Crisis | Verzadiging, overcapaciteit en een dreigend olietekort

Financiële en economische ramptijdingen slaan ons om de oren. De aandelen zijn nog lang niet onderaan de glijbaan, zo lijkt het. En de bestedingen zakken overal weg, zelfs in China. Massaontslagen beginnen de kop op te steken. Maar als je nou vraagt hoe dit komt, dan krijg je alleen dat slappe praatje van “gebrek aan vertrouwen”. Niemand lijkt dieper door te vragen waar dit gebrek aan vertouwen dan vandaan komt. Want er moet natuurlijk iets aan de hand zijn. Anders is zo’n wereldwijde malaise moeilijk te verklaren. Strikt genomen is de wereld nu namelijk niet anders dan pakweg tien jaar geleden.

Mijn idee is dat er sprake is van een samenloop van drie min of meer onafhankelijke processen, die ieder voor zich misschien niet zo desastreus geweest zouden zijn, maar samen een noodlottige draai aan de geschiedenis dreigen te geven. Die processen zijn het dreigende opraken van olie en grondstoffen, het feit dat de wereldwijde productiecapaciteit veel harder gegroeid is dan de vraag en het verzadigd raken van de markt.

Om met het begrip verzadiging te beginnen, dat is niet iets dat je leert bij economie of anders is het een begrip dat je beter zo snel mogelijk kunt vergeten wil je slagen. Want het is namelijk strijdig met het begrip van de oneindige behoeften en daarmee van oneindige groei. Al in de jaren zeventig echter bleek dat er voor de dan populaire luxegoederen een verzadiging dreigde op te treden, vooral vanwege de toen al sterk aanwezige overproductie. Als iedereen een platenspeler heeft dan daalt de afzet tot het vervangingsniveau.

Het antwoord op deze dreigende verzadiging zocht men wereldwijd in technologische vernieuwing. Dezelfde producten werden slimmer (denk bijv. aan automatische belichting in fototoestellen) of er kwamen nieuwe vindingen die hetzelfde beter en goedkoper deden. Deze ontwikkeling raakte eind jaren tachtig in een stroomversnelling, waardoor technologische vernieuwingen elkaar in een steeds hoger tempo opvolgden. Kijken we naar de situatie van dit moment dan zien we dat consumenten steeds minder warm lopen voor al die elkaar steeds sneller opvolgende generaties van producten. Als een DVD al een perfecte film oplevert waarom zou je dan nog naar Blu-ray overstappen? Deze vraag vat dit tijdperk mijns inziens goed samen.

Na de tweede wereldoorlog gingen andere landen dan de VS en de Europese industrielanden een viooltje meespelen in de productie van luxegoederen, voor een deel als gevolg van een bewuste aanpak van de VS. In korte tijd ontpopte Japan zich als industrieland bij uitstek. De massaproductie daar nam zo’n vlucht dat het de Amerikaanse elektronische industrie en de Duitse optische industrie ten gronde wist te richten. Desondanks bleef er sprake van overcapaciteit op wereldschaal. Toen vervolgens de rest van Azië opkwam was er zeker sprake van een omvangrijke overcapaciteit.

Begin jaren negentig begon de verzadiging ernstige vormen aan te nemen. In plaats van zich te verdiepen in een aanpak die op lange termijn zou kunnen werken is men toen naar voren gevlucht door het almaar vergroten van de kredietruimte. Zeker sinds 1998 heeft men continu de consumptieve bestedingen op peil gehouden door middel van consumentenkrediet. Niemand wilde er bij stilstaan dat al die schulden misschien ooit eens terugbetaald zouden moeten worden. Niemand wilde ook stilstaan bij de onvermijdelijke shake-out die het natuurlijke gevolg zou moeten zijn van de industriële overcapaciteit.

De rest van het verhaal is inmiddels bekend. Door ongebreideld krediet te blijven verstrekken zit de gemiddelde creditcardhouder in de VS aan te kijken tegen een schuld van meer dan 20.000 dollar (schatting, de gemiddelde schuld per hoofd van de bevolking was deze zomer 15.000 dollar, maar niet iedereen heeft een creditcard). En door op grote schaal hypotheken te verstrekken aan mensen die daar onder een normaal economisch regiem nooit voor in aanmerking zouden zijn gekomen ontstond de huidige hypotheekcrisis. Dat was de plons (een druppel was het zeker niet) die de emmer deed overlopen. Maar zeker niet de diepere oorzaak.

Nu zijn verzadiging en overcapaciteit op zich niet voldoende grond om de paniek op de beurzen te verklaren. Door immers het tot nu toe niet koopkrachtige deel van de wereldbevolking in het harnas van consument te hijsen zouden we zomaar voldoende koopkrachtige vraag kunnen genereren om alleen China al tien à twintig jaar aan het werk te houden. Maar niemand wil nu meer zijn vingers branden aan slecht krediet, dus die oplossing werkt niet meer.

De reden dat men deze weg niet nog eens durft te gaan is dat men nog geen antwoord heeft op een ander proces waarvan de uitwassen nu zichtbaar worden, het opraken van de olie en (in mindere mate) van de grondstoffen. Hoewel de olie op dit moment nog zeker niet op is, werkt de dreiging van een verminderd aanbod in combinatie met onzekerheid over alternatieven verlammend op de economie.

Dit zijn de drie grootste problemen van dit moment: de verzadiging van de markt, de overcapaciteit in de industrie en de dreigende opdroging van onze goedkope energiebron. In deze combinatie blijken zij een uitermate giftige cocktail te vormen die op economisch gebied tot een coma leidt. Zijn er nog kansen om uit deze patstelling te komen? Jazeker, juist die combinatie toont ons de weg naar een oplossing, maar we moeten wel snel zijn. Daarover volgende keer meer.

  1. 1

    Volgens mij is hebzucht (het tegenovergestelde van verzadiging!) juist één van de oorzaken. Er werd/wordt van alles gekocht terwijl daar helemaal niet het geld voor was/is, met als gevolg dat alles op krediet gekocht moest worden, zonder te kijken of dat wel kon worden terugbetaald. Reëel gezien is de economie dus een stuk kleiner dan werd aangenomen. Op lange termijn, bij gefundeerde groei, zou de economie we weer zo groot kunnen worden zoals deze zeepbel nu was opgeblazen.

  2. 2

    Er is helemaal geen productie overcapaciteit, er is gewoon een gebrek aan genoeg draagkrachtige consumenten om al die geproduceerde dingen te kopen.

  3. 3

    Ippekrites. Ik bedoel het niet verkeerd, maar krijg toch de indruk bij je stukjes dat je wilt afgeven op de verachtelijk kapitalistische wereld van tegenwoordig. Maar helaas klopt de onderbouwing van je stukje niet echt.

    Ook het punt over het effect van de olieprijs is mij niet echt duidelijk. Volgens mij ging de economie zelfs met de astronomisch hoge olieprijs nog als een trein, dus dat zou nu niet echt een probleem moeten zijn.

    Ik vraag me dan ook af, waar de economische theorie op gestoeld is. Als je hebt geleerd over “het begrip van de oneindige behoeften en daarmee van oneindige groei”, dan vraag ik me toch echt af waar je je economische scholing hebt genoten.

  4. 5

    Consumenten zát, energie zat.
    en capaciteit heeft het rijke Westen ondergebracht in de lage loon landen.
    Kijk maar naar de SEAT auto reclame onder je anti kapitalistisch stukje,.
    Wat spannend dat de volgende keer uitleg komt over dé oplossing.
    Technische revoluties of gewoon een derde wereldoorlog?

  5. 6

    Een plas en zoals het was. In elke luchtbelperiode doemt de horizon, al millennia..en wat blijkt we leven nog en steeds aangenamer en ouder wordend.

  6. 7

    @Ronald
    Er is helemaal geen productie overcapaciteit, er is gewoon een gebrek aan genoeg draagkrachtige consumenten om al die geproduceerde dingen te kopen.

    … :))

  7. 8

    Ik weet niet wat het wél is maar dit – een 19e eeuwse proto-Marxistische onderconsumptietheorie a la Sismondi – voegt niet bijster veel nieuws toe.

  8. 11

    Er zijn te veel spulletjes gemaakt (volgens de auteur).
    Er is niks teveel gemaakt, wel te weinig mensen die het allemaal kunnen kopen (volgens #2 – Ronald).
    Er werken te weinig mensen om een beetje leuke productie overeind te houden (volgens #10 -Bismarck).

    Er zijn teveel mensen die te weinig te eten hebben.
    Wil nu eindelijk iemand eens met een afdoende verklaring komen?

  9. 15

    ‘Overproduktie/onderconsumptie’ ontstaat door vergroting van de geldhoeveelheid. Door het ‘stimuleren’ van de economie middels (monetaire) inflatie worden investeringen gedaan in produktie waar geen consumenten tegenover staan; zinvolle investeringen komen alleen voort uit spaargeld (het is zo simpel als je dat snapt).

    De hele wereld heeft zich de laatste tientallen jaren gericht op export naar de VS. In de VS spaart niemand, aangezien het goedkoper was op krediet te leven dan te sparen. Daar heeft de rest van de wereld dus aan verdiend, al recycleerden we (pensioenfondsen e.d.) onze spaartegoeden dan weer in de DowJones en VS overheidstekorten.

    Zie ook Bloomberg vandaag, voor de volgende fase van de hyperinflatie dat we binnengaan dankzij de Federal Reserve. Congres gaat een poging doen of ze er achter komen wat er toch met de triljoenen gebeurt, wie toch al dat geld krijgt van Timothy Geithner e.d. Maar de geldsluizen van de ECB zullen ook wel openstaan om de overproduktie aan dollars te compenseren, al lees je daar in concreto weinig over. Iemand?

    http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601109&sid=an3k2rZMNgDw&refer=home

    U.S. Pledges Top $7.7 Trillion to Ease Frozen Credit (Update2)
    By Mark Pittman and Bob Ivry

    Nov. 24 (Bloomberg) — The U.S. government is prepared to provide more than $7.76 trillion on behalf of American taxpayers after guaranteeing $306 billion of Citigroup Inc. debt yesterday. The pledges, amounting to half the value of everything produced in the nation last year, are intended to rescue the financial system after the credit markets seized up 15 months ago.

    The unprecedented pledge of funds includes $3.18 trillion already tapped by financial institutions in the biggest response to an economic emergency since the New Deal of the 1930s, according to data compiled by Bloomberg. The commitment dwarfs the plan approved by lawmakers, the Treasury Department’s $700 billion Troubled Asset Relief Program. Federal Reserve lending last week was 1,900 times the weekly average for the three years before the crisis.

    enzovoorts

  10. 17

    @HansR | 24 November 2008 | 19:39

    Inderdaad, die verrekte Afrikanen moeten hun verantwoordelijkheid eens nemen en gaan consumeren, dan is dat zogenaamde overproductie zo verleden tijd ;)

  11. 18

    Overproductie is het niet, tot voor 1 jaar terug zaten alle orderportefeuilles bommetje vol.Dat kan niet ineens over zijn. en overcapaciteit leidt altijd tot verzadiging.
    Dus zolang er 1 van die 2 niet is, is het tweede punt er ook niet. Of zie ik dat nou verkeerd?

  12. 19

    Mijn eerste reactie op de kredietcrisis was Jippie; afbreken die tent.

    Het idee dat een wereldwijde economische crisis ons eindelijk zou bevrijden van de weggooi-consumptie maatschappij.

    Maar op nader inzien moet ik daar toch vanaf stappen. Als de economie instort zullen we niet opeens het land en de grondstoffen teruggeven aan de bevolking waarvan we het stelen. Dan zullen we niet opeens ophouden met het afpersen van hele contitenten.

    Nee, waarschijnlijker is dat we juist de rekening alle kanten op blijven doorschuiven. We vinden vast wel nieuwe economische slachtoffers. Misschien het verschil tussen rijk en arm weer wat lokaler maken?

    Het biedt een mooie schijnhoop, maar de wanhoop zal de moraliteit eerder verder van ons afdrijven dan naar ons toe laten komen.

    Langzamerhand begin ik te geloven dat het enige wat ons van de globalisatie kan redden een nieuwe wereld oorlog zal zijn. Dat we een egoistische en militaire reden krijgen om voor een autarkische zelf-voorzienende economie te kiezen die dezelfde schaal heeft als de democratische controle instrumenten die het reguleren.

  13. 23

    Een uiterst merkwaardige gedachtegang (ik vat even 4 alinea’s van je samen):

    De markt is verzadigd, want men heeft alles al en het wordt maar zo’n klein stukje beter dat dat niet interessant is voor de consument.
    De oplossing die men bedacht heeft is het uitbreiden van krediet.

    Dat is gek.
    Nu hebben mensen dus meer ruimte om spullen te kopen die ze niet willen hebben en dus ook niet kopen.
    Of je markt is verzadigd en dan helpt krediet niet, of krediet “helpt” maar dan is de markt niet verzadigd.

  14. 24

    @ Lord Flash
    Die stukjes van Ippekrites moet je niet te serieus nemen. Zo bedoelt hij ze ook niet geloof ik. Meer als fantasietjes en oefeningen met schrijven, als hij ze op een andere manier bedoelde, zou hij zijn verhaal wel proberen te onderbouwen.

  15. 25

    @11: Zou je me aub correct willen samenvatten? Ik zeg niet dat er te weinig mensen werken om de productie overeind te houden, ik zeg dat er te weinig werkende mensen nodig zijn om de productie overeind te houden.

  16. 27

    @23: Je kent de mens toch, als er geld in het handje is, dan moet het uitgegeven worden. Met krediet creëer je kunstmatige nieuwe markten.

  17. 28

    @Bismarck#27. Het enige kunstmatige aan die markten is dat de mensen die spullen huizen kopen feitelijk het geld niet hebben om dat te doen en ook de economische capaciteit niet hebben om op termijn eventueel aangegane leningen terug te betalen. Bijvoorbeeld de vraag naar bijvoorbeeld groter en mooier wonen is bijna nooit verzadigd, het enige wat limiterend is, is de prijs.

  18. 29

    @28: Helemaal waar, maar daarmee is een markt voor grote en luxe woningen toch behoorlijk kunstmatig als die markt een groep mensen bedient die die huizen niet kunnen betalen en ze kopen met geleend geld dat ze niet terug kunnen betalen (ik als simpele henkie vraag me dan af wie er zo gek is hun dat geld te lenen, waarop vast het antwoord komt dat ik dat ben).

  19. 30

    @25 Bismarck: ah, sorry, ik dacht te snel door. Als er weinig mensen nodig zijn voor de productie, betekent het toch dat er andere mensen zijn die niet deelnemen aan het produktiepoces?
    Menen die hier, om wat voor reden dan ook, uitgsloten zijn van dat proces heten werkloos te zijn of arbeidsongeschikt. Doorgaans hebben die een lager inkomen en dus wat minder te besteden.

    Jij stelde dat er “te weinig werkende mensen” nodig zijn. Ik dacht toen: dan zijn er dus teveel die te weinig hebben al die productie voldoende te consumeren.

  20. 31

    @30: Of ze zijn verborgen werkloos op de 1 of andere manier. Bedenk maar eens hoeveel dienstverlening er is die eigenlijk compleet los staat van productie. Doordat er zo weinig mensen in productie nodig zijn, moeten we steeds meer dienstverlenende arbeid verzinnen, om mensen toch bezig te houden en van een salaris te kunnen voorzien (zodat ze kunnen consumeren). Het alternatief geef je al aan, werkloosheid (en aangezien we werklozen geen vergelijkbaar salaris met werkenden geven, dus minder consumptie).

  21. 33

    @Ronald#2, 17
    In het grapje zit wel een kern.

    I.p.v. jammerend creperend om corrupte ontwikkelingshulpkruimels vechten en de laatste apen te braden en restjes woud om te kappen…Laat ze daar potdomme hun eigen broek eens gaan ophalen. Al die warlords en multinationals eruit trappen…en zelf eens de boel gaan ontwikkelen, moet je kijken wat voor een nieuwe afzetgebieden er ontstaan.

    Of helemaal met de EU mee mogen doen (b.v. Polen, Roemenië enz) i.p.v. half.

    “Jamaar, de olie staat nú al op pieken, stikt men in Peking de dievenmoord door de tientallen kolencentrales, zijn de zeeën op termijn leeggevist…we zitten nú al aan onze max., heb je in 2020 twee x een Aarde nodig.”

    Goeie vraag…hmm, moet je technologisch in energie en grondstoffen herstarten…anders niéuw “nest” vinden ergens. Zal je sowieso misschien moeten vinden voor 2100.

  22. 35

    @19 Meneer R
    Jij hebt ze echt allemaal op een rijtje hoor. Want zo zit het helaas. Als consumeren niet meer helpt dan maar oorlog voeren. Parade van de gebaande paden.

  23. 36

    @ Lord Flashart
    Toch klopt de redenering. Als er genoeg krediet is kun je meer van hetzelfde kopen. Je hebt al een auto. Maar er is ruimte genoeg voor een imitatie bmw-suv of een echte. Niet echt nodig maar wel kopen die handel. Dat is nou verspillen op krediet.