Elke poging tot maatschappelijke verandering roept tegenwoordig dezelfde reflex op. Iemand spreekt zich uit over klimaat, arbeidsomstandigheden of ongelijkheid, en binnen seconden klinkt het verwijt: hypocrisie. Je eet vlees. Je vliegt. Je bezit een smartphone. Dus zwijg. Het is een opvallend soort kritiek. Ze komt vrijwel altijd van mensen zonder alternatief, zonder plan, zonder ambitie om iets te verbeteren. Het hypocrisie-argument fungeert als moreel veto: wie zelf onderdeel is van het systeem, verliest het recht om dat systeem te bekritiseren. Betrokkenheid wordt zo omgedraaid tot schuld.
Die redenering houdt alleen stand als je het grotere plaatje negeert. Het huidige kapitalistische systeem is zo ingericht dat vrijwel elke handeling ecologische en sociale schade veroorzaakt. Energieopwekking, voedselproductie, kleding, elektronica, vervoer: alles is doordrenkt van uitstoot, uitbuiting en externalisering van kosten. Wie leeft, participeert. Wie participeert, veroorzaakt schade.
Morele zuiverheid is in zo’n systeem geen realistische optie. Er bestaat geen levensstijl zonder voetafdruk en geen consumptie zonder gevolgen. Wie dat toch eist, stelt een onhaalbare norm en kan vervolgens iedereen afserveren die die norm onvermijdelijk overschrijdt. Dat is geen principiële kritiek, dat is een techniek om verandering te blokkeren.
Toch maken mensen voortdurend keuzes die de schade beperken. Minder vlees eten. Minder vliegen. Stemmen op partijen die klimaatbeleid serieus nemen. Fast fashion mijden. Zich organiseren in vakbonden. Demonstreren. Dat gebeurt vaak inconsistent, soms tegenstrijdig, altijd onvolmaakt. Precies zoals menselijk handelen eruitziet.
Juist die onvolmaaktheid wordt aangegrepen om het hele streven te delegitimeren. Niet door mensen die betere voorstellen doen, maar door mensen die liever geen verantwoordelijkheid erkennen. Cynisme krijgt zo de status van intellectuele scherpte. Als niemand schoon is, hoeft niemand zich te wassen.
Het verwijt van hypocrisie zegt dan ook zelden: laten we het beter doen. Meestal betekent het: laten we vooral niets veranderen. Het verschuift de aandacht van structuren naar individuen, van macht naar persoonlijke keuzes, van oplossingen naar morele afrekening.
Beter dan niets doen is op zichzelf al waardevol. Niet omdat individuele keuzes het systeem vanzelf ontmantelen, maar omdat ze richting geven en laten zien dat het bestaande model geen natuurwet is. Ze maken zichtbaar dat alternatieven denkbaar zijn en dat verantwoordelijkheid niet automatisch ophoudt bij persoonlijke imperfectie.
Perfectie eisen in een fundamenteel scheef systeem is geen morele strengheid. Het is sabotage. En het hypocrisie-argument is daar een van de meest effectieve – en gemakzuchtige – instrumenten voor.
Reacties (10)
Een kanttekening. Dit komt inderdaad vooral voor bij mensen die niets willen veranderen, maar niet alleen daar. Ook sommige – en dus zeker niet alle – activisten aan de andere kant hebben er last van. Die eisen absolute zuiverheid in de leer. En als je niet aan die strenge criteria voldoet, peperen ze je in dat je er niet bij hoort. Ik heb het voorbeeld hier wel eens eerder genoemd, een bordje bij een klimaatdemonstratie met iets als: “Wie nu nog vlees eet heeft hier niks te zoeken”. Een uiterst beproefde manier om mensen bij je weg te jagen. En dus ook om die anderen, die niets willen veranderen, een handje te helpen.
Ik ga regelmatig om met activisten, en merk dat dat wel meevalt. Wat ik wel zie is dat als sommige mensen ergens persoonlijk door geraakt worden, dan op dat vlak graag zuiverheid in de leer zien, en moeilijk om kunnen gaan met verschillen in interpretatie of standpunt (denk bijvoorbeeld aan het verschil tussen wenselijkheid en haalbaarheid).
Ik heb eigenlijk nog nooit meegemaakt dat mensen 100% op alle vlakken zuiverheid eisen, en zie dat dat óók vaak een frame is dat door rechts wordt gebracht en verspreid. Vooral bijvoorbeeld Sylvana Simons en Bij1 hadden daar last van, en veel mensen – ook linkse – namen de rechtse frames klakkeloos over.
Ik bedoel ook zeker niet te zeggen dat het geldt voor een meerderheid van de activisten. Het is een klein groepje, dat dankbaar wordt gebruikt door de propagandisten op rechts. Inderdaad voor hun generaliserende frames.
Je hebt gelijk, maar soms zijn ook boude uitspraken of acties nodig om mensen wakker te schudden, zie XR.
Want we steken met z’n allen onze kop nog steeds in het zand. Ik ken niemand die alleen nog maar een fiets heeft en nooit meer vliegt, op wat hoogbejaarden na.
De meesten hanteren slechts de kaasschaaf: “Ik ga nu niet meer elk jaar naar NY of Thailand of Australië, nog maar om het jaar”. En als er één bedrijfstak is die de zero-CO2 doelstelling nooit gaat halen, dan is het wel de luchtvaart, én die groeit als kool. En dit kabinet wil Lelystad Airport openen en Schiphol laten groeien.
Voor vlees geldt volgens mij hetzelfde verhaal en ook daar is het “één keer per week geen vlees of een vegetarisch lapje”.
Ok, het is hypocriet om te zeggen “je vliegt zelluf ook” of “jouw hond eet nog steeds vlees”, maar is het ook niet enorm hypocriet om te denken dat je zo goed bezig bent door “iets minder” vlees te eten of “iets minder” vaak te vliegen of om de alweer 2e verbouwing van je keukenpaleis “deze keer alleen maar met A+++ apparatuur” te gaan doen?
https://www.wbs.nl/publicaties/alleen-met-fossielvrij-toerisme-rechtvaardig-klimaatbeleid-mogelijk
Ik denk dat je alles moet toejuichen wat een verbetering is ten opzichte van de huidige norm. En zodra de norm verschuift zie je vaak ook dat de mensen die iets willen doen vanzelf meeschuiven en weer een stapje zetten. Mensen zijn ook vaak vega en dan pas vegan, bijvoorbeeld. Als je ze had geshamed omdat ze ‘alleen maar’ vega gingen eten hadden ze de stap misschien helemaal niet gezet.
Natuurlijk ben ik niet voor “shamen” en blij met elk stapje.
Maar het wordt wél tijd om tegen de mensen te zeggen “Denk je nog steeds dat we het gaan redden met alleen een kaasschaafje? Ga je schamen!”
En toch denk ik dat die houding contraproductief is. Want dat denken die mensen meestal niet.
“Want dat denken die mensen meestal niet”
Misschien zit ik in de verkeerde bubbel, maar er wordt in totaal niet minder maar meer gevlogen, het woord vliegschaamte is verdwenen.
Er wordt misschien iets meer vega gegeten, maar nog lang niet substantieel.
Dat betekent voor mij dat veel te veel mensen denken dat ze goed bezig zijn terwijl het niets voorstelt, al helemaal niet op globale schaal waar de meerderheid weinig CO2 uitstoot of vlees eet.
Dus moet je mensen ruw wakker schudden.
Maar uiteindelijk zal wel slechts een megabelasting op CO2 e.d. werkelijk gaan helpen en dan dan zijn de laagverdieners weer de klos.
Het probleem met het verwijt van hypocrisie is dat je daarmee suggereert dat je zelf wel recht in de leer bent. Zelfs als je het niet zo bedoelt. Het komt nogal snel over als: ik ben beter dan jij. Dat is niet de beste manier om mensen ergens van te overtuigen.
En wie is er nou nooit inconsequent? (Al helpt opgroeien in een katholieke omgeving misschien wel om daar wat makkelijker in te zijn.)
Liedje!