De president van Wit-Rusland, Alexander Loekasjenko, bracht deze week een bezoek aan Noord Korea. Hij sloot daar met de Noord-Koreaanse leider Kim Yong Un een vriendschapsverdrag dat het begin zou moeten zijn voor een nieuwe periode van samenwerking. Loekasjenko had Kim wel eens eerder ontmoet maar was nog nooit in Pyongyang op bezoek geweest. “Ja, we hebben niet nauw samengewerkt, grotendeels door onze eigen schuld. Maar ik ben oprecht blij te constateren dat de samenwerking nu aanzienlijk is geïntensiveerd,” aldus Loekasjenko in een voor autoritaire leiders nogal opmerkelijk reflectief moment. Was dat ingegeven door Poetin die beide steunpilaren van de oorlog in Oekraïne nog sterker aan zich wilde binden?
Loekasjenko lijkt ook nog steeds gevoelig voor toenadering vanuit het westen. Kort voor zijn bezoek aan Noord-Korea ontving hij Trumps afgezant John Coale die aankondigde dat de Verenigde Staten de sancties opheft tegen de Belinvestbank en de Ontwikkelingsbank van Belarus en bedrijven die potas produceren, een grondstof voor kunstmest. Als tegenprestatie heeft Loekasjenko 250 politieke gevangenen vrijgelaten. In december werden ook al 123 gevangenen vrijgelaten in een deal waarbij onder anderen Maryya Kalesnikava, leider van de protesten van 2020, en Nobelprijswinnaar Ales Byalyatski, evenals burgers van verschillende andere landen, betrokken waren. Eerder vorig jaar waren de Wit-Russische oppositieleider Siarhei Tsikhanouski en anderen vrijgelaten en maakte het Witte Huis een einde aan de sancties tegen de Wit-Russische luchtvaartmaatschappij Belavia. Er zitten volgens mensenrechtenorganisaties nog steeds honderden politieke gevangenen vast in Wit-Rusland.
Amerikaanse functionarissen zeggen dat de toenadering tot Belarus is bedoeld om de Russische grip op Loekasjenko te verslappen. Maar volgens Belarus-expert Franka Hummels is het tegenovergestelde het geval. “De machtsbasis van Loekasjenko ligt in Rusland. Hij krijgt precies zoveel bewegingsruimte als Poetin hem toestaat.” Wat Trump betreft gaat het zoals altijd om economische belangen. In dit geval dus om handel en potas. Hummels: “Het opheffen van de potas-sancties is economisch gunstig voor Belarus, maar komt ook de VS goed uit. Trump heeft potas nodig.” Rusland en Wit-Rusland zijn de belangrijkste producenten van potas. De VS hebben nu ook de nog resterende sancties tegen grote Belarussische potasproducenten opgeheven uit angst voor prijsstijgingen als gevolg van het conflict in Iran.
Litouwen
Trumps speciale gezant Coale ging ook op bezoek in het aangrenzende Litouwen. Daar bepleitte hij bij president Gitanas Nausėda een politieke dialoog met Wit-Rusland. Het antwoord van de president was duidelijk: “[…] dat jullie [Amerikanen] alle acties van Wit-Rusland zeer zorgvuldig moeten beoordelen, omdat het door de aard van het land en zijn banden met Rusland erg moeilijk is om de regering los te zien van Rusland”. De president acht het mogelijk dat Loekasjenko namens Poetin zal proberen de eenheid van de NAVO-landen te ondermijnen en verschillen tussen de EU en de VS uit te buiten.
Trump maakt daar geen probleem van, integendeel. Hij is uitsluitend te porren voor lucratieve handelsdeals en trekt zich niets aan van de EU. In Litouwen kijken de Wit-Russische ballingen met gemengde gevoelens naar deze ontwikkelingen. Uiteraard zijn ze blij met de vrijlating van de politieke gevangen. Maar een structurele oplossing komt er vooralsnog niet. De dictatuur blijft. En veel ballingen vrezen dat Loekasjenko via Trump internationale legitimiteit probeert terug te winnen. De leider van de oppositie, Sviatlana Tsikhanouskaya, die nog altijd in Litouwen verblijft in reageerde in september na de vrijlating van haar man op de vriendelijke woorden van Trump aan Loekasjenko: ‘Als deze retoriek – die natuurlijk onaangenaam voor ons is – ertoe kan bijdragen dat mensen worden vrijgelaten, dan is het prima.” Maar ook zij gelooft niet dat Trump haar land kan bevrijden. ‘Is dit een beleidswijziging van Amerika? Nee, dat is het niet,’ zei ze. Tsikhanouskaya hoopt dat de EU de sancties wel blijft gebruiken om Wit-Rusland onder druk te houden.