra” van proefpersonen. Beloningscentra vertonen normaal gesproken activiteit als de proefpersoon een goede uitkomst ten deel valt.

De onderzoekers vergeleken de hersenactiviteit van proefpersonen na een vrijwillig (gekozen) of automatisch (niet-gekozen) gift. Echte altruïsten zouden net zoveel hersenactiviteit moeten vertonen bij een automatische gift als bij een vrijwillige gift: voor een altruïst telt alleen het belang van de ontvanger. Als “warm glow” echter een rol speelt, dan zouden de proefpersonen juist veel hersenactiviteit moeten tonen bij een vrijwillige gift, de enige gift waarover je je goed kan voelen.

In overeenstemming met de aanwezigheid van warm glow vonden de onderzoekers dat de hersenactiviteit in beloningscentra van de proefpersonen significant toenam wanneer ze zelf voor hun gift kozen. Maar de meeste proefpersonen toonden ook substantiële activiteit bij automatische giften, een duidelijke indicatie voor altruïsme.

Deze uitkomsten van het simpele dictatorspel duiden er dus op dat echt altruïsme bestaat, en een rol speelt in onze beslissingen. Aangevuld met de minder pure motivatie van warm glow en met de wens om je aardig voor te doen, leidt altruïsme tot een behoorlijke mate van vrijgevigheid tegenover vreemden. Een verwarmende gedachte voor de kerstdagen?

 

  1. 2

    Kerst is de tijd waarin we stilstaan bij het belang van naastenliefde.

    Ja? Ik sta altijd alleen maar stil bij eten. Eten. Eten. Nog meer eten. Omnomnom.

    Ik merk wel dat veel andere mensen vooral stilstaan bij eten maken. Enerzijds om hun kookkunsten te etaleren en complimenten te oogsten om hun ego mee dicht te plakken, anderzijds – vooral – om hun familieleden te chanteren om hun spaarzame vrije tijd bij hen door te brengen. De redenen daarvoor zijn veelal tweeledig. De eerste reden is dat hun woning feitelijk veel te groot is en men met smart zoekt naar een rechtvaardiging voor het voortdurende bezit van die veel te grote woning met die veel te grote eettafel die eigenlijk nooit gevuld is. De tweede reden is dat als je het niet zelf doet iemand anders het wel doet en dan zit je met een nieuw probleem: je hebt een Bob nodig.

    E.e.a. maakt kerstmis vooral tot een buitengewoon complexe constellatie van chantagepogingen en andere verplichtingen, veelal conflicterend, overlappend en tot aanvullende verplichtingen – zoals een gang van een gerecht maken – leidend. Of lijdend. Dat terwijl kerst toch vooral het feest moet zijn waar je middels uitgebreide lichtvervuiling 3 dagen te laat viert dat de dagen eindelijk weer langer worden en dat vadertje staat uw werkgever sterk heeft aangemoedigd de tent 2 dagen te sluiten.

    Maar voor mij is kerst toch vooral een goed moment om naar het wat oudere werk van Bjork.

    https://www.youtube.com/watch?v=2NxVxZTyok4

  2. 3

    of heeft ze graag een goed gevoel over zichzelf met de feestdagen?

    Wat objectivisten toch allemaal niet bedenken om altruisme in een kwaad daglicht te stellen, wat -hook, line & sinker- nog wordt gevroten ook.

    Nee, je kunt beter ongestoord egoistisch zijn zoals het sekreet Thatcher dan dat je iets doet voor anderen en daar een goed gevoel bij krijgt. Want ongegeneerd egoisme is ‘zuiverder’, en je zou de wereld toevallig eens prettiger maken om in te leven.

  3. 5

    @3: Precies. Het lijkt wel of altruïsme een ziekte is die onderzocht moet worden, terwijl het ijskoude egoïsme voor zo normaal doorgaat dat het de standaard is en de norm en derhalve de meetlat waarlangs deviant (altruïstisch, raar) gedrag gelegd moet worden. Onderzoek eens wat ons zo’n voordeel bij egoïsme oplevert!

    & @1: Ik vind het wel een interessante column hoor: ook een wetenschappelijke bijdrage aan hetgeen Frans de Waal probeert te zeggen, dat we au fond misschien niet zo slecht zijn als we zelf willen denken en zoals we gemaakt worden. (Au fond: in de grond)

  4. 6

    Tientallen miljoenen jaren van evolutie om de sociale overlevingsstrategie te optimaliseren, hersenlaag na hersenlaag na hersenlaag is erop gebouwd om al dat soort sociale gevoelens te produceren … dus natuurlijk zit het ‘in’ ons, natuurlijk zijn we ‘sociaal bedraad’, natuurlijk maakt altruïsme deel uit van wat we (inmiddels) zijn …

    Dat neemt echter niet weg dat het au fond (dus au fonder dan #5 bedoelt) gewoon een egoïstische ruil is die vergelijkbaar is met het zogenaamde ‘sociaal contract’ … noem het een ‘biologisch contract’.

  5. 7

    Mij komt kerstaltruïsme elk jaar weer de strot uit. Wat er de laatste dagen al niet aan restanten kerstlunches, brunches, diners en kerstpakketten is aangeboden bij onze daklozenopvang, om gek van te worden. En dan wil iedereen ook ineens kerstvrijwilliger zijn. Zoveel aanmeldingen dat daarmee de voor dakloze beschikbare plaatsen in het gedrang zouden komen.

    Vorige week kwam er binnen 1 uur zoveel aan de deur dat ik de mensen vriendelijk heb bedankt en het aanbod geweigerd. Verontwaardigd repliceerde de gulle geefster dat ze het dan in de container moest gooien.

    Ik zei haar dat als ik het aanneem het ook in de vuilcontainer terecht komt en omdat het haar spullen zijn vond ik dat die verantwoordelijkheid bij haar moest blijven liggen.
    Afijn, mevrouw boos weg, dus haar altruïstische kerst heb ik misschien verpest.

    En dan komen in februari, maart, soms tot in april nog de kerstpakketten van de bedrijven die zulke dozen samenstellen. Die hebben elk jaar blijkbaar veel te veel gemaakt (of besteld gekregen maar niet afgenomen?).

  6. 9

    Kerst of andere zg feestdagen heb ik allang verbannen. Alleen maar commercie van de bovenste plank. Maar ik moet eerlijk zeggen dat er onder christelijke mensen er veel zijn die klaar staan voor andere mensen, en niet alleen met kerst. Kerst is trouwens voor veel christelijke mensen niet anders dan andere gebeurtenissen met een geloofsachtergrond. Afgunst en egoïsme is toch echt het hoogst bij het nagemaakte liberale deel van Nederland. Uw recht natuurlijk om er anders over te denken. Het kan zijn dat ik me schromelijk vergis en dat RTL/SBS Tokkies het allemaal menen wat zij doen met kerst.

  7. 10

    of heeft ze graag een goed gevoel over zichzelf met de feestdagen?
    Iets goed doen omdat je dat een goed gevoel geeft = pure naastenliefde.

  8. 12

    Dat je geen goed gevoel krijgt van een automatische ‘gift’ is logisch: dat is helemaal geen gift, jij doet helemaal niets goeds, niets altruistisch, je geeft alleen maar omdat het moet. Dat ondersteunt juist de stelling dat dat warme gevoel altruistrisch is.