Een van de meest frustrerende inzichten uit het onderzoek naar desinformatie, framing en radicalisering is dat er geen eenvoudige tegenstrategie bestaat. Ideeën verdwijnen namelijk niet vanzelf doordat ze worden weerlegd. Sterker nog, het voortdurend herhalen van een frame, zelfs om het tegen te spreken, kan bijdragen aan de zichtbaarheid en bekendheid ervan. Juist daarom verschuift een deel van het onderzoek de aandacht van achteraf corrigeren naar het vooraf weerbaar maken van mensen tegen misleidende boodschappen.
Neem het voortdurend reageren op extreemrechtse standpunten. Intuïtief voelt dat logisch. Als een politicus beweert dat migranten verantwoordelijk zijn voor woningnood, criminaliteit of maatschappelijke achteruitgang, dan wil je dat weerspreken. Je wilt feiten tegenover fictie zetten. Je wilt duidelijk maken dat racisme racisme is.
Alleen zit daar een probleem. Door een standpunt voortdurend te herhalen, zelfs om het te ontkrachten, help je het onderwerp centraal te stellen in het publieke debat. Onderzoek naar normalisering laat zien dat aandacht op zichzelf al kan bijdragen aan het verschuiven van grenzen van wat als acceptabel wordt gezien. Hoe vaker een idee terugkomt, hoe minder uitzonderlijk het voelt.
Dat brengt links in een vrijwel onmogelijke positie.
Zwijgen is geen optie. Niet omdat stilte extreemrechtse ideeën laat verdwijnen, maar omdat anderen gewoon doorgaan met het verspreiden ervan. Als linkse partijen besluiten een frame te negeren, houdt rechts zelden dezelfde discipline aan. Het resultaat is dan geen debat zonder extreemrechtse standpunten, maar een debat waarin die standpunten vrijwel ongehinderd rondzingen. Tegelijk verwacht de eigen linkse achterban dat aanvallen op minderheden, democratische instituties of fundamentele rechten worden weersproken. Wie zwijgt, laat het speelveld aan de tegenstander én vervreemdt de mensen die juist op een weerwoord rekenen. Dat maakt de spagaat compleet: reageren helpt de normalisering, zwijgen versnelt haar mogelijk nog verder.
Tegelijkertijd betekent reageren dat je opnieuw meedoet aan het verspreiden van precies die frames die je wilt bestrijden. Iedere discussie over “massa-immigratie”, “omvolking” of andere extreemrechtse obsessies bevestigt impliciet dat dit de onderwerpen zijn waar de samenleving zich mee bezig zou moeten houden.
Het resultaat is een klassieke lose-lose-situatie. Niet reageren kost politieke ruimte. Wel reageren helpt de tegenstander.
Daarom wordt in de literatuur vaak gewezen op een andere aanpak: het cordon sanitaire. Niet voortdurend debatteren over extreemrechtse standpunten, maar extreemrechtse partijen behandelen als politieke paria’s. Geen coalities, geen normalisering, geen bestuurlijke samenwerking. Het idee daarachter is simpel: geef de ideeën geen institutionele legitimiteit.
Alleen wringt daar tegenwoordig iets anders. Een cordon sanitaire werkt uitsluitend als een substantieel deel van het politieke landschap eraan meedoet. Zodra andere rechtse centrumrechtse partijen (hoi VVD!) electorale winst zien in samenwerking of inhoudelijke toenadering, valt het mechanisme uiteen. De verleiding is groot. Op korte termijn levert het stemmen op. Op lange termijn verschuift het hele politieke speelveld naar rechts.
Sterker nog, veel partijen rechts van het midden profiteren inderdaad juist van die verschuiving. Zij hoeven de meest extreme standpunten vaak niet eens zelf te verkondigen. Het bestaan van een radicaal-rechtse flank trekt het debat al richting hun favoriete thema’s. Vervolgens kunnen zij zich presenteren als de redelijke variant, terwijl ze ondertussen delen van dezelfde agenda overnemen. Voor hen is de normalisering van extreemrechts geen probleem dat opgelost moet worden. Vaak is het een politieke kans.
Dat maakt de huidige situatie zo lastig. Links zit gevangen tussen strategieën waarvan de nadelen bekend zijn. De enige aanpak waarvan redelijk overtuigend is aangetoond dat die de opmars van extreemrechts kan afremmen, vereist medewerking van precies die politieke partijen die er vaak voordeel bij hebben om haar niet toe te passen.
Het grootste succes van extreemrechts is daardoor niet noodzakelijk electorale groei. Het zit in het vermogen om de voorwaarden van het debat te bepalen. Tegenstanders voelen zich gedwongen erop te reageren. Bondgenoten nemen delen ervan over. Het politieke midden schuift mee. De discussie gaat vervolgens vooral nog over de antwoorden op extreemrechtse thema’s, veel minder over de vraag of die thema’s überhaupt het politieke debat zouden moeten domineren. Tegen de tijd dat die vraag wordt gesteld, heeft de normalisering haar werk vaak al gedaan.
Reacties (22)
” Juist daarom verschuift een deel van het onderzoek de aandacht van achteraf corrigeren naar het vooraf weerbaar maken van mensen tegen misleidende boodschappen.”
En hoe doe je dat dan?
Onderwijs? Of misschien de VVD niet in de regering om dat mogelijk te maken? ;)
Het onderwijs draait ondertussen wel voor heel veel zaken op.
En draagt onderwijs dan juist niet bij aan de framing, aan de aandacht die je niet wilt geven?
Ik zie vooral een rol voor de pers, de media. Zorgen dat die zo veel als kan onafhankelijk kan opereren en niet in handen is van enkelen.
Kijk naar iedere scheet die breed wordt uitgemeten. Alles voor de kliks, niks geen diepgang.
En ik hoop op kunstenaars, theatermakers, onderzoekers ….. een voorhoede?
Je zou mensen moeten leren om retorische en debattrucs te herkennen en drogredenen door te prikken. Niet heel makkelijk, maar het gebeurt nu wel heel weinig. Dus ik denk dat daar wel wat te winnen is.
(Ik heb eens ooit, ergens, min of meer als grap, gepleit voor een nabeschouwing na de dagelijkse talkshow, waar daar aandacht voor zou kunnen zijn. Een beetje zoals de nabeschouwing na een voetbalwedstrijd. Waar ook regelmatig aandacht is voor juist die tactische slimmigheidjes die je als leek niet meteen ziet.)
Satire als “nabeschouwing” werkt ook heel goed. Kijk na de protesten bij ICE!
Klopt. Satirici zijn vaak heel goed in het blootleggen van trucs en kromme redeneringen. Beter dan de meeste journalisten. De vraag is waarom dat zo is. Zouden journalisten het minder goed doorzien. Of hebben ze andere redenen om het er niet teveel over te hebben. Bijvoorbeeld omdat ze bang zijn dat ze dan niet als objectief worden gezien?
Ze hebben waarschijnlijk een hypotheek :)
Ze hebben het waarschijnlijk te druk.
Er moet geproduceerd worden, de “kranten” moeten vol, de websites moeten clicks genereren.
Met alweer een uitgebreide uitleg over valse beweringen of redeneringen trek je geen clicks aan, en geen clicks = geen advertentie-inkomsten.
Dus Arjen Lubach en Even tot Hier hebben de tijd en mankracht daarvoor en het wordt gevolgd omdat het gelardeerd is met grappen, anders is het alleen maar kwaadmakend of saai.
En zou het simpele Telegraaf publiek wel kijken? Want zij zijn eigenlijk de grote groep die wijzer gemaakt moet worden. En Lubach en Even tot Hier draaien maar een paar maanden, niet elke avond zoals in de VS.
Over journalisten die zich bij de neus laten nemen door propaganda gesproken:
“Tegenstanders voelen zich gedwongen erop te reageren. Bondgenoten nemen delen ervan over. Het politieke midden schuift mee.”
Dus moet links terug naar de roots en extremere eisen stellen.
We hebben “Newsoms” en “Mamdani’s” nodig: 5% vermogensbelastingbelasting voor de rijken! Onmiddellijke stop op huurverhogingen! Boetes op Leegstand! Geen hypotheekrenteafrek boven het half miljoen! Verdubbel het minimumloon! Nul procent belasting op werk en 50% op vermogens (-aanwas).
En zo voorts.
Sowieso niet inhoudelijk reageren op populisten. Hun doel is niet om een inhoudelijke bijdrage te leveren aan het debat. Ze gebruiken de vorm van het debat om iets anders te bereiken (onderbuikgevoelens aanspreken). Je moet ze dus aanpakken buiten het debat om. En je hoeft je niet aan politieke mores of algemeen fatsoen te houden, dat doen zij ook niet. Karaktermoord, pesten en persoonlijk aanvallen zijn fair game. En procedureel aanpakken waar de zwakte ligt van extreem-rechts: het draait om één man, zonder brede politieke beweging. Bijvoorbeeld kamerlidmaatschap maximaal 1 termijn. Serieuze partijen kunnen deskundigheid borgen door ex kamerleden als fractiemedewerker aan te stellen. Of de zichtbaarheid van de fractievoorzitter beperken.
En de eigen achterban die wil dat je de onzin weerspreekt? Gewoon dit verhaal uitleggen, het mantra herhalen dat je niet op onzin reageert.
“Het mantra herhalen dat je niet op onzin reageert”, is een reactie, maar daar een mantra van maken spreekt mij wel aan.
Ik ben het hier niet mee eens. Je moet de strategie van populisten juist niet kopiëren. Zijn zijn daar namelijk veel beter in. In het toepassen ervan én in het uitmelken van Calimero-gedrag als zijn worden aangevallen. Bovendien stoot je er ook een groot deel van de kiezers mee af, namelijk degenen die niks van dat soort gedoe moeten hebben. Hoe meer je meewerkt aan politieke moddergevechten, hoe meer je het vertrouwen in de politiek ondermijnt. En de populisten profiteren daar weer van. Ofwel: Never wrestle with a pig. You get dirty. And the pig likes it.
En weerleggen van onzin is wel nodig. We moeten weten dat “nareis op nareis op nareis” een leugen was. Om maar een van de talloze voorbeelden te noemen. Maar alles heeft zijn tijd en plaats. Als een weerlegging eenmaal bekend is, hoef je ‘m niet steeds weer te herhalen.
Volgens mij is het wel belangrijk om te beseffen dat er niet één goede strategie is. Wat werkt, hangt onder meer af van het publiek. NRC-lezers bereik je op een andere manier dan de VI-kijker. je moet dus niet op elk podium dezelfde strategie gebruiken.
Eens dat je je niet moet verlagen.
Tegelijk grote twijfels bij de weerlegging. Dat nareis verhaal raakt Y helemaal niet, Rutte bleef wegkomen met leugens …
De aandacht die je geeft werkt averechts dat is wat Joost betoogt.
En ja het ene podium is het andere niet, maar moet je dan meedoen met de grappen en grollen van VI? Welke strategie geldt daar? Welke strategie geldt in de buurt van Annabel Nanninga etc.?
Telkens botweg beweren dat je op onzin niet reageert is misschien en vaak toch zinvoller? (Naast de satire.)
Nee, dat moet niet. Wie daar geen goed antwoord op heeft moet er vooral wegblijven. Dat lijkt me een belangrijk onderdeel van een strategie: zet mensen in op plekken waar zij tot hun recht komen. Er zijn ook mensen die zich wel weten te redden in zo’n programma. (Met wel als mogelijk gevolg dat ze daarna niet meer worden uitgenodigd. Want de egootjes van die brallende mannetjes blijken nogal kwetsbaar te zijn.)
Dat kan pas als er een onderbouwing is voor de claim dat het onzin is. Er moet dus ergens een bron zijn die dat aantoont. Zonder zo’n onderbouwing is de bewering dat je niet op onzin reageert net zo hol als de onzin zelf.
Zeker moet er een bron zijn die de onzin aantoont. Pas dan kan je van onzin spreken en aangeven dat je er niet meer op reageert.
Toch tovert de rechtste meute telkens weer dezelfde onzin uit de hoge hoed. Hoe hol is dat?
Onzin weerleggen helpt niet omdat je dan je positie prijs geeft: tegenstander van de aanhangers van degene die de onzin verkoopt en geloofd en vertrouwd wordt. En als tegenstander word je niet geloofd en niet vertrouwd wat ook je argumenten zijn.
Links loopt naar mijn idee veel te vaak in die val. In het migratiedebat gaat het over de fouten die rechts maakt. Links komt vaak niet verder dan betogen in heel algemene zin (niet rechtvaardig, her klopt niet, het kan nier etc.). Waar zijn de concreet uitgewerkte plannen van links? Klaag niet over onzin, maar laat zien wat zinnig is. Spreek niet tegen, niet altijd tenminste, soms moet het, maar spreek vooral voor zinvolle, mogelijke en verstandige oplossingen.
Nee, dit is een denkfout die veel te vaak wordt gemaakt. Je moet je niet richten op de fanatieke aanhang van de populisten, die iedereen bij voorbaat wantrouwen die kritiek op ze heeft. Want die groep overtuig je toch niet. Dus waarom zou je rekening houden met hun reactie?
Die groep van fanatici is niet zo groot. Hij wordt wel vaak te groot ingeschat, onder meer omdat ze zo nadrukkelijk aanwezig zijn op social media (zie #1.8). We moeten die schreeuwers juist veel meer negeren, in plaats van altijd maar weer rekening met ze te houden. Op die manier voorkom je dat ze steeds weer de inhoud én de toon van het debat bepalen.
Omtrekkende bewegingen maken omdat je bang bent anders “je positie prijs te geven” is wel het allerlaatste dat je zou moeten doen. Want hoe kun je nou vertrouwen wekken als je niet openlijk zegt waar je eigenlijk voor staat? Dan is het toch terecht als je beschuldigd wordt van slinksheid?
We hebben:
* Niet meegaan in de discussie, c.q. vooraf weerbaar maken
* Taak onderwijs (alweer een taak er bij)
* Een voorhoede: wetenschappers, theatersmakers, kunstenaars …
* Een nabeschouwing van het debat ?
* Satire
* Betere journalistiek
* Niet inhoudelijk reageren, met eigen middelen bestrijden, onzin links laten liggen
* De juiste mensen op het juiste podium
* Eigen concrete plannen verwoorden, het voortouw nemen
* De grootte van de groep rechtsen niet overschatten
Maar ik blijf het gevoel houden dat we overspoeld worden met shit en dat brute macht de overhand heeft, regeert en dat terwijl een meerderheid dit gelaten ondergaat.
Dat is precies waar ik voor pleit: spreek niet tegen de mantra’s van radicaal rechts, maar spreek voor je eigen ideeën en plannen. Daar kun je vertrouwen mee verdienen
Deugen ten koste van de arbeidersklasse gaat op een gegeven moment tot problemen leiden vrees ik. Vandaar dat ze overlopen naar rechts.
Fijn als je deze eens uit zou willen leggen. Wat is ‘deugen’ hoe kan je ‘deugen’ ten koste van de arbeidersklasse? En als dat ten koste is van de arbeidersklasse, deug je dan wel?