Kunst op Zondag | Strips

Collega Dimitri vraagt u de mooiste strip aller tijden in te sturen. Het brengt Kunst op Zondag op een bekende discussie: zijn strips kunst?

Het verhaal gaat dat Maurice De Bevere, beter bekend als Morris, de auteur/tekenaar van Lucky Luke, het stripverhaal ooit tot ‘negende kunst’ verhief. Grafisch ontwerper en striptekenaar Joost Swarte vindt het stripverhaal de moeder van alle kunsten (interview Trouw, 2012).

Jean-Marc van Tol (van Fokke & Sukke) vindt  strips geen kunst, hooguit ‘kunstig’. Hanco Kolk (o.a. Gilles de Geus) vindt het pas kunst als je er, net als bij een mooi schilderij of boek,  ‘door geraakt wordt’ (artikel Michael Minneboo, 2009).
Van Tol en Kolk vinden niet dat een strip in een museum thuishoort. Daar trekken musea zich niets van aan. Er gaat geen jaar voorbij of er zijn wel een paar exposities die over “strips en kunst” gaan. Een greep uit de laatste twaalf jaar vind je hier.

Cartoon Ronald Oudman.
© Creative Common License Ronald Oudman Crisis

Als het al in een museum hoort, dan is een stripmuseum natuurlijk de juiste plaats  om “karikaturale kunst” te conserveren. De website en programmering van het Nederlands Stripmuseum doet vermoeden dat het hier vooral om “kunst voor de jeugd” gaat. Soortgelijke musea in omringende landen pakken dat anders aan en nemen de volwassen striplezer serieus.

Niet het Stripmuseum maar het Persmuseum was vertegenwoordigd met acht Nederlandse strip- en cartoontekenaars op Caricatura VI, dat altijd parallel loopt aan de internationale kunstmanifestatie Documenta in Kassel (Duitsland).
Het Belgisch Stripmuseum heeft tot 7 april een tentoonstelling lopen over de beeldroman, ofwel “graphic novel”. Het Franse stripmuseum laat tot 24 maart Edmond Baudoins kijk op Dali zien.

Zijn strips voor volwassenen kunst? De “graphic novel” heeft literaire ambities. Geen nieuw verschijnsel. “A Contract With God” (1978) van Will Eisner geldt als één van de eerste klassiekers op dit gebied.
cc Wikimedia.org Will Eisner A contract with God

Zowel “A contract with God” als “Watchmen” (1986) van Allan Moore en Dave Gibbons, kregen nogal wat kritiek te verduren. Dit waren geen gewone strips meer en literatuur vond men het ook niet. Blijkbaar moest het publiek er nog aan wennen dat een ‘comic’ niet per definitie komisch moest zijn.
cc Flickr Debs (ò‿ó)♪’s photostream Watchmen III

Maar het genre wint terrein en wordt serieuzer genomen. Het auotbigrafische “It’s a Good Life, If You Don’t Weaken” (1996) van Gregory Gallant (alias Seth) wordt al besproken in de kunstrubrieken van de media.
cc Wikimedia.org Seth Its a good life

Sindsdien maken beeldromans zelfs kans op literatuurprijzen. In 2008 haalde “Verder” van Marc Legendre de shortlist van de Libris Literatuurprijs, maar haalde de hoofdprijs niet. Het maakt niet uit. Tegenwoordig verschijnen steeds indrukwekkender “graphic novels”, die zonder literatuurprijs toch tot kunst kunnen worden gerekend. Zoals “Stad van klei” (2011) van Milan Hulsing.
© Milan Hulsing- Stad van klei-cover

Of zijn strips pas kunst als ze niet door een striptekenaar pur-sang worden gemaakt, maar als een all-round beeldend kunstenaar zich er aan waagt?  “Op weg naar Zoar” van Liesbeth Labeur, over een 13-jarig meisje dat opgroeit in een gereformeerd milieu, kreeg bij de Stripschapprijs in 2011 het erepredikaat “album van het jaar”. In haar overige werk gebruikt ze ook strip- en cartoonachtige technieken.
“Bombing heads”.
© Liesbeth Labeur Bombing heads

Misschien is een strip kunst als het buiten kaders treedt. Veel strips zijn nog steeds stevig omlijnd. Alles wat zich afspeelt binnen omlijnde vakjes, heeft zelf ook nog een randlijn. Je ziet dat al minder in beeldverhalen die gemaakt zijn op basis van aquarel- of schildertechniek. Zou de strip geen strip meer zijn als er afscheid werd genomen van die kaders? Of is het kunst als de striptekenaar zijn artistiek talent nog verder buiten de kaders van de strip uitbreidt?

Enki Bilal fotografeerde zo’n 400 kunstwerken in het Louvre. Hij spande er een paar van op doek en schilderde er in acryl en pastel zijn ‘fantomen’ over.  Mocht je binnenkort naar Parijs gaan: tot 18 maart dat werk nog te zien.
cc Flickr Alaskan Dude’s photostream Art from Enki Bilal's Ghosts of the Louvre exhibition 2
Wie weet wordt het pas kunst als de woorden worden weggelaten.  Andrei Molotiu stelde een boek samen met abstracte strips. Hij laat nog regelmatig nieuw werk, van hemzelf en anderen, zien op zijn weblog.
Hier bladeren we in een boek abstracte strips van Erin Curry.

Zaterdag 23 maart kun je op de Kunststripbeurs (gratis toegang) in Utrecht zelf bekijken of je strips kunst vindt of niet. Of ga op 9 en 10 maart naar de Stripdagen in Gorinchem (toegang vanaf 6 tot 10 euro,  afhankelijk van je lengte). Wie weet kom je stripkkunstenaars tegen die ooit als ‘oude meesters’ de analen in zullen gaan.

Sieger Zuidersma – Oude meester
© Sieger Zuidersma Oude Meester

  1. 1

    Met het noemen van Alan Moor mis ik toch V for Vendetta. Kunst moet impact hebben, zeggingskracht hebben, op een individu of op de samenleving. Nietszeggende dingen hebben geen impact. V heeft impact. Alleen de penetratie van het masker in de samenleving al.

    Ja, strips zijn kunst.

    Popart?

  2. 2

    @1: Okee, V for Vendetta, ik moest kiezen. Alan Moore heeft een indrukwekkend oeuvre en is nog steeds actief. Zie bijv. Neocomicon. Hulde natuurlijk aan de verschillende tekenaars met wie hij heeft gewerkt.

    En popart? Die hele stroming is natuurlijk zeer schatplichtig aan de strips. Misschien had veel popart wel niet bestaan zonder.

  3. 3

    Strips zijn een combinatie van opvolgende plaatjes en tekst. Bilal met zijn tekstloze op zichzelf staande plaatjes hoort daarom niet in een artikel over strips thuis. Woordloze opeenvolgende plaatjes kunnen strips zijn maar waarom het weglaten van tekst tot kunst leidt ontgaat me, is literatuur pas kunst als je de tekst weglaat?

    Je zou moeten beginnen met een definitie van kunst, dan een definitie van strips en dan kijken naar de overlap. Veel plezier met zo’n theoretisch definitiespelletje.

    Strips voor volwassenen, zijn dat adult comics? Rated R XXX XYZ. Geweld dan voor kids, sex dan voor volwassenen, zoiets? Maar voor wie zijn dan de strips bedoeld zonder sex en geweld, of komen die niet door de censuur?

    Kaders zijn voor strips wat hoofdletters, punten, spaties, witregels voor tekst zijn. Het bepaalt timing, interpunctie. Maar belangrijker: het verhaal speelt zich af tussen de plaatjes, niet er in. Je fantasie immers verzint de relatie tussen de plaatjes. En je lijkt te vergeten dat in manga’s en comics de tekeningen bij elke vorm van actie of emotie uit de kaders springen. Of wat te denken van Fred’s Philémon waarin het spelen van kaders bij het plot hoort? (Uit: De Onhandige Heks) http://i48.tinypic.com/25083uh.jpg

    Of strips kunst is is als vragen of tekst literatuur is. Het opschrift op een blikje doperwten is geen literatuur, net zo min als een bijsluiter voor medicijnen. Dus sommige tekst is wel literatuur, andere niet. Sommige strips zijn kunst, andere niet.

    Tot slot horen strips niet in een museum maar in een boek of op een scherm. Simpelweg omdat het vervelend lezen is van een museummuur, rechtop staan en vooruitkijken leest onprettig.

  4. 4

    De stelling dat strips kunst zijn maar niet in een museum horen is natuurlijk lastig vol te houden. Het mag dan niet het oorspronkelijke habitat zijn, maar so what. Het zal best wel eens misplaatst overkomen, maar dat heb je ook met overschatte beeldende kunst. (video art, anyone?)

  5. 5

    @3: Of strips kunst is is als vragen of tekst literatuur is (…) Sommige strips zijn kunst, andere niet.

    Dat sommige tekst geen literatuur is. moge duidelijk zijn. Sommige strips wel, anderen niet, is wat lastiger, vind ik. Bij alle strips is het beeld belangrijk. Dus altijd kunst? Wanneer wel, wanneer niet?

    Over die kaders: je geeft een mooi voobeeld van spelen met kaders. Ik doelde ook op de strips waar de figuren altijd omlijnd zijn. Zo herken je wel meteen de (traditionele) strip. Behalve bij het in #1 genoemde popart, zie je dat in andere beeldende kunst toch weinig. Vandaar de vraag over die kaders.

    En Bilal: heb je zijn strips wel eens gezien?

  6. 6

    @5 Googlen naar plaatjes levert je plaatjes op en dat zijn per definitie geen strips. Een cartoon is ook geen strip. Als jij bedoelt dat Bilal mooie plaatjes kan maken dan heb je gelijk, maar het Google-overzicht lees zelfs jij niet als een strip.

    Wat ik heb van Bilal: Het dorpje dat ging vliegen, Het schip van steen, De onbestaanbare stad, Kermis der onsterfelijken, Lady in Blue en Koude Evenaar. Dus ja, ik heb zijn strips wel eens gezien.

  7. 7

    Het probleem zit hem ook in het feit dat tekeningen voor musea nogal een ondergeschoven kindje zijn. Schilderijen mogen desnoods van stront gemaakt zijn, als het formaat maar ‘museaal’ is, mogen ze erin. Saaie video’s kun je zo groot projecteren als je maar wil, dus die drempel is voor dat medium ook zo genomen. Maar strips? Oei. Te klein, te moeilijk. En het is hier geen bibliotheek, verdorie.

  8. 8

    @7: Zoals ik in het artikel schreef hebben musea geen enkel probleem met strips. Ik gaf zelfs een overzicht waarin slechts een greep uit het aanbod staat vermeld.
    De mooiste tentoonstellngen zijn natuurlijk die waar de originele tekeningen (al dan niet uitvergroot) te zien zijn. Ik vermoed trouwens dat de strips als publiekstrekkertje worden gebruikt.

  9. 9

    Het romantische beeld van kunst impliceert een kunstenaar, een individu zoals een schilder of beeldhouwer. Of een schrijver en dichter. Ze verzinnen het werk en voeren het uit.

    Maar een componist en tekstschrijver verzinnen alleen, ze hebben muzikanten nodig voor de uitvoering. Bij pop- en jazzbands zitten componist/schrijver en uitvoerenden bij elkaar.

    Dat is met stripmakers vaak ook zo. natuurlijk zijn er veel individuele stripmakers, maar vaak zijn het samenwerkingsverbanden tussen tekenaar, schrijver, inkter, inkleurder.

    Misschien zijn stripmakers als kunstenaars beter te vergelijken met popbands dan met schilders.

  10. 10

    @8: Inderdaad, musea zijn pakweg de laatste tien jaar bijgedraaid. Dat is in feite nog maar kort, aangezien strips al sinds eind 19e eeuw op grote schaal gemaakt worden.
    Overigens hadden striptekenaars over het algemeen weinig of geen ambities in die richting, ook dat telt.

  11. 12

    @11: Wellicht de dikste “graphic novel” ooit? Heeft het museum die nog in de verkoop? Verder is de boekbewerking namelijk alleen zeer minimaal in de tweede handssector te vinden.

  12. 13

    Het heet een zangspel en het lijkt me een soort storyboard. Elke tekening lijkt me ook een momentopname zoals een foto terwijl in een strip een panel niet een snapshot is maar meer een zeer kort videootje. Er zit namelijk in een panel een volgorde van gebeurtenissen en een tijdsverloop. Dat zie ik in deze illustraties niet terug.

  13. 14

    @13: Daarom is bij elke prent ook wat tekst en dan zie je het verhaal ontwikkelen. Jammer dat het museum de orginele tekstweergave niet heeft afgebeeld.
    Maar goed, dit kan toch ook een variant van het stripverhaal zijn? De tijdspanne tussen de ene momentopname en de volgende is toch niet relevant om te bepalen of iets als strip geduid kan worden?

  14. 15

    @14 De tijdspanne tussen de ene momentopname en de volgende is toch niet relevant om te bepalen of iets als strip geduid kan worden?

    Toch wel. Niet zaligmakend als enkel criterium maar zeker wel relevant. Dit is waarom fotostrips er nooit uitzien als strips. De panels zijn daar foto’s, snapshots/momentopnames met tijdsduur nul terwijl panels in een strip een tijdsduur hebben. (Het is dan ook knap wat Ype Driessen doet op http://www.fotostrips.nl .)

    Beginnende striptekenaars weten dat niet en verslikken zich in de volgorde van personages, gebeurtenissen en (dialoog)teksten in een panel waardoor het op z’n best niet loopt maar er soms geen touw aan vast te knopen is. Dit verschijnsel zorgt er samen met de te verzinnen overgangen tussen de panels ook voor dat je strips moet leren lezen.

    Zie als voorbeeld de uitleg van Scott McCloud: http://i49.tinypic.com/18lsn9.jpg (uit Understanding Comics).

  15. 16

    Gelukkig behoor ik tot de rekkelijken en niet tot de preciezen, plaatjes en een tekst, of tekst bij plaatjes. Het werk van Salomon was op de afgelopen Documente in Kassel te zien – tot mijn verrrassing. Daar werd ik blij van. Mij viel ook op dat striptekenaar Pieter Geenen soms gebruik maakt van dezelfde techniekjes als Charlotte Salomon: als er veel verteld moet worden, tekent Geenen ook enkel kopjes met tekstjes.

  16. 18

    Nu er diepzinnig gedaan wordt over strips (hulde!) wijs ik iedereen graag op het beste striptijdschrift van Nederland: Zone 5300.

    Dit is een briljant blad, en ik kan het weten, want ik ben voorzitter van de stichting die het uitgeeft.

    /spam

  17. 19

    @17: Ai, dat was naast het station, toch? Er was zoveel te zien, en zelfs vier dagen waren niet genoeg voor alles. En Caricatura was dus een van de locaties die we niet bezocht hebben. Ik heb wat gemist begrijp ik.