Kunst op Zondag | Watch

Deze week: Hoe kan meer zien dan wat er is?holbeinkln
Onlangs stootte ik op een prent van Hans Holbein de jonge.
Een typische Duitser (grondig!), en niet onbelangrijk in zijn tijd: maakte de overgang van katholiek naar de tegenstander. Dat behelsde voor een kunstenaar een bepaalde moed, want de kkerk was van de afbeeldingen en het grote geld. Absoluut genie, zonder twijfel, en zijn talent lijkt gemaakt voor z’n tijd: de renaissance. Een WYSIWYG, eeuwen voor op z’n tijd. Als je er eentje gezien hebt innetecht, dan vergeet je dat nooit meer. Je kan van ver staan of dichtbij – hij is en blijft een van de weinige kunstenaars die op elke afstand telkens andere wonderlijkheden tonen. Maar. Duitser zijn heeft ook zijn andere zijde. Je ziet het bij Dürer, je voelt het bij Beuys, en Anselm Kiefer ràmt het erin: ze hebben daar wat te weinig zeebriezen. Volkomen humorloos gaan die Teutonen te keer. Maar nu: de stuff! de Prent dus. Waar deze KoZ over gaat. ±700 Kb!

Na de klik: ontraadsel ’t geheim van hoe die Renaissancen oplichters zijn – of toch niet?

Het heeft een beetje weg van 50 ways to kill your lover, maar dat is het niet, geloof me. Mijn liefde voor Holbein is onvoorwaardelijk, enkel overstegen door die voor de renaiccanse zelf misschien. Nee: dit is een pleidooi voor het merkwaardige verband dat er is tussen anno nu en anno toen. Dit is namelijk een overgetraceerde foto. Meneer Holbein ging achter een camera (obscura) staan, en tekende wat hij op de glasplaat zag over op perkament. Er werden kopieën gemaakt, bijvoorbeeld deze, om als volwaardige tekening door het leven te gaan (wellicht bedoeld om de opdrachtgever zijn fiat te krijgen omtrent stijl en compositie) en andere om als schaalmodel te dienen voor het echte/grote werk.

Laat mij u enkele voorbeelden geven. Op het veld, als het ware.
1: het gordijn lijkt enkel gehangen met als doel de kamer donker genoeg te maken voor de camera.
2: de (neem ik aan) gamba; we zien hier wellicht een toevoeging  van de kunstenaar – achteraf. Wat één van de vele bewijzen kan zijn voor de ‘operatie overtrek’.
3: de lijnen van het borduurkussen zijn òver de mouw van de dame ervoor getekend. Highly illogical.
4: het boek is er later bijgevoegd. Later: dat wil zeggen, op hetzelfde moment als alle overtrekkies.
5: twee overbodige figuurtjes. Het leuke is: hun lijnen volgen de schaduwen die zich fotografisch aftekenen (!), niet hoe een tekenaar ze natuurlijk verbeeldt. Plus: de figuren zouden nooit het uiteindelijke doek halen.
6: dit is hoegenaamd géén perspectief van een natuurlijk oogpunt. Het is door de lens in de diepte afgeplat. Natuurlijk denkt de kenner dan meteen aan iets heel anders intrigerends van de heer Holbein: ditte namelijk… Voor veeel kunsthisterici een groot raadsel, wat mij betreft: Teutoonse humor. Het is zonder twijfel een verwijzing naar a: de nakende dood van de afgebeelde heren wiens kop deraf zou gaan in een religioot dispuut, en b: Holbeins eigen gebruik van de camera obscura -mèt lens. Oja, voor de liefhebbers: hier een (héél!) groot orgineel, en hier dat wat ik gefotosjopt heb naar soort van ware dimensies toe.
7: even naast de zoektocht naar Watch is waar en watch niet? melden: Holbein is herkanbaar aan zijn Teutoons/Renaissancemaniertjes via deze dame haar neus – in feite: de helft van de personen op deze tekening/studie hun neus. Namelijk: de ‘Driekwart’. Het lesboek zegt in dezes: Plaats het model zo, dat de punt van de neus precies zo gedraaid is dat hij de rand van de kaaklijn raakt. Je proeft het: véél rede. Redenaissance.
8: heel schattige weggever dit: de vingertjes zijn getekend zoals gevraagd: “hou je hand alsof je een boek vasthoudt“. En daarna is er een boek overgetekend, dus.
9: geen enkele tekenaar haalt het in z’n hoofd om nìet de gordijnlijntjes door te trekken. Hier wordt er netjes gestopt aan de blaadjes van de dingen in de pot.
10: bon. We zijn gearriveerd aan de breinbreker van deze week. Goed opletten.
Wat zien we hier (volgens mij): een pendulumklok. Wanneer is die uitgevonden? 1656 door ons aller Christiaan Huygens. Wanneer is deze tekening gemaakt? 1527, dus. 124 jaar verschil.

Nu goed. Ik kan mijn liefhebbersdilletantenoog wel langs de rechte lat leggen, en zeggen en wensen wat ik wil, – behalve deze anomalie.
Kortom: kan iemand mij vertellen dat deze klok (?) wèl iets is wat thuishoort op deze magische striptekening?

  1. 1

    Als tekenaar ben ik het oneens om 3,6 en 9 als aanwijzingen aan te halen. Dat kan best in een niet-overgetrokken tekening voorkomen. Verder heel erg leuk om om deze manier naar een tekening te kijken. Met de conclusie ben ik het overigens wel eens :-)

  2. 3

    Kortom: kan iemand mij vertellen dat deze klok (?) wèl iets is wat thuishoort op deze magische striptekening?

    Ik zie aan de klok GEEN slinger, EEN (1) wijzer en een grote bel er bovenop. Ik ben geen klokkenspecialist maar ik denk dat het geen slingeruurwerk is maar een klok die al sinds de 14e eeuw bestond. Dat zou het dus in elk geval weer normaal maken maar ook een andere dimensie geven. Als de tekening nl begin 16e eeuw gemaakt is zouden er al modernere klokken bestaan. De groep mensen die op de tekening staan zouden daarmee als [geestelijk] achterlopend volk worden neergezet. En dat is een subtiliteit die je van Holbein dan zeker zou kunnen verwachten.

    Wiki:
    Between 1280 and 1320, there is an increase in the number of references to clocks and horologes in church records, and this probably indicates that a new type of clock mechanism had been devised. Existing clock mechanisms that used water power were being adapted to take their driving power from falling weights. This power was controlled by some form of oscillating mechanism, probably derived from existing bell-ringing or alarm devices. This controlled release of power – the escapement – marks the beginning of the true mechanical clock.

    […]

    The first record of a minute hand on a clock is 1475, in the Almanus Manuscript of Brother Paul

    N.a.v. de laatste zin zou Holbein dus wel een tweewijzerige klok hebben moeten kennen maar om die nou in de kamer te hebben hangen in 1527, zelfs bij zeer welgestelden lijkt wat onwaarschijnlijk.

  3. 5

    Ha, nee, het is een bewakingscamera! Holbein was een visionair!

    Serieus: eens met #2. Het langste “pendel” hoort bij het gordijn, de korte bij de lamp.
    Dat de lamp zowat aan de gordijnrails lijkt te hangen komt natuurlijk door het “door de lens in diepte afgeplat” perspectief.

    Er moet trouwens ergens een raam of deur openstaan, gezien de beweging in de kaarsvlam, helemaal middenrechts naast de wijn- of waterkan.

    Was Holbein de uitvinder van de raadplaat?

  4. 10

    Nav. punt 7
    Holbein is herkanbaar aan zijn Teutoons/Renaissancemaniertjes via deze dame haar neus – in feite: de helft van de personen op deze tekening/studie hun neus. Namelijk: de ‘Driekwart’. Het lesboek zegt in dezes: Plaats het model zo, dat de punt van de neus precies zo gedraaid is dat hij de rand van de kaaklijn raakt. Je proeft het: véél rede. Redenaissance.

    Van de 10 personen op de tekening voldoen slechts 4 aan de lesboekpositie. Omdat elk detail aan de tekening blijkbaar geïnterpreteerd wordt moet hier ook over na worden gedacht. Dat zou betekenen dat Holbein zich in een vroege transitie uit de renaissance bevindt of gewoon een opstandige geest had. In elk geval wenst hij aan te geven dat hij voor 60% afwijkt van wat blijkbaar als normaal geldt.

    Het rationalisme is toch in 1527 nog ver weg, de brandstapels branden nog volop en de kerk heeft nog de macht. Dat dat ontbreekt in de tekening en de wereldlijke macht wordt getekend zonder direct zichtbare invloed van de kerk, maar wel met een klok erop en dus een mechanisch wereldbeeld tonend, is meerzeggend dan het nostradamusachtig voorspellende dat wordt geïnsinueerd (slingerklok, rationalisme). Het geeft nl aan dat de hervorming plaatsvond in die tijd en dat Holbein daar meer mee had dan met de RK kerk.

    Een breuk met het verleden zogezegd. En dan wijzen niet alle neuzen meer dezelfde kant op.

  5. 11

    In opdracht welgestelde familie, “10 personen op het portret” hoe fix ik dat. 1 voor 1? Allemaal tegelijk? En Tijd = Geld.
    Die andere tekentechnische details waren me nooit opgevallen maar dit is natuurlijk vreemd: klok hangend vóór een gesloten gordijn. Wie doet dat? Nieuw experiment in interieurdesign? Trek het gordijn open en de klok dondert naar beneden. Er bestond toen ook nog geen stuf om die klok uit te gummen (pas v.a. 1770). Later bijgetekend, net als de houten entree en die wijnkan rechts (qua dikte potloodstreken) om aan wensen van de klant tegemoet te komen.

  6. 12

    6: ja mark, sorry :-) Ik kon het niet over m’n hart krijgen jouw voorstel te plaatsen – gewoon tè goed man :-)

    1: wel, we zullen het natuurlijk nooit weten, dus ergens is het het gutfeeling volgen. Maar bvb nr 3: waarom zo zeker niet? Het is zeer wel mogelijk, dat onder het zwarte doek waar de tekenaar zijn overtrekkerij pleegt, er bijvoorbeeld een arm van de dame op de voorgrond is verschoven. Tegen dat hij aan de tweede dame begon gingen de lijntjes wat verder. Met deze meticuleuze manier van lijnzetting, kan je misschien één keer ‘uitglijden’, maar geen twee keer precies boven elkaar. Geen toeval, heet dat.

  7. 13

    Overigens, qua klokspeuren: dank voor de opmerkingen; het kan dus wel. Prima.
    Verder is het mogelijk dat, ook vanwege te ‘verplatting’ (toen al! tsssssk) de klok een eindje vòòr het gordijn hing. Maar ik gok toch op een dichterlijke anomalie: gordijn + klok, apart getekend.

  8. 15

    Volgens mij is het stiekem toch een lantaarn/lamp met kaars ofzo. en hij hangt niet tegen het gordijn, maar aan het plafond zo ongeveer boven de twee middelste gasten.
    je moet er dan wel een stukje touw/ketting bij denken.

  9. 18

    @mark 6 was het je bedoeling om met homosuele meta-antikunst op zondag een anti-religieuze homofobe vloekentrekker te presenteren ? … dat gaat ook wel ver hoor.

  10. 20

    hmmm. Heb toch moeite met het lamp-kamp.
    Bestaat er een voorbeeld van? Het lijkt me geen erg efficient verlichtingsding… Een lekkere kaarsenluster of olielamp toont me logischer…
    Moeilijk moeilijk!

  11. 23

    Deze Lampkamper:-) heeft ook nog op de andere puntjes een meningkje.Komt-ie:

    1.Het gordijn hangt er omdat de tekening anders te druk werd. er zit namelijk nog een ruimte achter. zie punt 5

    2.Hier kan ik ook niet veel van maken.ik zie niet zo goed wat het is, want er zit een cirkeltje voor.:-)

    3.Ik zie hier niets fout aan.Maar how about dat aapje in bruin rechtsonder het cirkeltje?

    4.Die boeken zijn later toegevoegd om de ruimtes in de compositie op te vullen of om te benadrukken dat er driftig gelezen wordt.
    Misschien waren er maar een beperkt aantal boeken aanwezig.zie ook 8.

    5.Die figuren zitten daat om aan te geven dat daar nog een ruimte is.dat het later weg is gelaten bewijst maar dat deze tekening slecht een onderdeel is van het ontwerpen van een schilderij.
    6.moet idd iets schuiner aflopen.=foutje
    7.ik zie het alleen bij die vrouw en die drie rechtsonder(al heeft die rechtse wel een hele grote).(kan ook een teken zijn dat hij de personen uit het hoofd getekend heeftipv van naar de waarneming.dan ga je eerder volgens regeltjes werken.
    8.(zie 4) te weinig boeken.wel een beetje slordig getekend dat boek
    9.Hoezo? en het zijn geen gordijnlijntjes maar kast lijntjes.
    10…en het is wel een lamp!!:-)

  12. 24

    Het maken van een tekening /schilderij gaat nou eenmaal met proberen, aanpassen,dingen toevoegen, dingen weglaten, ineens een nieuw idee krijgen zodat je het WEER moet aanpassen etc.
    Deze tekening laat dus mooi zien hoe een schilderij kan ontstaan

  13. 26

    Dubois;
    1: ook mogelijk. al zijn er heel wat ‘rommeltjes’ die de compositie niet bepaald ondruk maken.
    2: de bistertoevoegingen zijn wèl met de ‘vrije hand’ gemaakt. Willicht als commentaarnotities van de kunstenaar, eventueel in samenspraak met de opdrachtgever. Zie de massa’s aantekeningen, waaronder rechts onderaan een boek waar op geschilderd moest worden: iets met Thome Mori anno ’20.
    3: aapje of kat: goed gespot!
    maar, ik bedoel gewoon die lijntjes van het lees/borduurkussen.
    4 en 8: dat ziet men toch meteen? Lezen is het thema – het wapen en de vredebrenger van de Renaissance. Een heel aantal van hen is letterlijk aan het lezen. En dus niet slordig getekend, maar later (in de poseersessie?) – want haar lege handen tonen duidelijke de pose: doe alsof je een boek vasthoudt.
    5: mogelijk. maar evengoed vormen zij een zware symboliek op het te meken schilderij.
    6: foutje? Mais non! Het is wat de lens ziet. Datzelfde ‘kille’ vervormen zie je ook bij de Ambassadeurs.
    7: uit het hoofd? In die tijd, toen de perspectiefwetten zoals we die kennen nog op op punt gesteld moesten worden? Ik denk het niet. Anders zouden we wel veel meer van deze ‘perfectie’ uit die tijd kunnen bewonderen.
    Een vraag die men zich kan stellen: keek men in die tijd naar het overtrekken als ‘fout’, of ‘een truc’, of was het net een uiting van die nieuwe mogelijkheden die men de mens toedichtte?
    Of hoorde het gewoon bij de vele geheimen van de kunstenaar… Feit is natuurlijk dat iedereen die op deze manier geportretteerd werd, kon weten hoe het gebeurde.
    Zit maar eens met een lesn op je gericht een uur lang stil.

  14. 28

    bij 6: vergelijk de lijnen met die van waar het plafond en de rechter muur samenkomen en dan zie je dat de lijn van de kast niet goed loopt.

  15. 29

    ,i>Er werden kopieën gemaakt, bijvoorbeeld deze…

    Het is dus gewoon een kopie waar zoveel op geknoeid is dat je niet meer zo mag interpreteren. Het is duidelijk dat de kwaliteit en de potlooddikte waarmee de personen zijn getekend sterk afwijkt van het rommelige geknoei waarmee de omgeving (bv. de klok) is getekend. Het bijschrijven, het boek (#4), de kast (#6). Het zijn probeerseltjes van een leerling of een knoeier die niet wist wat hij in handen had. Misschien heeft Holbein de kopie gemaakt, was niet tevreden vanwege een uitschietend lijntje (bv #3) en gaf het plaatje onafgemaakt weg aan een leerling die er zeer slecht een boek (#8) intekende zonder de onderliggende vingers weg te halen.

    Er is veel voor te zeggen dat deze kopie in elk geval niet een complete echte Holbein is en dat er dus niet zo in de verte geïnterpreteerd kan en mag worden.

    Ahem…

  16. 32

    oei qwerty. Wat een harde conclusie. Er mag niet geïnterpreteerd worden. Très sympa.
    Overigens: rommelig geknoei? Al eens een tekening van Rembrandt bekeken? Rommel, meneer! Sommigen menen dat het echte genie zich niet zoveel aantrekt van keurige lijntjes. Zeker niet als het voorstudies betreft.

    Voila: we zijn er, Dubois!
    Al zou ik àl niet teveel waarde hechten aan het schilderij: het is een poging van iemand anders om op basis van de tekening uit te beelden wat Holbein bedoeld zou kunnen hebben.
    dat aapje: reden temeer voor de overtrekkietheorie: hoe kan je een aap vragen een uur stokstijf stil te zitten??

    lijntjes: de enige lijnen die niet kloppen en die naar mijn overtuuiging later zijn bijgevoegd, zijn die onderaan het ‘plafond’ van de deur rechts die naar het vertrek met de twee mannen in leidt.
    Over niet al te lang zal ik hier overigens een waanzinnige theorie omtrent perspectief en haar wetten uit de doeken doen. Zomaar gratis en soms voor totaal niets.

  17. 37

    @Crachàt:Dit is namelijk een overgetraceerde foto. Meneer Holbein ging achter een camera (obscura) staan, en tekende wat hij op de glasplaat zag over op perkament.

    ik heb eens een docu gezien over de werkwijze van een andere kunstenaar uit vervlogen tijden.(ik weet niet meer welke,misschien toch dezelfde), maar die werkte IN een camera obscura.een grote donkere kamer waarbij met een ingewikkelde spiegel-constructie het beeld op de plaat geprojecteerd werd.Als je dan een spiegel van hoek veranderd krijg zo’n vervorming van die schedel.misschien hing er een spiegel verkeerd en dacht hij: “hé, da’s leuk ,daar kan ik wel wat mee”. ipv :”Hè,kut,die spiegel hangt niet goed.”
    (blij dat we tegenwoordig photosjop hebben voor dat soort dingen)

    Zo,n aapje kan trouwens best lang stilzitten( moet je hem wel eerst villen en opzetten)

  18. 41

    Albrecht Dürer experimenteerde ook met de camera obscura. En ontdekte dat nauwkeurige toegepaste regels en meetkunde geen lineair verbeterende invloed had op de kwaliteit van het kunstwerk.

  19. 42

    Goed, de beroepsmatige tekenaar vindt dit intrigerend, daarover geen discussie. Geïnteresseerd in de technieken van die tijd. Ik vind het echter als geheel Kut met Peren. “De Duitser heeft ook zijn andere zijde”. Jaja, fijn dankuwel en dat er dus niks aan veranderd is in de eeuwen die volgden ja. Daar word je toch maar mooi fijntjes met je neus op de feiten gedrukt. En wat drukt dit portret eigenlijk uit? Waarom zitten die 3 vrouwen eigenlijk gehurkt op de knieën? Wie zijn dat? Ongehoorzaam geweest zeker? Want d’r zit er een naar te wijzen (2e van links). Zie je ‘t? Ze zit duidelijk naar die 3 gehurkte vrouwen te wijzen dat vuile Duitse humorloze nest….

    WEG MET DIE MOFFENPRWENTEN

  20. 43

    De Nachtwacht, dat is een mooi groepsportret. Vroegere schuttersmaaltijden, schutterparades zijn hartstikke stijf, maar het zijn wel groepen. Als is het maar een ander hoofd op hetzelfde poppenlichaam.

    In dit groepsstuk doet Holbein het zo anders… plaatje voor poppetje ingepast, maar een groep wordt het nooit, dan kun je wijzen wat je wilt YP, maar zo maakte ik ooit allemaal mislukte menigtes met silhouetplakplaatjes.

  21. 44

    En uiteraard Vermeer, Mesc. Uitvinder van cool èn kitsch. Alles netjes op de gevoelige plaat gelegd. Maar wel telkens met de spatjes glanslicht daar waar het moest. Schaamteloos effectbejag, maar er bestond geen betere.

    Kijk: hoe er een bruine rand tussen het zwart en het blauw van de hoofddoek gezet werd: schilders voor hem gingen uit principe wat discreter te werk. Maar opnieuw: Vermeer vermeerderde, en vond – haast toevallig vanuit drift naar fotografische (en niet-schilderkunstige/iconografische) weergave, het impressionisme uit. En eigenlijk ook de romantiek. En verloor de de onschuld in het proces.

  22. 46

    en mesc: heel mooi en terecht, de Nachtwacht. een van de vele verkrachte werken van de Grootste – vanwege de twee delen aan de zijkant er afgezaagd.
    Maar hebbende het over groepsportretten: er is geen humanere, magischere, grotere denkbaar dan deze:

  23. 47

    Vermeer. Het was ook de romantiek (Balzac geloof ik) die hem herontdekte, niet ?

    @46 er zij tovery.

    Meine eigenste Gruppenbilder in Venetie is die schaamteloze Italiaan hoe heetie ook weer ? Canaletto !

  24. 48

    Dat lijkt er meer op #46, spelen met licht doet het hem…

    Maar herken dat soort momentjes mescaline. Ooit fantasie gebotvierd op reuzen uitknipplakplaat van Het Koninklijk Huis i.v.m. troonrede/ abdicatie o.id. En of er een “ludiek” tafereeltje van kon gemaakt worden. Hij zei het er nog bij. Gouden Koets, vierspan zwarte paarden in gelid, ruiters en garde plus de nodige infra- structuur… Groot Blotebillenhoofd van Beatrix erbij…prachtig schouwspel.

    Jammer, heb het niet meer bewaard.

  25. 49

    zwart zwart…. doet me denken aan een minder mooie episode. Hoe maak je een vuurwerk op papier. Waskrijt kleur kleur kleur kleur en een laag zwart eroverheen. En dan met een naald de vuurwerkboogjes uitkrassen.

    Tot zover alles goed. Maar we moesten op die manier ook dieren uittekenen, huizen wat al niet. Het resultaat sloeg helemaal nergens op.