Ondersteuning nieuwe democratie

Terwijl verveelde snotapen de amper gevierde jaarwisseling alsnog goed denken te maken, burgerwachten boven en beneden de Moerdijk ze nu staan op te wachten, weten politici niets beters dan er met de verkiezingscampagne over heen te gaan. Ondertussen tikt de klok gestaag door naar het vierjaarlijks democratisch hoogtepunt: de Tweede Kamerverkiezingen. Ook dat gaat niet geheel probleemloos. Geen grote verkiezingsbijeenkomsten, want dat zouden zomaar de door Maurice de Hond bekend geworden ‘superspread events’ kunnen worden. En als in verkiezingstijd politici ergens hun oren wel naar laten hangen dan is dat Maurice de Hond. De politieke partijen die nu in de Tweede Kamer zitten, hebben nauwelijks hinder van het feit dat ze niet kriskras door het land het traditionele moddergooien kunnen beoefenen. Hun eigen podium, de debatten inde Tweede Kamer, zijn daar een prima alternatief voor. En natuurlijk maken ze driftig gebruik van de sociale media. Kom daar als nieuwe politieke partij maar eens tussen. Het aanstormend politiek talent is vooralsnog druk bezig met de voorbereidende activiteiten. Ze hebben nog vijf kalenderdagen (drie werkdagen) de tijd om 580 ondersteuningsverklaringen binnen te halen. Alleen dan kunnen ze in alle twintig kiesdistricten meedoen aan de verkiezingen. Dat kan een partij ook als die in één of een paar kiesdistricten is toegelaten, maar dat zal niet genoeg stemmen opleveren om een zetel in de Kamer te bemachtigen. Ondersteuningsverklaringen Slechts drie partijen melden op hun websites hoe het met hun ondersteuningsverklaringen staat (stand per 26 januari – 22:58 u.). BBB (BoerBurgerBeweging) stelt ruim 80% van de benodigde ondersteuning binnen te hebben. Dat betekent dat deze partij nog een krappe 130 verklaringen in slechts vijf districten nodig heeft. De LP ((Libertarische [partij) heeft er 433 binnen en dus nog 147 nodig. Femke Merel van Kooten, momenteel als eenvrouwsfractie in de Kamer, wil terugkomen met haar partij Splinter. Ook al is ze zittend parlementariër, Splinter wordt gezien als een nieuwe partij en dus moet ook zij ondersteuningsverklaring scoren. Ze heeft er al 451 binnen, dus nog 129 mensen nodig die een formulier inleveren op het gemeentehuis. Dat moet in de nog erg korte tijd wel vlekkeloos gaan, maar de nieuwelingen stuitten toch hier en daar op problemen. Problemen In een brief aan alle burgemeesters drukte minister Ollongren ze stevig op het hart dat gemeenten de nieuwe partijen ruimschoots in de gelegenheid moeten stellen de ondersteuningsverklaringen in te leveren. We citeren uit die brief: De reguliere termijn is twee weken voorafgaand en op de dag van de kandidaatstelling, maar voor de komende Tweede Kamerverkiezing is deze termijn verruimd naar vier weken. De meeste gemeenten werken om covid-19-redenen vooral op afspraak. Het is echter belangrijk dat in voorkomende gevallen ook kiezers die zonder afspraak een ondersteuningsverklaring komen afleggen. Er moet in de periode waarin de verklaringen kunnen worden afgelegd, altijd deskundig personeel aanwezig zijn. Ook andere (balie)medewerkers moeten op de hoogte zijn, zodat zij kiezers op de juiste manier kunnen informeren en doorverwijzen. Het staat politieke partijen vrij om in de openbare ruimte (ook in de nabijheid van het gemeentehuis) burgers te vragen of zij een ondersteuningsverklaring willen afleggen. Maar volgens de BBB (BoerBurgerBeweging) wordt er niet overal voldoende aan voldaan en de partij diende een klacht in bij de Kiesraad. Volgens de partij zijn er gemeenten die leges wilden rekenen (dat mag in dit geval niet) , verplichten sommige gemeenten tóch inleveren op afspraak en zijn er gemeenten die pas na 17 februari een steunverklaring wilden afstempelen. Binnenlandsbestuur tekende ook klachten op van de politieke partijen Volt en NLBeter. Zij klagen over gemeenten “die het afleggen van zo'n verklaring, als gevolg van coronamaatregelen, te moeilijk maken”. Ook deze partijen meldden dat gemeenten niet altijd de mogelijkheid bieden om zonder afspraak langs te komen. Maar ook een afspraak maken gaat soms moeizaam en duurde het een week of twee voor een ambtenaar tijd had. Begin januari meldde ook het NRC problemen die Volt, NLBeter en BIJ1 signaleerden. De Kiesraad gaf het NRC te kennen dat het inderdaad niet altijd goed gaat en een aantal gemeenten niet optimaal bereikbaar is. Coronaproof? Het lijkt allemaal ‘corona gerelateerd’. Bij de laatste herindelingsverkiezingen konden een aantal gemeenten al oefenen met coronaproof verkiezingen. Dat was echter wel van een andere orde dan de komende Tweede Kamerverkiezingen. Het is te hopen dat de nieuwe partijen de komende dagen geen enkel probleem meer zullen ondervinden bij het inleveren van de ondersteuningsverklaringen. Ondertussen kun je ze natuurlijk een handje helpen. Je hoeft niet op een partij te stemmen, maar als je het om een of ander reden goed vindt dat een partij wordt toegevoegd aan het democratisch keuzemenu, help die partij dan aan jouw ondersteuningsverklaring. We noemen alleen de partijen die het verkiezingsprogramma en kandidatenlijst op orde hebben én al eens eerder aan een of andere verkiezing (Tweede Kamer, Provinciale Staten, gemeenteraden, EU) hebben deelgenomen. Dat zijn: BIJ1, Code Oranje, De Feestpartij, De Groenen, JA21, Lijst Henk Krol, LP (Libertarische Partij), NIDA, Piratenpartij, Splinter en Volt.

Door: Foto: -JvL- (cc)

Quote du Jour | Arnold Schwarzenegger over de bestorming van Capitol Hill

De voormalige republikeinse gouverneur van Californië, Arnold Schwarzenegger, doet een opmerkelijke, persoonlijke en emotionele oproep aan zijn ‘fellow Americans and friends around the world’ om de democratie te verdedigen. Hij verwijst daarbij naar zijn eigen jeugd in het naoorlogse Oostenrijk met “broken men drinking away the guilt over their participation in the most evil regime in history.”.

 “It all started with lies, and lies, and lies, and intolerance (…) “I’ve seen first hand how things can spin out of control. I know there is a fear in this country, and all over the world, that something like this could happen right here.” Trump “will go down in history as the worst president ever. The good thing is that he will soon be as irrelevant as an old tweet.”

Bestel je boeken bij Bazarow

Bazarow is een verkopende boekensite, waar je ook recensies, nieuws, een agenda en een digitaal magazine kan vinden. Nog niet alles is af, maar veel boeken zijn al te vinden en er komt de komende maanden steeds meer bij.

Het doel van Bazarow is om een site te vormen die evenveel gemak biedt als de online giganten maar die wél teruggeeft aan de boekensector. Tegen roofkapitalisme, en voor teruggeefkapitalisme, bijvoorbeeld door te zorgen dat een flink deel van de opbrengst terug naar de sector gaat en door boekhandels te steunen.

Foto: -JvL- (cc)

Klaar voor nieuwe democratie?

Nog drie weken te gaan en dan moeten alle politieke partijen die aan de verkiezingen van 17 maart mee willen doen, hun kandidatenlijsten inleveren. Wij kijken uit naar de ambitieuzen die nog niet in de Tweede Kamer zitten. Zijn ze er al een beetje klaar voor?

Vlak voor de jaarwisseling bleken er 89 partijen geregistreerd te staan bij de Kiesraad. Op de valreep meldden zich nog 26 nieuwkomers.

Van de 89 geregistreerde partijen zijn er 15 momenteel in de Tweede Kamer vertegenwoordigd. Anders gezegd: 17% zit al o het pluche, 83% (nog) niet.

We zijn eens gaan kijken hoeveel van die 74 andere partijen al een beetje klaar zijn voor de komende verkiezingen. We keken welk partijen op dit moment voldoen aan minimaal twee van deze criteria: welke partijen deden (E) eerder mee, en/of hebben al een (P) programma, en/of hebben een (K) kandidatenlijst.

Van de 74 partijen deden er 38 aan eerdere verkiezingen mee. We namen daar in ook gemeenteraadsverkiezingen en Statenverkiezingen mee. Een paar van de ‘nieuwkomers’ hebben al raadszetels of zijn vertegenwoordigd in de Provinciale Staten. Daar komen we later misschien nog op terug.

Drie partijen hebben eerder aangeven niet mee te zullen doen. Het betreft de Ondernemerspartij, Partij de Nieuwe Mens (voorheen Mens en Spirit (MenS) en de Vrijzinnige Partij (VP).
Blijven er dus 71 partijen over die mogelijk op de stembiljetten van maart verschijnen. Daarvan voldoet op dit moment slechts 18% (13 partijen) aan bovengenoemde criteria.

Foto: © Ximaar Aanplakbord verkiezingen

Wisseling van de wacht uitgesteld

De laatste loodjes wegen het zwaarst. Zo iets zal Rutte wel voelen, nu het eindverslag van  Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag hem bijna pootje heeft gelicht. Op de laatste persconferentie na de ministerraad van dit jaar liet Rutte niets los of hij ook maar enig moment heeft overwogen nu zijn verantwoordelijkheid te nemen en op te stappen.

Voor wie daar op hoopte: voorlopig geen wisseling van de mwacht. Zelfs al zou dit kabinet over het eindverslag vallen, dan blijft het demissionair in het zadel. De Tweede Kamerverkiezingen staan immers voor de deur. Nog drie maanden. Dat is te kort om een heel nieuw kabinet op te tuigen.

Afhankelijk van hoe lang de kabinetsformatie na maart 2021 gaat duren, mogen we misschien over een half jaar een ander kabinet verwachten. Hopelijk is dan de gezondheidscrisis tot controleerbare proporties teruggebracht. En even hopelijk kan de economische crisis de wederopbouwfase in. Alles in het meest gunstige geval.

Wie nu dankzij dat eindverslag definitief het vertrouwen in de traditionele partijen kwijt is, heeft drie opties: niet stemmen, stemmen op een partijen die nog niet eerder in een kabinet zaten of stemmen op een van de nieuwkomers.

Nieuwe registraties

Toevallig registreerden zich deze week bij de Kiesraad weer een aantal nieuwe initiatieven. We houden dat de laatste tijd voor u bij. Eind september waren er 55 partijen bij de Kiesraad geregistreerd. Daarvan zaten er 13 al in de Tweede Kamer en 42 niet.

Doe het veilig met NordVPN

Sargasso heeft privacy hoog in het vaandel staan. Nu we allemaal meer dingen online doen is een goede VPN-service belangrijk om je privacy te beschermen. Volgens techsite CNET is NordVPN de meest betrouwbare en veilige VPN-service. De app is makkelijk in gebruik en je kunt tot zes verbindingen tegelijk tot stand brengen. NordVPN kwam bij een speedtest als pijlsnel uit de bus en is dus ook geschikt als je wil gamen, Netflixen of downloaden.

Quote du Jour | De ‘Amerikaanse democratie heeft een bijna-doodervaring overleefd’

‘De Amerikaanse democratie heeft een bijna-doodervaring overleefd’, schrijft Marc Chavannes op De Correspondent, ‘maar uit niets blijkt dat het gevaar geweken is.’

Hoe gaat het verder met de VS, nu Joe Biden maandag ook officieel als overwinnaar van de presidentsverkiezingen is aangewezen? Welke invloed krijgt Trump’s verwoestende erfenis op de politieke verhoudingen in de komende jaren? Een paar citaten uit Chavannes’ scherpzinnige analyse:

Het is lastig vast te stellen welke van Trumps ‘prestaties’ de meest blijvende gevolgen heeft. Misschien wel het afschaffen van de waarheid, het creëren van een alternatieve werkelijkheid waarin Donald Trump altijd gelijk heeft en wint. Dat zou voor de Amerikaanse democratie weleens zijn meest verwoestende erfenis kunnen zijn. In dat parallelle universum zijn politici, journalisten, rechters en overheidsfunctionarissen die Trump geen gelijk geven per definitie corrupt en crimineel.

Foto: © Sargasso eigen foto Briefstemmen

Vervroegd stemmen en briefstemmen geregeld

Afgelopen maandag stuurde minister Ollongren een aanvullend wetsvoorstel Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 naar de Tweede Kamer. De Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 was al goedgekeurd door Tweede en Eerste Kamer, maar heeft nog wat aanvullingen nodig. Dit aanvullend wetsvoorstel moet het mogelijk maken dat kiezers van 70 jaar en ouder per brief kunnen stemmen. Ook maakt deze wet het mogelijk dat elke gemeente 2 dagen voorafgaand aan woensdag 17 maart een of meer stemlokalen openstellen om kiezers eerder te laten stemmen.

Vermoeide stemmentellers

Verder regelt deze aanvulling dat de voorzitter van een stembureau “kan beslissen de telling te schorsen en deze de volgende dag te continueren, als het naar zijn oordeel niet langer verantwoord is om door te gaan met tellen, omdat de tellers zo vermoeid dreigen te raken dat van een zorgvuldige stemopneming redelijkerwijs geen sprake meer kan zijn”.

Het tellen van de stemmen is openbaar. Aanwezigen kunnen ter plekke bezwaren indienen. Een digitale zitting moet het mogelijk maken dat mensen die vanwege de coronamaatregelen in quarantaine zijn toch de tellingen kunnen volgen en/of bezwaren indienen. Andere belangstellenden kunnen via een live-verbinding de openbare zitting volgen.

Gemeenten zien er tegenop

In de Memorie van Toelichting is vermeld hoe het kabinet denkt dat al deze veranderingen in praktijk geregeld kunnen worden. De gemeenten zien er tegenop, blijkt uit een quickscan van de VNG (Vereniging Nederlandse Gemeenten).

Foto: DennisM2 (cc)

Verkiezingen in Corona-tijd: nog veel huiswerk voor de spoedwet

COLUMN - van Prof.Mr. Aalt Willem Heringa.

Afgelopen maanden hebben we gezien hoe her en der in de wereld verkiezingen geraakt zijn door het Corona-virus. Verkiezingen zijn uitgesteld en later weer ingehaald en gehouden, maar dan wel met tal van veiligheidsmaatregelen. En inderdaad is het nuttig en cruciaal om na te denken over hoe verkiezingen in Corona-tijd te houden en daarvoor de nodige voorzieningen te treffen. Uitgangspunt is dat het veel beter is om verkiezingen te houden dan deze te moeten uitstellen. Tenslotte is democratie onlosmakelijk verbonden met regelmatige verkiezingen en wisselingen van de wacht. Maar dan hebben staten wel de plicht om die veilig en toegankelijk en met alle waarborgen te organiseren, en dat betekent in Corona-tijden mogelijk iets anders dan in het oude normaal.

Even nog over uitstel: afgelopen half jaar werden her en der verkiezingen juridisch of feitelijk uitgesteld omdat men overvallen was door Corona. Soms bevatten grondwetten een voorziening daarvoor. Hoe dan ook lijkt mij dat als er daartoe binnen de wettelijke mogelijkheden ooit toe zou moeten worden besloten, dat niet gebeurt met gewone (regerings)meerderheid, maar dat afgesproken wordt dat zulks alleen gebeurt met een brede overeenstemming zodat voorkomen wordt dat uitstel gezien wordt als middel voor de regering of meerderheid om zich een voordeeltje te verschaffen of wat langer aan de macht te kunnen blijven.

Lezen: Het wereldrijk van het Tweestromenland, door Daan Nijssen

In Het wereldrijk van het Tweestromenland beschrijft Daan Nijssen, die op Sargasso de reeks ‘Verloren Oudheid‘ verzorgde, de geschiedenis van Mesopotamië. Rond 670 v.Chr. hadden de Assyriërs een groot deel van wat we nu het Midden-Oosten noemen verenigd in een wereldrijk, met Mesopotamië als kernland. In 612 v.Chr. brachten de Babyloniërs en de Meden deze grootmacht ten val en kwam onder illustere koningen als Nebukadnessar en Nabonidus het Babylonische Rijk tot bloei.

Lezen: Mohammed, door Marcel Hulspas

Wie was Mohammed? Wat dreef hem? In deze vlot geschreven biografie beschrijft Marcel Hulspas de carrière van de de Profeet Mohammed. Hoe hij uitgroeide van een eenvoudige lokale ‘waarschuwer’ die de Mekkanen opriep om terug te keren tot het ware geloof, tot een man die zichzelf beschouwde als de nieuwste door God gezonden profeet, vergelijkbaar met Mozes, Jesaja en Jezus.

Mohammed moest Mekka verlaten maar slaagde erin een machtige stammencoalitie bijeen te brengen die, geïnspireerd door het geloof in de ene God (en zijn Profeet) westelijk Arabië veroverde. En na zijn dood stroomden de Arabische legers oost- en noordwaarts, en schiepen een nieuw wereldrijk.

Foto: GPA Photo Archive (cc)

De tirannie van verdienste

RECENSIE - De meritocratie moest een correctie zijn op de privileges van een rijke, aristocratische elite. Nu bedreigt een nieuwe, hoog opgeleide elite de democratische verhoudingen.

Eind jaren vijftig publiceerde de Britse socioloog Michael Young een boek onder de titel The rise of the Meritocracy. Hij reageerde op de onderwijspolitiek van de Britse Labourpartij die de klassenmaatschappij wilde doorbreken met een sociale ordening op basis van talent. Young schreef een dystopie over de gevolgen die dit streven zou hebben in jaren dertig van de 21e eeuw. Zijn verhaal loopt uit op een opstand van de onderklasse van ongediplomeerden tegen de hoog opgeleide elite. De waarschuwing, die in zijn als satire begrepen boek besloten lag, werd niet gehoord.

Met New Labour herhaalde Tony Blair rond de eeuwwisseling de boodschap uit de jaren vijftig: ‘Wij geloven dat mensen in staat moeten zijn om op te klimmen op grond van hun talenten en niet op basis van hun afkomst of privileges.’ In The Guardian reageerde de inmiddels 85-jarige Young met ontsteltenis. Het leek er op of zijn voorspelling ging uitkomen. ‘Ik verwachtte dat de armen en de achtergestelden de pineut zouden worden, en dat blijkt ook zo te zijn. (…) Het is nogal zwaar om in een samenleving die zozeer hecht aan de verdienste te worden weggezet als iemand die het daaraan ontbreekt. Nog nooit eerder werd een onderklasse in moreel opzicht zo radicaal moreel uitgekleed.’

Foto: drosen7900 (cc)

Private macht in het digitale domein

OPINIE - Een pleidooi voor meer democratie bij de toepassing van internettechnologie.

De macht van grote internetbedrijven als Google, Twitter en Facebook staat al langer ter discussie. Ik heb er eerder over geschreven onder titels als Google als rechtbank, Moet het internet gereguleerd worden en zoja hoe?, Facebook aan banden? en  Politici en het vrije verkeer van informatie. De kritiek op de sociale media die deze bedrijven exploiteren betreft onder meer de handel in persoonsgegevens, het onbelemmerd toelaten van aanstootgevende, discriminerende of haatzaaiende content en hun rol bij de polarisatie van het publieke debat. Oud-Europarlementslid voor D66 Marietje Schaake schreef afgelopen zaterdag in de NRC een artikel waarin een meer fundamenteel oordeel wordt gegeven over sociale-mediabedrijven. Want alle discussies over het onheil dat deze bedrijven kunnen aanrichten ‘maskeren een veel groter probleem: de grote reikwijdte van private macht in het digitale domein. Daar, veelal onzichtbaar, is de democratie fundamenteel in het geding.’

Monopolies

Over de ‘democratiserende’ werking van de internettechnologie deden internetgoeroes in de jaren negentig van de vorige eeuw de fraaiste beloftes. Mensen als Sergey Brin, een van de oprichters van Google, beloofden een emanciperende en liberaliserende werking van het internet, schrijft Schaake, ‘door het openbreken van monopolies op macht en informatie. Inmiddels zijn een handvol technologiereuzen zelf monopolisten geworden.’ Democratische regeringen hebben al die tijd vastgehouden aan een laissez-faire beleid tegenover het nieuwe, op internettechnologie gebaseerde bedrijfsleven. Zo weinig mogelijk regelgeving en primair vertrouwen op de klassieke wetten van de vrije ondernemingsgewijze productie. Nu worden ze geconfronteerd met machtige, puur op winst gerichte systemen die, ‘gevoed door ontransparante datasets en door machine-learningprocessen, de democratie en het publieke belang hebben uitgehold.’

Doneer!

Sargasso is een laagdrempelig platform waarop mensen kunnen publiceren, reageren en discussiëren, vanuit de overtuiging dat bloggers en lezers elkaar aanvullen en versterken. Sargasso heeft een progressieve signatuur, maar is niet dogmatisch. We zijn onbeschaamd intellectueel en kosmopolitisch, maar tegelijkertijd hopeloos genuanceerd. Dat betekent dat we de wereld vanuit een bepaald perspectief bezien, maar openstaan voor andere zienswijzen.

In de rijke historie van Sargasso – een van de oudste blogs van Nederland – vind je onder meer de introductie van het liveblog in Nederland, het munten van de term reaguurder, het op de kaart zetten van datajournalistiek, de strijd voor meer transparantie in het openbaar bestuur (getuige de vele Wob-procedures die Sargasso gevoerd heeft) en de jaarlijkse uitreiking van de Gouden Hockeystick voor de klimaatontkenner van het jaar.

Lezen: Bedrieglijk echt, door Jona Lendering

Bedrieglijk echt gaat over papyrologie en dan vooral over de wedloop tussen wetenschappers en vervalsers. De aanleiding tot het schrijven van het boekje is het Evangelie van de Vrouw van Jezus, dat opdook in het najaar van 2012 en waarvan al na drie weken vaststond dat het een vervalsing was. Ik heb toen aangegeven dat het vreemd was dat de onderzoekster, toen eenmaal duidelijk was dat deze tekst met geen mogelijkheid antiek kon zijn, beweerde dat het lab uitsluitsel kon geven.

Tsjechische momenten voor democratie

De Tsjechische premier Andrej Babiš ligt nog steeds onder vuur vanwege vermoedens van belangenverstrengeling. De burgerbeweging ‘Miljoen momenten voor Democratie’ roept de Tsjechen op in actie te komen en hun democratische plicht te doen.

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo bezoekt deze week een aantal Oost-Europese landen. Hij begon in Praag waar hij de Senaat toesprak. Met verwijzing naar de recente gebeurtenissen in Wit-Rusland drong hij er bij de jonge democratische landen in Centraal en Oost-Europa op aan ‘de moeilijk bevochten vrijheden te omarmen en dreigende gevaren van de kant van Rusland en China af te wenden.’ ‘We zijn de autoritaire regimes nog niet kwijt’, zei de rechterhand van Donald Trump. Oost-Europa redden uit de klauwen van de Chinese economie is Pompeo’s bijdrage aan de verkiezingscampagne van zijn baas. Hij juichte het voorgenomen bezoek van een Tsjechische delegatie aan Taiwan van harte toe.

In Pompeo’s heropvoering van het oude sprookje over de VS die wereldwijd de democratie beschermt was geen plaats voor de vermelding van autoritaire tendensen in de landen die hij wil behoeden voor de groeiende economische  invloed van China in Europa. Over Hongarije en Polen repte Pompeo niet. Het gaat hem bij het aanprijzen van vrijheden -in goed Amerikaanse traditie- minder om burgerlijke vrijheidsrechten dan om economische macht. En daar zijn de regeringsleiders in de jonge Centraal- en Oost-Europese democratieën wel gevoelig voor.

Lezen: Mohammed, door Marcel Hulspas

Wie was Mohammed? Wat dreef hem? In deze vlot geschreven biografie beschrijft Marcel Hulspas de carrière van de de Profeet Mohammed. Hoe hij uitgroeide van een eenvoudige lokale ‘waarschuwer’ die de Mekkanen opriep om terug te keren tot het ware geloof, tot een man die zichzelf beschouwde als de nieuwste door God gezonden profeet, vergelijkbaar met Mozes, Jesaja en Jezus.

Mohammed moest Mekka verlaten maar slaagde erin een machtige stammencoalitie bijeen te brengen die, geïnspireerd door het geloof in de ene God (en zijn Profeet) westelijk Arabië veroverde. En na zijn dood stroomden de Arabische legers oost- en noordwaarts, en schiepen een nieuw wereldrijk.

Vorige Volgende