Het politieke spectrum wordt tegenwoordig vaak weergegeven met twee assen. Horizontaal loopt de tegenstelling tussen links en rechts, verticaal die tussen progressief en conservatief. Zo ontstaan vier kwadranten waarin iedere politieke overtuiging keurig een plaatsje kan krijgen. Maar hoe logisch is die indeling eigenlijk? En waarom lijken vooral de combinaties links-progressief en rechts-conservatief ideologisch vanzelfsprekend, terwijl links-conservatief en rechts-progressief voortdurend om uitleg vragen?
Misschien omdat die twee assen helemaal niet zo onafhankelijk van elkaar zijn als het politieke kompas suggereert.
Twee assen, dezelfde waarden
De traditionele tegenstelling tussen links en rechts draait in belangrijke mate om economische gelijkheid, solidariteit en de verdeling van macht en welvaart. Links streeft naar het verkleinen van ongelijkheid, rechts accepteert grotere verschillen als uitkomst van individuele verantwoordelijkheid, eigendom en marktwerking.
De tegenstelling tussen progressief en conservatief gaat over maatschappelijke verhoudingen. Progressieven streven naar emancipatie, individuele zelfbeschikking en het doorbreken van bestaande hiërarchieën. Conservatieven hechten meer waarde aan traditie, continuïteit en het behoud van gevestigde normen en instituties.
Dat lijken verschillende onderwerpen, maar onder beide tegenstellingen liggen sterk verwante waarden. Wie economische gelijkheid belangrijk vindt, zal doorgaans ook gevoelig zijn voor maatschappelijke ongelijkheid. Wie bestaande economische machtsverhoudingen wil behouden, zal gemakkelijker accepteren dat ook maatschappelijke verhoudingen ongelijk blijven.
De ene as beschrijft hoe we economische macht verdelen, de andere hoe we maatschappelijke macht verdelen. Beide raken aan dezelfde fundamentele vraag: hoeveel ongelijkheid vinden we aanvaardbaar en wie mag over het leven van anderen beslissen?
De ongemakkelijke kwadranten
Daarom is links-conservatief zo'n ongemakkelijke combinatie. Het linkse gelijkheidsideaal veronderstelt solidariteit en emancipatie, terwijl conservatisme juist bestaande maatschappelijke verhoudingen wil beschermen. Maar wat gebeurt er wanneer die verhoudingen ongelijkheid in stand houden? Dan moet een links-conservatief kiezen tussen het bestrijden van ongelijkheid en het behouden van de orde waaruit die ongelijkheid voortkomt.
Rechts-progressief kent een vergelijkbare spanning. Progressieve waarden veronderstellen dat mensen daadwerkelijk de vrijheid hebben hun eigen leven vorm te geven. Maar die vrijheid wordt mede bepaald door economische omstandigheden. Wie grote economische machtsverschillen accepteert, accepteert daarmee ook dat de mogelijkheden tot zelfbeschikking ongelijk verdeeld zijn.
Formeel gelijke rechten betekenen immers niet dat iedereen ook dezelfde mogelijkheden heeft om die rechten te benutten.
De tegenstrijdigheid is niet absoluut. Solidariteit kan beperkt worden opgevat en vrijheid kan uitsluitend als afwezigheid van overheidsbemoeienis worden gedefinieerd. Maar daarvoor moeten de oorspronkelijke beginselen wel smaller worden gemaakt. Gelijkheid wordt dan gelijkheid binnen een afgebakende gemeenschap, of vrijheid wordt gereduceerd tot een recht waarvan de praktische betekenis afhankelijk is van iemands economische positie.
Een politieke kaart met lege hoeken
Dat betekent niet dat er geen mensen bestaan die economisch links en cultureel conservatief denken, of andersom. Opinieonderzoek laat zulke combinaties wel degelijk zien. Mensen vormen hun politieke overtuigingen tenslotte niet door eerst een sluitende filosofie te formuleren.
Maar een verzameling politieke voorkeuren is nog geen samenhangend waardenstelsel.
En juist op dat niveau zijn de twee diagonale kwadranten veel minder vanzelfsprekend dan de andere twee. Links-progressief en rechts-conservatief bouwen in belangrijke mate voort op verwante uitgangspunten over gelijkheid, macht en maatschappelijke verandering. Links-conservatief en rechts-progressief moeten voortdurend verklaren waarom een beginsel dat op het ene terrein geldt, op het andere terrein veel minder zwaar zou moeten wegen.
Misschien is het politieke kompas daarom minder verhelderend dan het lijkt. De twee assen wekken de indruk dat economische en maatschappelijke gelijkheid onafhankelijke kwesties zijn, terwijl ze in de praktijk voortdurend op elkaar ingrijpen. Economische macht beïnvloedt maatschappelijke vrijheid, en maatschappelijke uitsluiting heeft economische gevolgen.
Het politieke spectrum kent daarmee niet zozeer vier gelijkwaardige ideologische hoeken, maar twee duidelijke zwaartepunten en twee gebieden vol interne spanning.
De vraag is dus niet of links-conservatieve of rechts-progressieve opvattingen bestaan. Natuurlijk bestaan die. De vraag is of je ze tot een consistente ideologie kunt verenigen zonder de betekenis van gelijkheid, solidariteit, vrijheid of emancipatie onderweg behoorlijk uit te hollen.
Dat blijkt een stuk lastiger dan simpelweg twee kruisende lijnen tekenen.
