Schuldhulp in Doetinchem | deel 3

REPORTAGE - Sjors van Beek liep voor de Groene Amsterdammer een week mee op de schuldhulpafdeling in Doetinchem. ‘Ik druk mijn eigen kinderen op het hart: zorg dat je nóóit afhankelijk wordt van de Belastingdienst of het UWV, zorg dat je niet in de wereld van de formulieren belandt.’ Vandaag deel 3 van de driedelige serie over schuldhulpverlening. (Deel 1 is hier te lezen, deel 2 hier).

Twee dagen later stuitert de 28-jarige Dave de spreekkamer binnen voor een ‘meldgesprek’: een eerste korte ontmoeting voor een globale analyse van de situatie. Al vijf jaar in de bijstand, 30.000 euro schuld. ‘Impulsieve aankopen op krediet, een computer, een muziekinstallatie, je kent het wel’. Nu wil hij schoon schip maken. Maar een schuldregeling waarbij hij wekelijks nog maar 50 euro leefgeld krijgt? ‘Kan niet, man! Ik moet shag hebben om te roken en ik ben een grote eter. Enne, ik blow me knetter’. Klantmanager Jochem van Dijk: ‘We kunnen je helpen, maar je zult toch echt werk moeten zoeken dan’.

Het zijn de uitzonderingen, vertellen de schuldhulpverleners. Klanten met een gat in hun hand en weinig realiteitszin komen ze niet zo veel tegen. Veel vaker stuiten ze op kwesties van scheidingen, werkloosheid, ziekte waardoor mensen in de financiële problemen raken. Zoals dat gezin in een welvarende nieuwbouwwijk aan de rand van Doetinchem. Marcia (35) werkt zelf bij de gemeente maar haar tijdelijk contract loopt af. Haar man Emiel (41) zit thuis als gevolg van een zware depressie. Hij wil omscholen naar de zorgsector maar krijgt na een mislukt traject geen hernieuwde toestemming meer van de bijstand. Hij moet productiewerk gaan doen ‘maar dat kan ik geestelijk niet aan, dan stort ik weer in’. Totale schuld: 13.000 euro, grotendeels door een doorlopend krediet, de rest door te lang doorgelopen kinderopvangtoeslag.

Budgetcoach Ingrid Köpp neemt in hun woonkamer het huishoudboekje door. Waar valt eventueel nog iets te besparen? De auto? ‘Die willen we aanhouden voor als we een baan buiten Doetinchem kunnen vinden’. De ziektekostenverzekering van de hond à 53 euro per maand? ‘De hond heeft pillen nodig omdat hij anders onvoorspelbaar wordt, en de premie is goedkoper dan de medicijnen’, legt Marcia uit.

Op de terugweg naar kantoor biecht de budgetcoach op: ‘Dit zijn dus van die dilemma’s waar je in dit werk tegenaan loopt. Ik ga niet zeggen: “Die hond moet weg”. Maar ik vind dat ik hen er wel over mag laten nadenken’.

Twee dagen later melden Marcia en Emiel zich op het Zorgplein bij klantmanager Esther Wensink (37) voor het ondertekenen van het schuldhulpcontract waarmee ze drie jaar lang op een krap leefbudget worden gezet. ‘Daar zitten we nu ook al op’, zegt Marcia nuchter. ‘We gaan niet uit, kopen amper kleren, ik loop al vier jaar op dezelfde schoenen, voor de kinderen kunnen we nooit wat leuks doen. Maar we hebben geen overzicht meer, ik wil dat de vaste lasten worden betaald en we een vast bedrag per maand overhouden’, zo motiveert ze de vergaande stap. ‘Het wordt zwaar, maar het uitzicht is echt een schone lei’, houdt klantmanager Wensink de moed erin.

Schulden, zo vertelt Wensink later, zijn vaak het gevolg van een onderliggend probleem. Verslaving, depressie, werkloosheid, stress. ‘En dat probleem moet dan ook worden aangepakt, anders heeft het geen zin een oplossing te zoeken voor de schulden. Dan blijft de geschiedenis zich toch maar herhalen. Klanten denken vaak: hier heb je de papieren, los het maar op. Maar zo werkt het dus niet’. Ze is bezorgd over de zaak Marcia/Emiel. ‘Als hij geen productiewerk gaat doen wordt de bijstand misschien ingetrokken of ze krijgen een boete. De schuldregeling valt dan weer in het water. En die auto, die moet er volgens mij echt uit, die kunnen ze gewoon niet meer betalen’.

De afdeling schulddienstverlening is er niet alleen voor de mensen met schulden, leggen de medewerkers telkens opnieuw uit. De schuldeisers willen ook een garantie dat het overeengekomen aflossingspercentage echt wordt gehaald. De geringste nieuwe verstoring van de financiële balans kan het hele bouwwerk doen instorten.

Zoals het geval van die vrachtwagenchauffeur die na een scheiding in een schuldregeling is beland wegens een restschuld op de hypotheek. Hij kreeg een boete voor bellen onder het rijden. Van het maandelijkse leefgeld kan hij die niet betalen. Het CJIB (Centraal Justitieel Incasso Bureau) wil als sanctie zijn rijbewijs nu vier weken invorderen. ‘Dan kan hij dus niet meer werken en is de puinhoop nòg groter. Ik krijg het CJIB níet op andere gedachten gebracht, ik loop tegen een muur. Soms is de wereld heel krom’, zegt klantmanager Eugine Bosman.

Een ander vertelt over een zwaar depressieve klant die zelfs gegijzeld dreigt te worden vanwege een openstaande CJIB-boete: hij was vergeten zijn auto te vrijwaren na sloop en had de aanmaningen nooit opengemaakt. Bij celstraf wordt de uitkering beëindigd, een nieuwe aanvraag begint weer met een wekenlange wachttijd zonder inkomsten. ‘En de schuld staat er dan nog steeds’.

Of zie de 54-jarige Jozefina: 15.000 euro schuld, onder andere bij Wehkamp. Alleenstaande ouderkorting niet aangevraagd, door de bijstand wel in mindering gebracht. Jozefina moest bewijzen dat ze de korting niet had aangevraagd maar kreeg daarover geen verklaring los van de Belastingdienst. Verder komt haar uitkering de twaalfde van de maand terwijl de huur al op de eerste moet betaald. Dat gat moet een keer overbrugd, ‘uit eigen portemonnee, waar niks in zit’. Ze leent het geld nu van een vriendin, want als ze een ‘officiële’ lening afsluit mag ze niet gaan deelnemen aan de schuldregeling. ‘Ik ben zo moe’, zegt Jozefina. ‘Elke keer krijg je weer een nieuwe tik op de neus’.

En zo betekent een week meekijken met schuldhulpverlening een week lang onderdompelen in onvoorstelbare administratieve kronkels. Klanten die bijzondere bijstand krijgen, terwijl de Belastingdienst beslag legt op het volledige banktegoed, inclusief het bedrag dat iemand rood mag staan. Of wie de zorgpremie niet betaalt, krijgt te maken met de ‘bronheffing’ van het College voor Zorgverzekeringen. Dat legt naast de lopende premie 30 procent boete op, automatisch geïncasseerd van de uitkering. Als de gemeente later de premie rechtstreeks gaat betalen aan de zorgverzekeraar, duurt het drie maanden voordat het CVZ dat heeft verwerkt. De bronheffing loopt al die tijd door, waardoor de lopende premie weer niet kan worden betaald. ‘Allemaal vicieuze cirkels, nauwelijks te doorbreken’, zuchten de Doetinchemse medewerkers.

Klantmanager Maarten Sesink (29). ‘Ik vind het echt schrijnend hoor, mensen die zelfs niet meer naar de dokter gaan omdat ze het eigen risico niet kunnen betalen. Een laag inkomen, één foute beslissing, bijvoorbeeld een verkeerde overstap van energieleverancier, en dan wordt een klein probleem soms ineens heel groot’.

Baliemedewerkster Jolanda Spaan (52) is de eerste die mensen te spreken krijgen als ze aankloppen op het Zorgplein. ‘Tegenwoordig’, zegt ze verontwaardigd, ‘kan iemand fraude plegen zonder het zelf te weten, alleen omdat een papiertje niet op tijd is ingeleverd. Als de overheid een foutje maakt, is er geen sanctie, omgekeerd des te meer. Maar weet je: de overheid zit er voor de burger. Dàt zijn we in dit land gewoon vergeten’.

Deze reportage verscheen eerder in de Groene Amsterdammer. Donderdagavond verscheen deel 1, gisteravond deel 2.

  1. 1

    Als ik dit lees dan prijs ik mezelf toch zielsgelukkig dat ik niet in zo’n situatie zit. Ik weet dat het iedereen kan overkomen, zelfs al heb je een goede baan, inkomen, huis etc. Maar als ik Dave was zou ik kappen met zijn dure hobby roken/blowen en minder gaan eten. Waar een wil is daar is een weg, maar dat is juist het probleem voor veel van deze mensen. Om echt te veranderen en niet meer terug te vallen in de oude situatie is verdomde lastig!!!
    En ja van die overheid die fouten maakt weet ik alles van: https://www.facebook.com/pages/Mijn-belastinginspecteur-hoort-achter-de-tralies/104310566392137?ref=hl

  2. 2

    “Impulsieve aankopen op krediet, een computer, een muziekinstallatie, je kent het wel”

    “Totale schuld: 13.000 euro, grotendeels door een doorlopend krediet, de rest door te lang doorgelopen kinderopvangtoeslag”

    “5.000 euro schuld, onder andere bij Wehkamp.”

    Ik snap dat mensen de verleiding van gemakkelijk krediet niet kunnen weerstaan. Ook snap ik dat mensen de maandelijkse kinderopvangtoeslag/kindgebonden budget/zorgtoeslag niet graag stopzetten (ook al hebben ze er eigenlijk geen recht op).

    Daarnaast is het ook vervelend dat ze hierdoor in een neergaande spiraal terechtkomen. Zeker omdat het veelal mensen zijn die een niveau hebben dat ontoereikend is om de brij van regels te ontwarren.

    De reden van alle problemen lijkt echter vooral in de hebberigheid dan wel dommigheid te liggen van de mensen die die problemen hebben. Ik vind het daardoor moeilijk medelijden te hebben met die mensen.

    Ik merk het ook in de praktijk (ben werkzaam voor een accountantskantoor). Grofweg driekwart van de mensen die in een dergelijke situatie terecht komt heeft het volledig aan zichzelf te danken EN had het derhalve eigenhandig kunnen voorkomen, maar was hier te lamlendig voor.

    Tevens denk ik dat we niet moeten vergeten dat al die mensen die verguist worden (belastinginspecteurs!) ofwel wettelijke regels opvolgen, ofwel via de rechte (of veelal gewoon via het afdelingshoofd) tot de orde kunnen worden geroepen.

  3. 3

    @2, lees rustig even door.

    Het zijn de uitzonderingen, vertellen de schuldhulpverleners. Klanten met een gat in hun hand en weinig realiteitszin komen ze niet zo veel tegen. Veel vaker stuiten ze op kwesties van scheidingen, werkloosheid, ziekte waardoor mensen in de financiële problemen raken.

  4. 4

    Ik hoop trouwens dat de persoon die gegijzeld dreigt te worden wegens het niet-betalen van de boete dat voor laat komen. Een rechter heeft namelijk wel behoorlijk duidelijk gemaakt dat hij het behoorlijk oneens is met het gijzelingsbeleid van het CJIB als er sprake is van betalingsonmacht.

    Het verbaast de kantonrechter met welk gemak deze vorderingen landelijk door de officier van justitie te Leeuwarden worden ingesteld en voorts verbaast het de kantonrechter met welk gemak deze vorderingen vervolgens landelijk -zonder noemenswaardige motivering- via een standaardformulier worden toegewezen. […]
    De kantonrechter spreekt de hoop uit dat de officier van justitie (en het CJIB) in elk geval kennisneemt (kennisnemen) van de inhoud van deze uitspraak zodat kan worden voorkomen dat in de overige openstaande zaken ook ten onrechte vorderingen dwangmiddel gijzeling worden uitgevaardigd. De kantonrechter benadrukt hierbij dat betrokkene een beschermingsbewindvoerster heeft die betrokkene op grond van haar taak in en buiten rechte vertegenwoordigd. Deze wettelijke beschermende maatregel is niet voor niets uitgesproken!

    http://uitspraken.rechtspraak.nl/inziendocument?id=ECLI:NL:RBZWB:2013:BZ7873

    En Teeven heeft na kamervragen beloofd dat er voortaan zorgvuldiger mee wordt omgegaan. http://www.sp.nl/justitie/nieuwsberichten/15374/131108-kooiman_meer_zorgvuldige_aanpak_cjib_scheelt_veel_geld_en_leed.html

  5. 5

    Sommigen hier kunnen de mythe van ‘eigen schuld, dikke bult’ niet loslaten en blijven gevangen in hun gekristalliseerd wereldbeeld. Gedrag staat nooit op zichzelf maar altijd in relatie tot de anderen en de wereld. De schuldenaar is fout, die moet veranderen terwijl de schuldeiser vrijuit gaat. Zo houden we het systeem in stand. De hebberigheid van corporaties, banken en instellingen wordt normaal gevonden maar wanneer individuen betreft noemen we dat stom. Zou er dan geen relatie tussen beiden bestaan?

  6. 6

    @2 oh de gevallen van mensen die gewoon blijven uitgeven tot het echt op is zijn er vast en zeker. Maar erg eens met wat @Inca zegt in @3: uitzonderingen.

    Niemand, echt niemand, komt voor zij plezier in de schuldhulpverlening. Op een houtje bijten is te doen, maar min of meer je eigen leven kwijt zijn is een tough job. Nog even los van de schaamte.

    Ik betwijfel of de mensen die bij een accountantkantoor klant zijn tot de meest voorkomende populatie bij de schuldhulpverlening behoren. Een van de problemen die in de reacties naar voren komt is eenvoudigweg niet begrijpen wat een brief zegt, wat implicaties zijn van een actie/ niet nemen van actie en hoe het oerwoud aan regels werkt. Ik krijg zelf soms brieven van de fiscus die ik niet snap over toeslagen. Geen idee of ik nu het juiste krijg. En afgelopen week 4 kantjes van de gemeentje over vuilcontainers per brief gekregen. Ik snapte er werkelijk geen hout van en nee, dat is geen IQ probleem :). Miep in de bijstand met een vent die geen alimentatie wil betalen, met twee kids, zal nooit een voet bij een accountantskantoor binnen zetten. Zij heeft die ondersteuning niet. Een IB aangifte doet ze zelf. Of probeert het zelf. Toeslagen stopzetten lijkt makkelijk, maar wanneer je de materie niet snapt, overzie je het geheel niet.

    Structurele armoede leidt tot structureel ellende op ellende. Een keer pech en het dubbeltje op zijn kant rolt om.

    Lees ook even: https://sargasso.nl/wvdd/waarom-arme-mensen-domme-dingen-doen

    Edit: weet je zeker dat het 3/4 is? Dan ben ik heel benieuwd naar jullie klantpopulatie. De groep ondernemers die het nu zwaar heeft zijn zzpers. Niet zozeer omdat ze veel uitgeven, maar omdat de inkomsten stagneren.

  7. 7

    Maar als ik Dave was zou ik kappen met zijn dure hobby roken/blowen en minder gaan eten.

    En dat dak boven zijn hoofd is ook luxe: van slapen in de buitenlucht is niemand ooit dood gegaan.

  8. 8

    Nog een tijdje gewerkt bij een bureau voor rechtshulp ( tegenwoordig heet dat het juridisch loket). Erg demotiverend als er weer een klant binnenkomt die twee schoenendozen ongeopende post op je bureau leeg kiepert. Zoekt u het even voor me uit? De deurwaarder staat op de stoep. * Die* houding ook, werkelijk..

    Respect voor de mensen van de schuldhulpverlening. Ik zou het niet vol houden. Al zijn er natuurlijk ook gevallen waar het wel “dankbaar werk” is.

  9. 9

    @4: “Ik hoop trouwens dat de persoon die gegijzeld dreigt te worden wegens het niet-betalen van de boete dat voor laat komen.”

    Groot probleem, als ik de hele serie goed begrijp is dat mensen in deze situatie het begrip “voor laten komen” niet kennen. Ben het met je eens: in veel van dit soort zaken zou veel eerder een rechter moeten meekijken, maar naast het sociale “systeem” is ook het juridische “systeem” er nou niet eentje waar snel gehandeld wordt. Nog een extra papier-laag…

    Rolf

  10. 10

    Hulde aan Sjors voor deze serie.

    Ik heb zelf een aantal jaren bij het CBS aan statistieken over bijstand gewerkt. Wat de CBS cijfers vaak missen is dit soort verhalen om “gevoel” bij kale cijfers te geven. Anderzijds, wat dit soort verhalen vaak mist is een duiding van de grote van het probleem: hoeveel van deze gevallen zijn er? Dus ter aanvulling wat getallen: (in CBS stijl: zonder enig waarde-oordeel, alleen de getallen)

    Voor Doetinchem, Juni 2013: 1280 personen met een bijstandsuitkering. (Dit telt niet hoeveel kinderen er in een gezin leven dat afhankelijk is van bijstand.) http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=80794NED&D1=4&D2=0,134,210,277,399,443&D3=l&VW=T

    Iets oudere informatie: in september 2012 had 3.1 procent van de mensen 18-65 jaar in Doetinchem een bijstandsuitkering. In vergelijk: In Amsterdam is dat 7.4 %, in Heerlen 8.5% en in Bunschoten 1.0%

    Merk op dat het hebben van een bijstandsuitkering en het in de schuldhulpverlening zitten niet 1 op 1 aan elkaar gelijk te stellen is, zoals een aantal van Sjors zijn voorbeelden aangeeft. Er is wel een zeer grote overlap tussen schuldhulp-behoevende en bijstandsgerechtigden.

    Rolf

    PS deze visualisatie:
    http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/arbeid-sociale-zekerheid/cijfers/extra/personen-uitkering.htm?circle1=7;45&circle2=7;30&circle3=7;15&colors=16711680;16711680;16737792;16737792;16763904;16711680;16711680;0xDDDDDD&year=0&month=8
    was mijn laatste project bij het CBS voordat ik bij de TU Delft hele andere dingen ging doen. Is leuk aan te passen om regionale aspect van uitkeringsproblematiek inzichtelijk te maken. En is te exporteren als html of url:
    correlatie bovengemiddelde WW en bovengemiddelde bijstand:
    http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/arbeid-sociale-zekerheid/cijfers/extra/personen-uitkering.htm?circle1=7;36&circle2=6;22&circle3=0;69&colors=0xB26151;0xFF934A;0xFFCC33;0x8CD968;5143721;0xAC82AC;0x336666;0xDDDDDD&year=0&month=8
    Wajong en WW hoog gecorreleerd: hypothese: in gebieden met hoge werkloosheid is het makkelijker om in de WAJONG te belanden.
    http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/arbeid-sociale-zekerheid/cijfers/extra/personen-uitkering.htm?circle1=0;35&circle2=6;26&circle3=5;19&colors=11690321;0xFF934A;16763955;0x8CD968;5143721;0xAC82AC;0x336666;0xDDDDDD&year=0&month=8

  11. 12

    @11: ik lurk hier wat rond, en geef alleen dit soort getalsmatige achtergrond als ik me zeker voel in mijn kennis. Maar als er iets op sociale zekerheid, of water / environment langskomt: sure :-)

    Rolf

  12. 13

    “Baliemedewerkster Jolanda Spaan (52) is de eerste die mensen te spreken krijgen als ze aankloppen op het Zorgplein. ‘Tegenwoordig’, zegt ze verontwaardigd, ‘kan iemand fraude plegen zonder het zelf te weten, alleen omdat een papiertje niet op tijd is ingeleverd. Als de overheid een foutje maakt, is er geen sanctie, omgekeerd des te meer. Maar weet je: de overheid zit er voor de burger. Dàt zijn we in dit land gewoon vergeten’.”

    Ja, dat is echt een probleem. Ik heb zelf nooit in de schuldhulpverlening gezeten maar moet als hoofdhuurder goed opletten wat ik doe en soms door schade en schande leren. De regels zijn onlogisch, spreken elkaar tegen (vooral wanneer er meerdere instanties betrokken zijn) en het wordt steeds ingewikkelder. We doen het wel zelf natuurlijk: iedere keer dat er weer een volkshysterie is op geenstijl of nujij over een of andere fout met toeslagen weten politici dat ze kunnen scoren door de regels te verscherpen en nieuwe regels te introduceren voor verschillende instanties terwijl niemand nog het overzicht heeft waardoor er steeds meer regels elkaar gaan tegenspreken.

    Zoals de discussie hier weer laat zien is het aantrekkelijk om alleen aan Dave te denken (die gewoon psychische hulp nodig heeft), maar iedere keer dat we dat doen vergeten we dat hij een uitzondering is en lijden de goeden onder de kwaden.