De verleiding is groot om de opkomst van Péter Magyar te zien als een klassieke regimewissel. Zestien jaar Viktor Orbán en Fidesz zouden eindigen, de illiberale staat wordt ingeruild voor iets wat weer meer op een democratie lijkt, en Brussel kan opgelucht ademhalen. De realiteit oogt aanzienlijk weerbarstiger.
De cijfers voeden de illusie van een breuk. Peilingen suggereren dat Magyar met zijn Tisza-partij zelfs een tweederdemeerderheid kan halen, voldoende om grondwet en instituties te hervormen. Tegelijk erkennen vrijwel alle analisten dat het systeem dat Orbán heeft opgebouwd diep verankerd is in media, rechtspraak en economie. Dat systeem verdwijnt niet automatisch bij een verkiezingsverlies.
En daar zit het eerste probleem. Hongarije functioneert al jaren als wat politicologen een verkiezingsautocratie noemen: verkiezingen bestaan, terwijl het speelveld structureel scheef en anti-democratisch is. Onder Orbán is de rechterlijke macht uitgehold, media geconcentreerd in handen van de staat en bevriende oligarchen, en het kiesstelsel aangepast ten gunste van de zittende macht. Dat zijn geen beleidskeuzes die je met één verkiezing terugdraait; het zijn infrastructuren van macht.
Het tweede probleem is persoonlijker: Magyar zelf. Hij presenteert zich als breuk met het systeem, terwijl hij er rechtstreeks uit voortkomt. Hij was jarenlang insider binnen Fidesz en kent de mechanismen van binnenuit. Dat maakt hem electoraal aantrekkelijk, omdat hij geloofwaardig kan spreken over corruptie. Het roept tegelijk een andere vraag op: waarom zou iemand die in dat systeem functioneerde het fundamenteel ontmantelen, in plaats van het zelf te gaan gebruiken?
Daar komt bij dat zijn politieke profiel opvallend vaag blijft op cruciale punten. Analyses van zijn positie laten zien dat hij zich grotendeels op de vlakte houdt over rechtsstaatkwesties en geopolitieke keuzes. Zijn campagne draait om corruptie en economische stagnatie, nauwelijks om institutionele herbouw. Dat is electoraal logisch, institutioneel weinig belovend.
Zelfs in het meest optimistische scenario stuit een nieuwe regering op een derde probleem: de staat zit vol met loyale benoemingen. Sleutelposities in rechtbanken, toezichthouders en media zijn bezet door Orbán-getrouwen met lange mandaten . Zonder tweederdemeerderheid blijven die zitten; met zo’n meerderheid ontstaat de verleiding om dezelfde machtsinstrumenten simpelweg van eigenaar te laten wisselen.
En dat is precies het risico. De Hongaarse staat is de afgelopen jaren ingericht als een politiek instrument, geen neutrale infrastructuur. Wie die staat erft, erft ook de mogelijkheid om tegenstanders te marginaliseren, media te sturen en economische netwerken te bevoordelen. Dat systeem heeft een ingebouwde logica: het loont om het te behouden.
De ironie is dat Magyar daardoor tegelijk de grootste kans op verandering en de grootste garantie op continuïteit vertegenwoordigt. Hij kan Orbán verslaan omdat hij op hem lijkt: conservatief, pragmatisch, bereid tot machtspolitiek, en niet fundamenteel ideologisch gebonden aan liberale instituties. Zijn belofte om Hongarije “terug te brengen naar Europa” klinkt concreet zolang het over EU-geld gaat; zodra het over onafhankelijke rechtspraak of mediapluralisme gaat, wordt het stil.
De conclusie ligt daarmee voor de hand. Een overwinning van Magyar zou een politieke aardverschuiving zijn. De kans dat het ook een institutionele breuk oplevert ligt aanzienlijk lager. Hongarije kan van bestuurder wisselen zonder van systeem te veranderen. In het slechtste geval verandert alleen de naam op de deur van hetzelfde ondemocratische machtsapparaat.
Reacties (33)
Beetje lauwtjes Joost. Zeker, een overwinning van Tisza is slechts een eerste stap in het ontmantelen van het Orbán regime en wat Magyar uiteindelijk precies van plan is, is voor een groot deel onduidelijk (ook omdat hij, om te winnen, een strakke campagne voert die zich richt op een beperkt aantal thema’s en zich niet laat verleiden tot grote uitspraken over controversiele thema’s).
Ja, als er geen 2/3e meerderheid voor Tisza komt wordt het erg lastig om veel voor elkaar te krijgen. Maar het risico dat Magyar slechts een tweede Orban wordt lijkt me te zwaar aangezet; bij een 2/3e meerderheid zal hij de grondwet gaan aanpassen, waaronder het kiessysteem. Het systeem is immer ingericht om Fidesz te bevoordelen, hij kan er niet vanuit gaan dat het automatisch voor Tisza werkt. En zijn partij is een gelegenheidsverbond, nog lang niet zo gevestigd als Fidesz dat is.
En in ieder geval hebben we bij winst van Tisza een tijdje respijt van het het Hongaarse veto en de Russische/MAGA buikspreekpop aan de EU tafel. Dat is op dit moment al heel veel waard.
Beetje minder cynisme is nodig, een beetje meer geloof in de goede intenties van de niet-linkse medemens ook. Dingen kunnen ook beter worden, hopelijk te beginnen met een grote nederlaag van Fidesz vandaag.
Het is best mogelijk dat Magyar niet zal dwarsliggen bij steun voor Oekraïne.
En een nederlaag voor Fidesz lijkt mij ook een verbetering.
Maar het lijkt mij goed te beseffen dat het probleem daarmee niet opgelost is.
Democratische landen zijn niet democratisch doordat toevallig de goede leider gekozen wordt.
Ze zijn democratisch doordat verschillende instituties goed functioneren.
Ja, die rechtse medemens stuurt de wereld echt in de goede richting het afgelopen decennium. Ik had al die tijd vertrouwen moeten hebben in plaats van te waarschuwen voor – checks notes – exact wat er gebeurd is
Genoeg rechtse medemensen die de wereld in een goede richting gestuurd hebben, genoeg linkse mensen die een hoop ellende veroorzaakt hebben.
Aan dit soort bekrompen partijdenken gaat de wereld ten onder.
Het is precies deze mentaliteit die Orbán de afgelopen jaren heeft geholpen in het zadel te blijven.
Het is precies deze mentaliteit die Orbán de afgelopen jaren heeft geholpen in het zadel te blijven
Dat heeft toch echt andere oorzaken:
– de staats-tv werd door Fidesz gedomineerd, en privé-media zijn voornamelijk in handen van vriendjes
– kiesrechtgeografie (gerrymandering)
– etnische Hongaren in buurlanden mogen per post stemmen, Hongaren met de de Hongaarse nationaliteit in andere landen moeten naar het consulaat om te stemmen
https://instituteofgeoeconomics.org/en/research/hungarys-electoral-system-constructing-a-system-favorable-to-the-governing-party-and-its-future-prospects/
De feiten onder ogen zien is niet cynisch. Anderen cynisme verwijten omdat ze hun kop niet in het zand steken is dat wel.
Wat Joost hier zegt is niet een feit onder ogen zien, maar een zwart scenario schetsen gebaseerd op allerlei veronderstellingen over het karakter van Magyar.
Op een moment dat er iets ongelofelijks staat te gebeuren, namelijk de macht breken van Orban en Fidesz via wat er nog over is van het democratisch proces, vooral benadrukken hoe weinig dit uiteindelijk wel niet betekent vind ik nodeloos cynisch.
Gelukkig zijn er mensen die ook in zware tijden nog hoop houden en kansen zien voor verandering, ook al komt die van een voormalige insider van het regime. Laten we ook blij zijn voor de jonge Hongaren die nu blij zijn en ineens weer een hoopvolle toekomst voor zich zien. Ook al weten we dat de toekomst nog lastig genoeg gaat zijn.
Ik zie de gevaren, en ben niet optimistisch. Hij lijkt een supermeerderheid te krijgen. Gaat hij orbans schade ongedaan proberen te maken? En waar baseer jij je optimisme op? Al twintig jaar lopen mensen tegen me te roepen dat “het wel meevalt”. Ondertussen valt het niet mee en klinkt jouw geroep om nuance en optimisme meer en meer sleets.
Precies. Die vonden dat het zwaar overdreven was om Trump een bedreiging van de Amerikaanse democratie te noemen. Of ze bezwoeren dat de PVV nooit in de regering zou komen. Ze houden stug vol dat een zoveelste electoraal succes van radicaal rechts niet meer is dan deel van een golfbeweging, ook al stemt ondertussen bijna een op de drie kiezers op dat soort partijen. Enzovoort.
Struisvogels zijn deel van het probleem. Niet van de oplossing.
Het is wel degelijk realiteit. Zestien jaar uitholling van democratie en rechtsstaat wordt niet van het ene op het andere moment ongedaan gemaakt, door een verkiezingsuitslag. Het is zeker een stap in de goede richting. En zonder meer goed nieuws voor Europa. Niemand beweert ook dat je niet blij zou mogen zijn voor de Hongaren, dus dat is maar weer eens een stropop. Maar dat is allemaal geen reden om jezelf of anderen wijs te maken dat het nu allemaal vanzelf weer goedkomt. Als Hongarije (of bedreigde democratieën in het algemeen) iets niet nodig heeft dan zijn het struisvogels, die de nog op te lossen problemen niet willen zien, en anderen verwijten maken omdat ze die problemen wel benoemen.
Ik denk dat Joost best iets bij de staart heeft. Het idee dat als je de staatsmacht maar in handen legt van een opponent die zich kwaad maakt over corruptie en belooft schoon schip te zullen maken, dit tot een radicale systeemverandering leidt, lijkt me nogal naïef.
Een tijdje terug las ik over een internationaal bekende politicus die in de vroege jaren ’90 in eigen land bijzonder populair werd door openlijk de corruptie van hoge bestuursfunctionarissen aan te klagen. Zo beschuldigde hij in 1993 zo’n zeventig topbestuurders, waaronder voorzitter van de Opperste Sovjet (Stanislav Sjoesjkevitsj) en de premier (Vyatsjeslav Kebitsj) van het aannemen van smeergeld en verduistering van overheidstegoeden.
Die politicus heette Alexander Loekasjenko, de huidige president van Wit-Rusland. Die is nu net zo corrupt en machtshongerig als degenen die hij aan de schandpaal nagelde, zo niet corrupter.
Ook wie denkt dat een ambitieuze politicus bijna ongebreidelde macht vrijwillig uit handen zal geven, getuigt daarmee van weinig mensenkennis. Ga maar na: als het lot van de natie van jouw beslissingen afhangt, waarom zou je je eigen handen dan op de rug binden?
Rondom Trump barst het van de politici die ooit riepen dat Trump een idioot was, inclusief Vance en Hegseth.
Dus dat waren gewoon opportunisten en blijkbaar houdt Trump van politici die van felle tegenstander in volledig volgzame lakeien zijn gedraaid. Zoals Trump zelf ook ooit draaide.
Ook in Nederland lijkt het wel een gebruikelijke pad voor veel (extreem) rechtse politici om (enigszins) links te beginnen en uiterst rechts te eindigen: Fortuyn (CPN), Yesilgoz (SP), Verdonk (PSP), Plassterk (PvdA), Eerdmans (CDA), Keijzer (CDA), Van der Plas (CDA).
Is dat een echte ommezwaai in opvattingen/karakter of gewoon bot opportunisme?
Is kwaadaardigheid ook een optie?
Opportunisme en kwaadaardigheid liggen wel in elkaars verlengde, denk ik. Het is lastig om te bepalen waar het een ophoudt en het ander begint. Je kunt je ook afvragen wie er kwaadaardiger is: de fanaticus die echt overtuigd is van een extreme ideologie, of de opportunist die zich bewust is van de bedreiging ervan, maar er uit puur eigenbelang toch in meegaat.
‘Kwaadaardigheid’ als motiverende kracht is een begrip dat weinig verklaart. Niemand staat ’s ochtends op en denkt: Oeh, jongens, wat voor kwaad kan ik de wereld nu weer schade berokkenen.
Zelfs een Poetin, een Netanyahu, een Trump, een Bashar al Assad of een ayatollah Khamenei denken dat niet.
Die hebben doelen die ze willen verwezenlijken, en om die doelen te verwezenlijken moeten ze over lijken gaan, en daar hebben ze dan rechtvaardigingen voor.
Idem dito met een directeur van een techconcern dat computerchips bestelt uit een fabriek die z’n kobalt betrekt uit mijnen waar kinderen in verkapte slavernij hun lichamen vergiftigen om erts op te diepen, of het management van een chemieconcern dat gifstoffen loost.
Vrijwel niemand denkt dat ‘ie zelf de duivel is of het kwaad manifesteert. Ook de meeste boosdoeners niet. Of het moet een geschifte seriemoordenaar als Richard Ramirez zijn ofzo. Maar dat soort figuren leggen een (negatief) semi-religieus betekeniskader aan om hun eigen leven van betekenis te voorzien.
Dat niet. Maar je hebt wel mensen die anderen bewust kwaad willen doen, uit rancune bijvoorbeeld. Dergelijk kwaadaardig gedrag komt nogal eens voor bij autoritaire machthebbers. En wraakzucht lijkt me een wezenlijk andere vorm van kwaadaardigheid dan het nietsontziend nastreven van een bepaald doel.
Ik ben het er wel mee eens dat het begrip “kwaadaardigheid” eerder van toepassing is op bepaald gedrag, of op bepaalde ideologieën, dan op personen. En kwaadaardig gedrag of kwaadaardige ideeën kunnen best voortkomen uit iemands overtuiging het goede te doen.
Het verhaal over Hongarije gaat straks ook op voor de VS.
Mocht er over 3 jaar een democratische president zijn gekozen, dan heeft die alsnog te maken met instituties die allemaal volgepompt zijn met MAGA-idioten.
Ook zal het bijvoorbeeld niet politiek handig zijn om als Democratische presidentskandidaat te gaan roepen dat je weer volop geld aan de VN gaat geven of weer het voortouw in de NAVO gaat nemen, laat staan dat je het ICC gaat erkennen, zelfs Obama deed dat niet.
Biden heeft ook bij lange na niet kunnen (of willen) repareren wat Trump in zijn eerste termijn kapot heeft gemaakt
Democratie is niet in goede handen bij autoritaire leiders. Maar er zijn ook nog burgers die hen kunnen laten vallen. Hongarije bewijst dat twijfelaars aan de democratie ongelijk hebben. Met een opkomst van 80% is een autoritaire leider opzij gezet. Dat zal niet overal gebeuren, maar het kan dus wel. Het is wel van groot belang dat verzetsbewegingen en onafhankelijke media voldoende steun krijgen, ook of juist vanuit landen waar de democratie nog intact is. Met onverschilligheid, passiviteit en ‘realisme’ krijg je de potentaten niet weg.
Die Magyar is nog niet als premier ingezworen of hij gaat er al met gestrekt been in:
Op X serveert hij de Hongaarse president (hoofdzakelijk een ceremoniële en diplomatieke functie, zoals de koning hier) openlijk af als een corrupt schertsfiguur, boven een foto van zijn ontmoeting met deze Tamas Sulyok, van 2016 tot 2024 voorzitter van het Constitutionele Hof.
Nu kun je natuurlijk zeggen: die Sulyok is een marionet geweest van de regering Orbán, anders was ‘ie nooit beloond met die mooie post. Maar het doet het vertrouwen in de staat natuurlijk geen goed als je de instituties moedwillig tot strijdtoneel maakt van populistisch-politieke knokpartijen, om zo zelf de koene ridder te kunnen blijven spelen.
Orbán heeft de afgelopen 16 jaar zo’n beetje alle instituties naar zijn hand gezet en bevolkt met vazallen. Als Magyar daar niet hard ingrijpt, zal het alweer heel snel afgelopen zijn met zijn plannen om de democratie te herstellen. Hij heeft geen andere keus, lijkt me.
Al zit er inderdaad een risico. Het wegwerken van het hele corrupte Fidesz-zootje en tegelijkertijd respecteren van democratische en rechtsstatelijke principes kan een lastig evenwichtsoefening worden. Het zou niet de eerste keer in de geschiedenis zijn dat tegenwerking door handlangers van een vorige dictator autoritair gedrag uitlokt bij diens opvolger.
Maar wie ook maar een greintje politiek verstand in z’n donder heeft, pakt zoiets subtieler aan. Dat doe je achter de schermen, zonder publiek gezichtsverlies voor de betrokkenen, tranche voor tranche.
Tenzij er natuurlijk flagrant machtsmisbruik en corruptie in het spel is, of zo iemand het hard speelt, zich ingraaft en obstructie pleegt. Dan kan het nuttig zijn een voorbeeld te stellen.
Maar wat win je ermee door meteen een Orbán-vazal (op een post die nota bene vooral symbolisch is) publiekelijk te schofferen?
Zo’n actie heeft een vrij hoog ‘kijk-mij-eens-stoer-doen’-gehalte. En al Magyars tegenstanders zijn nu vermoedelijk met elkaar aan het overleggen hoe ze de nieuwe regering zoveel mogelijk kunnen frustreren omdat ze zich realiseren: met die gozer valt niet te onderhandelen. Ga maar na, als ‘ie al meteen zo begint…
Hoe doe je dat, als het om een heleboel mensen op allerlei invloedrijke posities gaat? Ze publiekelijk onder druk zetten lijkt me helemaal niet zo’n slechte optie, zeker niet na zo’n verpletterende verkiezingsoverwinning. Zo hebben ze zelf de keuze: ofwel opstappen, ofwel zich publiekelijk distantiëren van Orbán.
Magyar kan het “vertrouwen in de staat” helemaal niet ondermijnen. Hij is gekozen omdat de bevolking van Hongarije geen enkel vertrouwen meer had in de staat die door Orbán helemaal naar zijn hand was gezet. Hongarije is na zestien jaar Orbán helemaal geen democratische rechtsstaat, met instituties waar de bevolking vertrouwen in zou moeten hebben. Dat is nou net een van de problemen waar Joost het in dit stuk over heeft.
En jij denkt dat ze dat anders niet hadden gedaan? En dat ze dan hun machtige posities helemaal vrijwillig opgegeven zouden hebben? Lees eens een geschiedenisboekje. Zo werkt het zelden of nooit bij autocraten en hun entourage.
Voorbeeld 2: in een interview op Publieke Omroep M1 schoffeert Magyar de presentatrice en redactie, en kondigt hij aan dat hij een redactionele zuivering op de nieuwsafdelingen zal houden.
Ook beticht hij hen van het brengen van nepnieuws over de relatie met zijn kinderen en over woke Duitsland, dat naar de haaien zou gaan. Vervolgens doet hij een populistisch beroep op het volk, dat hen niet langer vertrouwt.
Op de vraag naar de wettelijke basis voor een aantal maatregelen die hij wil nemen, zegt Magyar volgens het Turkse nieuwsmedium Etkili Haber: ‘Als iemand op dit kanaal mij beschuldigt van het overtreden van de wet, lijkt dat op een dief die de politie beschuldigt.’
Dus in plaats van op de inhoud in te gaan, stelt hij de grote boze media in staat van beschuldiging. Waarin gedraagt zo’n Magyar zich dan anders dan Trump?
Dus je verplaatst de doelpalen maar naar een ander voorbeeld, omdat je geen antwoord meer hebt op #5.3. Niet zo sterk.
Het zou best kunnen dat Magyar zich enigszins vergelijkbaar gedraagt als Trump. En dat is tot op zekere hoogte verdedigbaar als hij zich zo gedraagt tegenover de achterban van Orbán. Omdat hij ze dan aanspreekt in de taal die ze begrijpen: de taal van de macht. Hij vertelt ze dat hij vanaf nu de baas is. Een prima boodschap naar de dictator en zijn handlangers: er zijn grenzen, en als je die overschrijdt heb je geen recht op macht in een democratische rechtsstaat. Het wordt natuurlijk wel een probleem als dit de opstelling wordt tegenover alle critici. Ik besef zeker dat dat risico bestaat. Zie de laatste zin van #5.1.
Het neemt niet weg dat je harde grenzen moet stellen tegen antidemocraten. Hadden Biden en zijn partij dat maar meer gedaan, na die knullige poging tot staatsgreep in 2021. Diplomatiek manoeuvreren achter de schermen blijkt niet altijd de manier om machtsbelust tuig weg te houden van de macht.
Dat zou sowieso uitlopen op een welles-nietes spelletje, en van beide kanten op grond van aannames.
Zelfs voor een Hongaarse politiek deskundige zou het nog knap lastig worden om die aannames te toetsen, want ze zijn niet falsificeerbaar.
Dus ja, ik kan wel ingaan op wat je hierboven betoogt, maar dat zou weinig opleveren. Vandaar.
Je had op zijn minst kunnen erkennen dat het beschadigen van het “vertrouwen in de staat” niet het beste argument is tegen Magyar. We wisten namelijk al dat wantrouwen van de staat precies datgene is waar hij de verkiezingen mee heeft gewonnen, en dat het precies de bedoeling is om van instituties een strijdtoneel te maken, om die weer terug te brengen naar de democratische rechtsstaat . Het verschil tussen Magyar en ultrarechtse populisten in veel andere landen is dat de wantrouwen van de staat in het Hongarije van Orbán volkomen terecht was.
Verder vind ik het een heel slecht idee om de slachtofferretoriek van handlangers van Orban nu alweer na te praten, nog geen halve week na hun nederlaag. Je zou zo langzamerhand toch moeten weten dat Calimero het belangrijkste ingrediënt is van de propaganda van uiterst rechts. Waarom zou je ze in godsnaam een dienst bewijzen door dergelijke propaganda verder te verspreiden? Ik bestrijd helemaal niet dat er redenen tot bezorgdheid zijn. Maar dat is geen reden om het kamp van de verdreven dictator te helpen met het uitventen van hun slachtofferrol.
Het lijkt me dat je de invloed van de reaguurselen die hier verschijnen schromelijk overschat.
En waar ik zo mijn bedenkingen bij heb is dat die Peter Magyar hier in Nederland gecast wordt als een soort redder van de liberale democratie, terwijl het maar helemaal de vraag is of dat straks zo uitpakt. Het is wel goed nieuws dat hij niet op de hand is van het Kremlin natuurlijk (in Oekraïne, de Baltische staten en Brussel halen ze opgelucht adem); maar of het ook werkelijk een democraat in hart en nieren is, dat moeten we nog maar zien.
Maar blijkbaar ben je dat laatste gewoon met me eens, gezien je verwijzing naar redenen tot bezorgdheid. Nou, dan zijn we er toch?
Zeker.
Nou, dat vraag ik me af. Want wat mij betreft zouden twijfels over Magyar geen reden moeten zijn om propaganda uit het kamp van Orbán over te nemen. En dat hij Orbán en zijn bende met hun eigen wapens probeert te bestrijden vind ik verdedigbaar.
Eerst zien, dan geloven, dat lijkt me een prima houding. Maar de argumenten waarmee je hier de aanval inzet op Magyar vind ik niet sterk. Die zouden zomaar de indruk kunnen wekken dat je aan de kant van Orbán staat. Al denk ik zeker niet dat dat echt zo is.
Een aanvulling nog. Misschien is de euforie over de overwinning zo hier en daar wat overdreven, maar vanuit Europees perspectief is die ook best begrijpelijk. Want alles wijst erop dat Hongarije een regering krijgt die in geopolitieke kwesties de kant van Europa kiest, in plaats van die van Poetin. Dat is hoe dan ook een enorme vooruitgang.
Het punt is natuurlijk wel dat de media in grote mate pro Orban zijn, en dat dat zonder ingrijpen zo zal blijven. Kan je daar op inhoud spelen? Maar of het handig is, is de vraag.
Hier is een deel van dat interview op beeld, met Engelse ondertiteling.
Een paar opvallende zinnen:
Klinkt dat premierwaardig? Iemand die democratie en instituties gaat versterken? Boven de partijen staat en rust gaat brengen in een transitie-situatie? Want mij klinkt het meer in de oren als een autoritaire populist die nu de macht heeft en aankondigt z’n gram te halen.
Afijn, ik hoef jou niet te overtuigen dat Peter Magyar mogelijk niet zoveel anders in elkaar steekt dan Orbán, denk ik, gezien je stuk hierboven. Die begon ooit ook als liberale hervormer (maar goed, toen was hij nog dissident die mocht studeren op een Soros-beurs).
Orbán klonk ook vaak genoeg niet premierwaardig. Dus is hij hier de uitzondering, of gewoon een voortzetting? Alles zal afhangen van hoe hij die ‘leugenfabriek’ gaat ontmantelen. Want ontmantelen moet, aangezien hij anders moet gaan opboksen tegen jarenlang continu zwartmaken van zijn regering, wat Orbán alleen maar zal helpen.
Ik ben niet per se optimistisch, maar wacht nog wel hoopvol af