Wat gebeurt er rond Oekraïne? Is er een agressie van de Navo? Het zijn toch de Russen, die troepen samentrekken? Is het ouderwets imperialisme van de Russen? Of is het een naspelen van de geschiedenis, in nieuwe verhoudingen? De annexatie van de Krim, zonder dat er een schot werd gelost, doet denken aan Hitler's truc die leidde tot de aansluiting van Oostenrijk.
En wat is hier precies de rol van het gas? Gasprijzen hebben betekenis voor onze inflatiecijfers, dus veel hoeft er niet mis te gaan. Bij een grootschalig militair conflict zijn de gevolgen geheel niet te overzien. Een tekort aan aardgas is dan te verwachten. Gaan we Groningen weer verder ondermijnen om het warm te hebben? Het is geen klein vraagje. Wel humor dat Rutte de ongerustheid over Oekraïne in de Kamer bezwoer met de mededeling dat hij en Hoekstra zelf zouden gaan kijken. Dat is een hele geruststelling…
Bufferzone
Ik herinner me Van Baalen en Verhofstadt op het revolterende Maidanplein in 2014 en vroeg me in deze kolommen af of een steunbetuiging aan de menigte verstandig gedrag was: misschien was het wijzer Poetin het gevoel van een bufferzone te gunnen. Hij had tenslotte al jaren daarvoor gezegd dat de ineenstorting van de Sovjet Unie een geopolitiek drama was. “Tear down this wall”, riep Reagan. Maar dat was meer theater dan agressie. En de Berlijnse muur viel kort daarna. Niet door de Navo, maar het volk deed het zelf. De voormalige satellietstaten dankten vervolgens het communisme af.
Het begrip “bufferzone” hoort bij een voorbij tijdperk van militaire technologie. In een moderne oorlog rijden tanks niet meer door eindeloze landerijen, maar scheppen wizzkids en trollen chaos achter computers. Moeten we Poetin dat begrip bufferzone niet gewoon gunnen?
Deze week leek Biden in een speech al uit te gaan van een militaire operatie van de Russen. Want terugtrekken met minimale diplomatieke winst lijkt niet realistisch. Dat gaf politiek geduvel in de V.S., want de president kon de Russen toch moeilijk uitnodigen tot een militair avontuur?
Maar de opbouw van de Russen gaat onverstoorbaar verder: Russische marine vaart langs onze kust. Als die eenheden ook moeten worden ingezet, kan de vlam in de pan slaan binnen een week of twee. Kunnen we het onbegrijpelijke van een nieuwe oorlog in Europa verklaren? In de geschiedenis is wel iets te vinden.
Verstoorde blokken
Onze geschiedenis zou stoppen met de val van de Berlijnse Muur in 1989, volgens Fukuyama. Dat was niet zo. De wereld van het communisme en de volksdemocratie kwam wel, in de jaren daarna luid krakend tot stilstand, ook de Sovjet Unie. Gorbatsjov (glasnost en perestroika) werd door Jeltsin opgevolgd, die vervolgens de instorting van de Sovjet Unie regisseerde. Daaruit kwam een immens proces van uitverkoop van communisme voort. Jeltsin wees, steeds ongezonder, Poetin aan als zijn opvolger.
In een speech in april 2005 verklaarde Poetin dat de ineenstorting van de Sovjet Unie “de grootste geopolitieke tragedie van de eeuw” was geweest. Die formulering is door het westen slecht begrepen. Implicatie was toen eigenlijk al dat hij herstel van de Koude Oorlog blokken wilde. In München in 2007 deed hij er een schep bovenop: “het proces van uitbreiding van de Navo heeft niets te maken met de modernisering van de alliantie of met het verhogen van het veiligheidsniveau in Europa. Juist het tegendeel: het is een ernstig ontregelende factor die het niveau van wederzijds vertrouwen verlaagt.”
Hij beriep zich op veiligheidsgaranties van Manfred Wörner, SG van de Navo, in 1990. Of die zo bedoeld waren als Poetin meende is vers twee, maar de behoefte aan veiligheidsgaranties is een sterke constante in de Russische politiek. Jaap de Hoop Scheffer voegde daar in Buitenhof zijn herinneringen aan toe: de Navo heeft met het lidmaatschap van Oekraïne en Georgië minstens gedreigd, met inspiratie van de Amerikaanse president Bush.
Het incident op het Maidanplein in 2014 past hierin. Voor de Russische vervolgingswaan waren de woelingen aangewakkerd door westerse onrustzaaiers en was een machtswisseling een stap naar het Navo lidmaatschap van Oekraïne. Wat Van Baalen en Verhofstadt deden op het Maidanplein was minstens onverstandig. Recent zien we het zelfde patroon in Belarus: een incompetent regime dat niet verjaagd mag worden door een moderne oppositie en protesten van het volk. Gelukkig is het westen voorzichtiger met gevoeligheden van de Russen.
Het denken in blokken doet ouderwets aan: Poetin heeft een beeld van een Sovjet imperium dat hij wil herstellen, door een ring van “bufferstaten” tussen een (hersteld) Russisch imperium en de Navo staten. Die ring bestaat uit Oekraïne, Belarus en de Baltische landen. Met de Baltische Landen is hij eigenlijk te laat, Belarus lijkt onder Russische controle, Oekraïne heeft Poetin aan het spit met een gewapende rebellie in Oost Oekraïne. Het lijkt niet te rechtvaardigen met militaire of technische redeneringen over veiligheid, maar logisch en consistent is het wel.
Alleen is het denken van een treurig niveau: “the future is history”, schrijft Masha Gessen. Voor Poetin is dat heel letterlijk zo.
Verstoorde verhoudingen
Als we kijken naar de relaties tussen de volken, treffen we weinig in de geschiedenis aan om vrolijk van te worden.
De grond van Oekraïne staat bekend als uiterst vruchtbaar, het land als graanschuur. De opbouwende Russische Staat had voedsel nodig voor zijn arbeiders en zag de graanproducenten als “koelakken”, (rijke boeren) waar geen enkele consideratie mee nodig was. De communisten voerden tussen de revolutie (1917) en de Tweede Wereldoorlog een interne oorlog uit. Anne Applebaum schrijft over deze periode het huiveringwekkende “Red Famine”, waarin jegens de ‘koelakken’ alles geoorloofd lijkt. Miljoenen mensen stierven de hongerdood door de hardvochtige wijze waarop Stalin alles wat eetbaar vorderde en naar Moskou liet brengen.
Was de oorzaak ideologie? Marx meende dat de revolutie gedragen zou worden door het industrieel proletariaat en zag de boeren vooral als conservatieve kracht. Lenin was daar wat pragmatischer in, maar vond ook dat de arbeiders de leiding in de revolutie toe kwam. Toen de honger wat afnam en de situatie in Rusland wat normaler werd, kwamen de Duitsers.
Opnieuw was er een wonderlijke ideologie, die zorgde voor massamoord. Timothy Snyder beschreef in “Black Earth” hoe die in zijn werk ging, voor een zeer aanzienlijk deel op het grondgebied van Oekraïne.
Ik probeer mij voor te stellen hoe die geschiedenis van minder dan 100 jaar, werkt in het bewustzijn van de bewoners van Oekraïne nu. Het lukt me niet echt. Miljoenen zijn verhongerd in de imperiale uitbuiting, die door Stalin werd georganiseerd. Daarna kwam het leger van de Duitsers en werden Joden en allerlei anderen op industriële wijze omgebracht. Is er dan een politieke macht, die serieus te nemen valt, waarmee je zou kunnen communiceren? In de actuele reportages uit Oekraïne overheerst de desinteresse van de gewone man.
Toekomst is geschiedenis
Terwijl de wereld met verbazing ziet hoe Poetin zijn trucs met Medvedev uithaalt om aan de macht te blijven, verschijnt er een morsige politicoloog, die Doegin heet. Een erg helder of transparant denker is het niet, maar wat hij betoogt, komt de bazen van het Kremlin goed uit. Er is een vierde politieke theorie, na liberalisme, marxisme, fascisme, die alle verouderd zijn. Maar wat is die vierde theorie dan? Ik poogde zijn “The Fourth Political Theory”, (2012) te lezen: een kruistocht tegen het postmoderne, de postindustriële samenleving, tegen in de praktijk gebracht liberalisme, tegen globalisering. Maar is die theorie ook ergens vòòr? Ik citeer: “Chaos can think. We should ask her how she does this. We have asked logos. Now it is the turn of chaos. We must learn to think with chaos and within the chaos. (p.210) Het is een nieuwe cultuur, die volgens Doegin Eurasianisme kan heten. “Eurasianism is not a political philosophy but an episteme.” (p.98)
Het lijkt mij eerlijk gezegd volkomen kolder. Maar één beschouwing van hem is relevant. Doegin voorspelde in 2009 het uit elkaar vallen van Oekraïne in twee staten, met een verschillende geopolitieke oriëntatie. Dat betekende voor zijn volgelingen dat Oekraïne geen natiestaat was. Poetin heeft dat respect nooit opgebracht jegens de voormalige satellieten en ziet Oekraïne ook niet zo. De revolte in het oostelijk deel is geen toeval, de annexatie van de Krim evenmin. De dreigende invasie nu zou een tweedeling van Oekraïne als inzet kunnen hebben.
Masha Gessen schetst in haar magistrale boek “The future is history” de armoede van het politieke denken in Rusland: Poetin poogt een wereldorde te herstellen waarin hij is opgegroeid en die hij begrijpt. Is dat een oorlog waard?
Het lijkt mij niet. Maar hij spreekt alleen met Amerikanen, wat dat geeft hem aanzien en macht. Alleen heeft het criminele autisme van Trump veel kwaliteit uit het State Department verjaagd, dus wordt er voldoende intelligent tegenspel geboden? Biden suggereerde een kleine militaire actie van de Russen in OekraÏne wat wel realistisch maar onhandig was. De theorie van de Russen mag stompzinnig zijn, het geopolitieke spel beheersen ze wel. ‘Agitprop’ heette dat vroeger, daar was Trump weer een meester in. Maar Poetin daagt Biden uit, niet Trump.
_________________
Masha Gessen, The future is history, London, 2017
Anne AppleBaum, Rode Hongersnood, Stalins oorlog tegen Oekraïne, Amsterdam, 2017
