Goed nieuws voor Denen: ze hebben nu écht niets meer te verbergen

"Niets te verbergen" blijft een merkwaardig argument tegen privacy. Vandaag kregen bijna negen miljoen Denen daar een tamelijk praktische demonstratie van. Onbevoegden wisten via de legitieme toegang van een Deens bedrijf het centrale bevolkingsregister te doorzoeken en bemachtigden gegevens van ongeveer 8,8 miljoen geregistreerde personen. Daaronder namen, adressen en de Deense equivalenten van burgerservicenummers. Het gaat overigens ook om overleden en geëmigreerde Denen, waardoor het aantal groter is dan de huidige bevolking. Het maakt pijnlijk duidelijk: je hebt misschien niets te verbergen voor de overheid. Maar de overheid kan niet altijd bepalen wie er verder meekijkt. De les daarvan zou tamelijk eenvoudig moeten zijn: gegevens die je niet bewaart, kunnen ook niet worden gestolen. Natuurlijk moet een overheid sommige gegevens bewaren. Zonder bevolkingsregister geen paspoort, geen uitkering en geen stembiljet. Maar als zelfs zo'n register, waarschijnlijk een van de best beveiligde bestanden van een land, op deze schaal kan worden leeggehaald, dan kan dat met elk bestand. Dat principe heet in de AVG heel saai "dataminimalisatie": verzamel alleen persoonsgegevens die werkelijk noodzakelijk zijn en bewaar ze niet langer dan noodzakelijk. Het is een van de verstandigste uitgangspunten van de hele privacywetgeving. Niet omdat iedereen kwaad in de zin heeft, maar omdat iedere database een risico vertegenwoordigt. De overheid vertrouwt vooral zichzelf Toch beweegt de overheid al jaren in de tegenovergestelde richting. Nieuwe maatschappelijke problemen leiden opvallend vaak tot dezelfde oplossing: meer gegevens verzamelen, bestanden koppelen, langer bewaren en meer instanties toegang geven. Ook bij veiligheidsdiensten zien we die beweging. Het kabinet heeft momenteel een nieuwe Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten in consultatie. Die moet AIVD en MIVD sneller bevoegdheden laten inzetten en maakt meer samenwerking mogelijk met onder meer banken, universiteiten en online platforms. Tegelijk worden nieuwe waarborgen voorgesteld. De bekende bestuurlijke redenering is dus opnieuw: meer mogelijkheden voor de staat, gecombineerd met de verzekering dat die mogelijkheden zorgvuldig zullen worden gebruikt. Daar zit een fundamenteel probleem. Westerse overheden beschouwen zichzelf vrijwel per definitie als een "force for good". Natuurlijk gaan wij zorgvuldig met gegevens om. Natuurlijk zetten wij zulke bevoegdheden alleen in tegen mensen bij wie dat werkelijk nodig is. Natuurlijk bestaan er regels en toezicht. Zelfs wanneer we die voorstelling volledig zouden accepteren, volgt daar nog steeds niet uit dat de overheid zoveel mogelijk gegevens moet of mag verzamelen. Want informatie krijgt meer gebruikers dan degene die haar oorspronkelijk verzamelde. Systemen worden gehackt. Medewerkers maken fouten. Toegang wordt te ruim ingericht. Bestanden worden gekoppeld voor doelen die bij de aanleg nog niet bestonden. Wetgeving verandert. Een bevoegdheid die vandaag uitzonderlijk heet, kan morgen routinematig worden ingezet. De Deense hack illustreert dat fraai. De gegevens hoefden helemaal niet door een kwaadwillende overheid verspreid te worden. De aanvallers maakten misbruik van bestaande, legitieme toegang van een private organisatie tot het register. Het systeem werkte kennelijk ruim genoeg om op enorme schaal gegevens op te vragen. En kennelijk ging er geen alarm af terwijl dat gebeurde. Je bouwt ook voor de volgende regering Er bestaat bovendien een nog fundamenteler bezwaar tegen het idee dat we de overheid wel kunnen vertrouwen. De regering die een informatiesysteem bouwt, is niet noodzakelijk de regering die het uiteindelijk gebruikt. Privacywetgeving moet daarom nooit uitgaan van de vraag: "Vertrouwen we de overheid hiermee?" De relevante vraag is: "Willen we dat iedere toekomstige overheid hierover beschikt?" Een democratische rechtsstaat hoort rekening te houden met machthebbers die in de toekomst minder zorgvuldig met die rechtsstaat omgaan. Dat is precies de reden waarom grondrechten bestaan. Technische infrastructuur heeft bovendien geheugen. Function creep licht op de loer. Een databank die vandaag wordt opgebouwd voor fraudebestrijding kan morgen voor iets anders worden gebruikt. Een koppeling die vandaag bedoeld is voor terrorismebestrijding bestaat ook nog wanneer de politieke definitie van een "dreiging" verandert. Een surveillancemiddel dat onder regering A uitzonderlijk wordt ingezet, ligt onder regering B gewoon klaar. Daarom is "we hebben toch niets te verbergen" precies de verkeerde manier om over privacy te denken. Privacy beschermt geen geheimen. Privacy beperkt macht. De beste bescherming tegen misbruik, hackers en toekomstige regeringen is uiteindelijk verrassend low-tech: verzamel minder. Bewaar minder. Koppel minder. Geef minder mensen toegang. Want gegevens die nooit zijn opgeslagen kan zelfs de meest bekwame hacker niet buitmaken. En kan geen enkele overheid misbruiken.

Foto: Stephanie LeBlanc on Unsplash

Frankrijk geeft politie alle ruimte om te schieten

Franse scholieren blokkeren de toegang tot hun scholen uit protest tegen volle klaslokalen, lange dagen, een tekort aan docenten en smerige, oververhitte schoolgebouwen. De politie treedt hard op. De demonstranten schuwen ook geen geweld. Minstens 83 politieagenten hebben verwondingen opgelopen, terwijl 119 scholieren en leraren gewond raakten. Woensdag waren er al meer dan 600 jongeren gearresteerd. Tot nu toe zijn er nog geen doden gevallen, maar dat zou wel kunnen gebeuren als de de politie gebruik gaat maken van een recent aangenomen wet die er op neerkomt dat elk politieschot in principe als legaal beschouwd wordt. Een ‘License to kill’, zoals de oppositie de nieuwe wet heeft genoemd. Een gevaarlijke ontwikkeling bij de aanzwellende sociale onrust in het land.

Twee weken geleden waren er overal in Frankrijk demonstraties tegen deze verruiming van de bevoegdheden van de politie om wapens te gebruiken. Voorheen moest een schot van de politie of gendarmerie aantoonbaar strikt noodzakelijk en proportioneel zijn. Volgens de nieuwe wet wordt het automatisch als rechtmatig beschouwd. Ondanks een petitie tegen de wet die in enkele weken tijd meer dan 730.000 handtekeningen verzamelde, drukte de Franse regering het voorstel op 7 juli door de Nationale Vergadering, met steun van het extreemrechtse Rassemblement National (RN). Tijdens wat critici een ‘vote de la honte‘ (stem van schande) noemden, stemden 313 parlementariërs voor het voorstel, onder wie alle 122 afgevaardigden van de extreemrechtse partij. Het is een wet waarbij de staat alle verantwoordelijkheid voor een dodelijke afloop van schietpartijen van agenten naast zich neer kan leggen In plaats van dat de staat moet aantonen dat een dodelijk schot absoluut noodzakelijk is, schrijft Amnesty, ‘is het nu aan de nabestaanden om het tegendeel te bewijzen’. 

Doe het veilig met NordVPN

Sargasso heeft privacy hoog in het vaandel staan. Nu we allemaal meer dingen online doen is een goede VPN-service belangrijk om je privacy te beschermen. Volgens techsite CNET is NordVPN de meest betrouwbare en veilige VPN-service. De app is makkelijk in gebruik en je kunt tot zes verbindingen tegelijk tot stand brengen. NordVPN kwam bij een speedtest als pijlsnel uit de bus en is dus ook geschikt als je wil gamen, Netflixen of downloaden.

Quote du Jour | Als ik alle Belgische vrouwen was…

QUOTE - … dan gingen we morgen staken. Want ik ben echt niet van de hard harder hardst-straffen brigade, en geloof in tweede kansen en dat een straf ook tot doel moet hebben om de dader te resocialiseren. Maar als ik dit artikel lees, waaronder

De vriend bewerkte het filmpje met een liedje en een filter en stuurde het naar de andere man. Die heeft het filmpje later verder verspreid. De mannen namen de vrouw na de verkrachting in de auto mee naar het huis van een van hen, waar ze opnieuw is verkracht.

Foto: Scott* (cc)

Een rechtsstatelijke analyse van de migratiewetgeving van kabinet-Jetten

ANALYSE - van Lieneke Slingenberg

In het regeerakkoord staat de doelstelling de democratie te beschermen en weerbaarder te maken, en te zorgen voor een sterke rechtsstaat. Daarbij onderstreepte minister Van den Brink het belang van zorgvuldige wetgevingsprocessen waarin ruimte is voor gedegen oordeelsvorming. (1) Dat zijn belangrijke voornemens in een tijd waarin de wereld nog niet eerder zoveel landen tegelijk zag autocratiseren. (2) Autocratisering, als onderdeel van democratisch verval, kent een aantal vormen. Eén daarvan is ‘legislative backsliding‘: de ‘disempowerment’ of de ‘deteriorating legislative role’ van de wetgever. In de Nederlandse literatuur wordt dit ook wel aangeduid als de terugtred van de wetgever. In deze bijdrage analyseer ik de beslissingen die het huidige kabinet heeft genomen in lopende wetgevingstrajecten op het gebied van het migratierecht. Is er sprake van autocratisering? Dat wordt getoetst aan de hand van drie technieken: het versnellen van het wetgevingsproces (3); het delegeren van (te) ruim omschreven wetgevende bevoegdheid aan het bestuur en een toenemend gebruik van verzamelwetten (4).

Hoewel deze technieken rechtmatig kunnen zijn, publieke belangen kunnen dienen en niet noodzakelijkerwijs op autocratisering zijn gericht, is het van belang ze als zodanig te identificeren. Ze belemmeren immers zorgvuldige beraadslaging, consultatie en tegenspraak en helpen de regering om de gewenste maatregelen snel en zonder compromis in te voeren. In die zin kunnen zij fungeren als vroegtijdige waarschuwingssignalen van autocratisering en kwetsbaarheden in het constitutionele bestel blootleggen.

Foto: "Dat zit niet snor" by Roel Wijnants is licensed under CC BY-NC 2.0

Je maintiendrai?

COLUMN - van Prof.Mr. Roel Bekker

De vroegere Belgische ambassadeur in Nederland Dirk Achten heeft na zijn pensionering een behartenswaardig boekje geschreven. [1] Hij vergelijkt daarin de bestuursinrichting en bestuurscultuur van Nederland en België. Hij heeft recht van spreken: hij was voor zijn ambassadeurschap jarenlang SG van het Belgische ministerie van Buitenlandse Zaken en heeft 10 jaar lang als ambassadeur het openbaar bestuur in Nederland van nabij meegemaakt. Zijn conclusie is dat de overheid in Nederland op veel onderdelen beter functioneert dan de Belgische. Maar er is één uitzondering. Hij is verbaasd over de geringe aandacht in Nederland voor handhaving, zeker in verhouding tot de aandacht die beleid maken krijgt.

Herkenbaar! Van beleid kunnen we niet genoeg krijgen, elk probleem, elk pechgeval leidt tot de roep om beleidsinterventies en een berg aan nieuwe regels. De beleidsdirecties groeien hier dan ook als kool. Maar handhaving van die regels? Héél voorzichtig, niet te snel, veel begrip voor de overtreders, drie keer waarschuwen, eerst een gesprek, veel gedogen en vooral zachtaardig optreden, zelfs bij geweldplegers.

Deze zomer was er over casuïstiek over dit onderwerp niet te klagen. Het begon met de Merwedebrug bij Gorinchem die het een beetje begint te begeven. Dus geen vrachtauto’s meer, aldus Rijkswaterstaat. Degene die dacht dat zoiets heel gemakkelijk is te handhaven, had buiten de waard gerekend! Er moesten eerst camera’s komen en dat duurde een paar weken. Vervolgens bleken buitenlandse vrachtauto’s buiten schot te blijven. Dus bleven er ondanks het verbod dagelijks honderden vrachtauto’s over de brug gaan. Uiteindelijk ging de politie de vrachtauto’s maar aanhouden en verbaliseren. Dat raakte slechts een fractie van de overtreders want zoiets kost een half uur (een half uur!) per vrachtwagen.

Doneer!

Sargasso is een laagdrempelig platform waarop mensen kunnen publiceren, reageren en discussiëren, vanuit de overtuiging dat bloggers en lezers elkaar aanvullen en versterken. Sargasso heeft een progressieve signatuur, maar is niet dogmatisch. We zijn onbeschaamd intellectueel en kosmopolitisch, maar tegelijkertijd hopeloos genuanceerd. Dat betekent dat we de wereld vanuit een bepaald perspectief bezien, maar openstaan voor andere zienswijzen.

In de rijke historie van Sargasso – een van de oudste blogs van Nederland – vind je onder meer de introductie van het liveblog in Nederland, het munten van de term reaguurder, het op de kaart zetten van datajournalistiek, de strijd voor meer transparantie in het openbaar bestuur (getuige de vele Wob-procedures die Sargasso gevoerd heeft) en de jaarlijkse uitreiking van de Gouden Hockeystick voor de klimaatontkenner van het jaar.

Steun ons!

De redactie van Sargasso bestaat uit een club vrijwilligers. Naast zelf artikelen schrijven struinen we het internet af om interessante artikelen en nieuwswaardige inhoud met lezers te delen. We onderhouden zelf de site en houden als moderator een oogje op de discussies. Je kunt op Sargasso terecht voor artikelen over privacy, klimaat, biodiversiteit, duurzaamheid, politiek, buitenland, religie, economie, wetenschap en het leven van alle dag.

Om Sargasso in stand te houden hebben we wel wat geld nodig. Zodat we de site in de lucht kunnen houden, we af en toe kunnen vergaderen (en borrelen) en om nieuwe dingen te kunnen proberen.

Foto: "The gift ,Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag" by Roel Wijnants is licensed under CC BY-NC 2.0

Filiaal Europa

COLUMN - Twee artikelen uit de krant van zaterdag over de relatie tussen de VS en Europa gaven me te denken. Een over de sancties tegen medewerkers van het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag (foto) en een over een Italiaanse internetprovider. Wat betekent het dat Europa op het gebied van digitale diensten volledig afhankelijk is van de VS?

Trouw interviewde rechter Nicolas Guillou van het ICC onder de kop: ‘We zijn in Europa onze soevereiniteit kwijtgeraakt. Dat is best eng’. Hoe dat werkt legt hij uit aan de hand van de gevolgen van het belangrijkste onderdeel van de sancties: het verbod van Amerikaanse bedrijven om gesanctioneerden diensten te verlenen, dan wel van hun diensten gebruik te maken. “In de praktijk heeft dit verregaande gevolgen. Vanaf dag één begreep ik dat alle tools en apps die we dagelijks gebruiken, zoals Uber, Airbnb en PayPal, zouden verdwijnen. Elk account dat je bij deze platforms hebt, wordt in principe geblokkeerd. “Wat me wel echt verbaasde, was dat mijn bank in Frankrijk mijn creditcard blokkeerde. Hoewel we in Frankrijk een eigen kaartsysteem hebben, geeft geen enkele Franse bank tegenwoordig nog een kaart uit die uitsluitend Frans is. Ze hebben monopolies gegeven aan Visa en Mastercard, die Amerikaans zijn. Toen realiseerde ik me dat ik als Frans staatsburger geen andere betaalmethode dan een cheque kan gebruiken.” Zijn zorgverzekering vergoedde niets meer omdat ze bang waren om een terugbetaling op zijn bankrekening te doen. Een hotel reserveren via Booking.com was niet meer mogelijk. Hoewel het oorspronkelijk een Nederlands bedrijf is, en gevestigd in Amsterdam, is het nu overgenomen door een Amerikaans bedrijf. “Sommige banken weigeren zelfs bankoverschrijvingen te verwerken als je onder sanctie staat. Ik kan ook niets meer online kopen, omdat je nooit weet welke postdienst het pakket gaat bezorgen. Als het een Amerikaans bedrijf is, bijvoorbeeld UPS, dan wordt het pakket geblokkeerd. Dus eigenlijk leef ik min of meer zoals ik in de jaren negentig leefde.”

Foto: Yada Pongsirirushakun on Unsplash

Internationale solidariteit is zelfverdediging

Internationale solidariteit is ook een vorm van eigenbelang. Want wie elders opkomt voor vrijheid, democratie en menselijke waardigheid, verdedigt uiteindelijk ook de wereld waarin wij zelf willen leven. Dat geldt voor verschillende conflicten en politieke situaties, ook al zijn ze onderling niet met elkaar te vergelijken.

Cuba: solidariteit tegen isolatie

Cuba is al decennialang het onderwerp van internationale solidariteitscampagnes. Vooral de Amerikaanse economische blokkade heeft geleid tot steunacties vanuit allerlei landen. Artsen, hulpverleners, maatschappelijke organisaties en politieke bewegingen hebben zich uitgesproken tegen het isolement van het eiland.

Trump valt Cuba aan met een olieboycot, sancties tegen Cubaanse leiders en strijdkrachten en geniepige pogingen van een speciale taskforce van de CIA om een ‘regime change’ te forceren. Vorige week volgden nieuwe sancties. De Amerikaanse ministeries van Financiën en Buitenlandse Zaken kondigden sancties aan tegen negen staatsbedrijven in de mijnbouw, metaalindustrie en bouwsector.  Vooralsnog weet Cuba stand te houden. Mede dankzij internationale solidariteit, die overigens niet beperkt zou moeten blijven tot de directe buren.

In Mexico worden herhaaldelijk grote solidariteitsprotesten voor Cuba gehouden. De Mexicanen roepen op de verstikkende sancties te beëindigen. Verder organiseren burgers inzamelingacties en worden hulpgoederen naar Cuba gestuurd, hoewel de Amerikaanse sancties dat wel lastiger maken.

Lezen: De BVD in de politiek, door Jos van Dijk

Tot het eind van de Koude Oorlog heeft de BVD de CPN in de gaten gehouden. Maar de dienst deed veel meer dan spioneren. Op basis van nieuw archiefmateriaal van de AIVD laat dit boek zien hoe de geheime dienst in de jaren vijftig en zestig het communisme in Nederland probeerde te ondermijnen. De BVD zette tot tweemaal toe personeel en financiële middelen in voor een concurrerende communistische partij. BVD-agenten hielpen actief mee met geld inzamelen voor de verkiezingscampagne. De regering liet deze operaties oogluikend toe. Het parlement wist van niets.

Foto: Zanyar Ibrahim on Unsplash

Nederland voldoet niet aan wet inzake bedrijfsinformatie

COLUMN - Dat de Nederlandse overheid moeilijk doet om burgers inzage te verschaffen in informatie die op de ambtenarenburelen rondgaat wisten we. De weg naar een transparant bestuur is bezaaid met hindernissen, openlijke tegenwerking en vertragingstactieken. Maar ook inzake bedrijfsinformatie maakt de Nederlandse staat geen haast om de -zeer beperkte- wettelijke verplichtingen op te volgen. Het ‘Ultimate Beneficial Owners’-register, ook wel UBO-register, is bedoeld om te laten zien wie de uiteindelijke belanghebbenden van een bedrijf zijn. Die informatie is belangrijk om fraude, corruptie en belastingontduiking op te sporen. Volgens Europese wetgeving zou het Nederlandse UBO-register uiterlijk 10 juli 2026 openbaar gemaakt moeten worden. Dat is niet gebeurd. Dat betekent dat journalisten, onderzoekers en misdaadbestrijders informatie onthouden wordt. In een gezamenlijk statement hebben de NVJ en de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ), samen met andere belanghebbenden de Nederlandse overheid opgeroepen om maatregelen te nemen. Al was het maar om boetes van de Europese Commissie te voorkomen.

Volgens de Open State Foundation is de transparantie over het eigenaarschap van bedrijven niet alleen van een middel om corruptie uit te roeien. Het draagt ook bij aan het bestrijden van belastingontduiking, het verbeteren van de integriteit van overheidsaanbestedingen en het bepalen van de aansprakelijkheid bij overtreding van de wetgeving inzake arbeidsomstandigheden en milieubescherming. Het tv-programma Pointer geeft een voorbeeld van wat we missen zo lang dat register niet openbaar wordt gemaakt. In zijn onderzoek naar de ‘zorgcowboys’ die misbruik maken van zorggelden bleek dat zij gebruik maken van bedrijfsconstructies die het eigenaarschap opzettelijk verbergen. De makers van Pointer waren erg veel geld kwijt om daar alsnog achter te komen. De kans dat zorgfraudeurs buiten beeld blijven is groot.

Foto: 1970luizcosta on Pixabay

Wie bestuurt de digitale stad

OPINIE - In het publieke debat over digitalisering ligt de nadruk vaak op privacy, cybersecurity en innovatie. Minder aandacht is er voor een fundamenteler vraagstuk: wie heeft feitelijk de zeggenschap over de digitale infrastructuur waarop onze overheid en publieke dienstverlening draaien? Hoewel Nederland en Europa steeds meer digitale regels maken, zijn zij voor de uitvoering in hoge mate afhankelijk van private – vaak niet-Europese – technologiebedrijven. Een gastbijdrage van Bas Guldemond over digitale afhankelijkheid, democratische zeggenschap en publieke digitale voorzieningen.

Ik schrijf dit artikel op een terras naast de oude beurs in Brussel, een gebouw dat ooit het kloppend hart vormde van de Europese handel. Mensen lopen voorbij, de stad ademt geschiedenis, maar mijn gedachten gaan naar Nederland. Naar de manier waarop een groot deel van onze digitale samenleving – van gemeentelijke dienstverlening tot vitale overheidsvoorzieningen – weliswaar in Brussel onderwerp is van politieke besluitvorming, maar elders wordt ontwikkeld en beheerd.

De macht die onze digitale samenleving vormgeeft, bevindt zich namelijk niet uitsluitend op de plaatsen waar wetten en regels worden vastgesteld. In Brussel worden kaders gecreëerd die bepalen hoe technologie moet functioneren, maar de systemen waarop onze publieke dienstverlening steunt, worden veelal buiten het directe bereik van de Nederlandse en Europese overheid ontworpen, onderhouden en aangepast. De keuzes die ons dagelijks digitaal leven beïnvloeden, worden daardoor niet altijd gemaakt waar democratische verantwoording het sterkst is georganiseerd.

Lezen: Bedrieglijk echt, door Jona Lendering

Bedrieglijk echt gaat over papyrologie en dan vooral over de wedloop tussen wetenschappers en vervalsers. De aanleiding tot het schrijven van het boekje is het Evangelie van de Vrouw van Jezus, dat opdook in het najaar van 2012 en waarvan al na drie weken vaststond dat het een vervalsing was. Ik heb toen aangegeven dat het vreemd was dat de onderzoekster, toen eenmaal duidelijk was dat deze tekst met geen mogelijkheid antiek kon zijn, beweerde dat het lab uitsluitsel kon geven.

Foto: Mr MdR (cc)

Het geweldsmonopolie vraagt om meer dan collegiale loyaliteit

Een zwangere vrouw die in mei tijdens een politieoptreden in een asielzoekerscentrum in Zeist hard tegen de grond werd getrokken, doet aangifte tegen de betrokken agenten. Volgens haar advocaat gaat het om mishandeling of poging tot zware mishandeling en schending van de geweldsinstructie. De vrouw stelt dat zij na het incident vroegtijdige weeën kreeg en psychisch letsel opliep.

Die aangifte is belangrijk, los van de vraag hoe een rechter uiteindelijk over deze zaak zal oordelen. Ze legt namelijk een fundamenteler probleem bloot: de manier waarop de politie reageert wanneer er serieuze vragen worden gesteld over het eigen geweldsgebruik.

Vrijwel direct na het incident volgde de boodschap dat het geweld “noodzakelijk” was. Later bleek dat een interne geweldscommissie tot dezelfde conclusie was gekomen. Op de vraag of het geweld ook proportioneel en volgens de regels was toegepast, gaf de politie geen inhoudelijk antwoord. Dat zou onderdeel zijn van een interne procedure die niet openbaar wordt gemaakt.

En dat is gek. De politie beschikt als enige organisatie over het wettelijke geweldsmonopolie. Dat is een uitzonderlijke positie, gebaseerd op vertrouwen. Burgers accepteren dat agenten geweld mogen gebruiken omdat zij ervan uit mogen gaan dat elk gebruik van geweld onafhankelijk, kritisch en transparant wordt beoordeeld.

Foto: Erik Mclean on Unsplash

De burgemeester en de lokale pers

Het vertrouwen in de democratie begint dicht bij huis. De ervaring van zeggenschap over de eigen omgeving kan een belangrijke stimulans zijn voor politieke participatie. Omgekeerd is het -al dan niet aangeblazen gevoel- dat je er niets over te zeggen hebt funest voor een gezonde democratie. Autoritaire bestuurders die dat onvoldoende beseffen bevorderen afzijdigheid en cynische tegendraadsheid. Op het lokale bestuur rust daarom een grote verantwoordelijkheid om ons huidige politieke systeem, met al zijn tekorten (maar beter is er niet), in stand te houden. Misschien wel een grotere verantwoordelijkheid dan de Haagse politici.

Lokale democratie bloeit bij een vrije lokale pers. Maar dat wil nog wel eens problemen geven. Niet alleen is in grote delen van het land de plaatselijke en regionale pers verdwenen of gedecimeerd. Waar lokale media nog wel actief zijn moeten ze nogal eens opboksen tegen lokale bestuurders die niet van kritiek gediend zijn. Sommige gemeente willen de rol de onafhankelijke media overnemen. Soms wordt er zware druk uitgeoefend op de plaatselijke pers om het beleid van de gemeente te volgen.

Een apart geval is de Gemeente Ede. Daar ligt de burgemeester, René Verhulst (CDA), al jaren in conflict met de lokale krant De Edese Vos. Het conflict is zo hoog opgelopen dat de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) zich met een brief van voorzitter Thomas Bruning heeft gewend tot de Gemeenteraad. Aanleiding is de weigering van de burgemeester om De Edese Vos interviews te geven. “Het categorisch weigeren van interviews door de burgemeester en de wijze waarop deze spreekt over de redactie van het lokale medium De Edese Vos draagt niet bij aan een klimaat waarin de lokale journalistiek goed haar werk kan doen. De opstelling van de burgemeester betreft geen incident, maar hindert nu al meerdere jaren het werk van de redactie van De Edese Vos.”

Foto: Tobias Tullius on Unsplash

Kunnen geheime diensten de democratie redden?

RECENSIE - De geheime diensten AIVD en MIVD houden bedreigingen van de nationale veiligheid en de democratische rechtsorde in de gaten. Wat mogen we van deze diensten verwachten nu in binnen- en buitenland autocratische tendensen in opmars zijn? Welke eisen mogen er gesteld worden aan inlichtingenoperaties en hoe moeten de diensten zich verhouden tot de politiek, eventuele autocratische neigingen van ministers of van de gekozen leden van het parlement? Interessante vragen, zeker sinds de kortstondige deelname van Wilders aan de regering Schoof en de opkomst van FVD bij de recente gemeenteraadsverkiezingen. In Democratie onder druk leggen Bart Jacobs en Rowin Jansen van de Radboud Universiteit de problematiek in heldere bewoordingen uit. De belangrijkste en tegelijk lastigste opgave: de diensten onafhankelijk maken van wisselende politieke stemmingen en er tegelijkertijd er voor zorgen dat ze niet als ‘staat in de staat’ los van elke verantwoording kunnen functioneren.

Jacobs en Jansen laten in hun boek zien dat de geheime diensten anders dan in het verleden rekening moeten houden met allerlei wettelijke beperkingen. En er is nu ook uitgebreid toezicht op het handelen van de diensten: door de onafhankelijke Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) en door de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) voor bepaalde operaties vooraf. De minister van Binnenlandse Zaken wordt in de Commissie voor Inlichtingen en Veiligheidsdiensten (Commissie ‘Stiekem’) door fractievoorzitters van de vijf grootste partijen namens het parlement aangesproken op zijn verantwoordelijkheid voor de diensten. Aan de andere kant constateren de auteurs ook dat je met een vaag, niet exact gedefiniëerd begrip van nationale veiligheid nog alle kanten uit kan, zoals blijkt uit de ontwikkeling van autocratieën in de Verenigde Staten, Polen en Hongarije. Hun beschrijving van deze aftakeling van de democratie in de afgelopen jaren is bijzonder waardevol: zo werkt dat als er in een land leiders aan de macht komen die zich noch van de wet noch van de feiten iets willen aantrekken. En die de geheime diensten graag inzetten voor hun politieke doelstellingen, juist omdat ze geheim zijn.

Volgende