Iedereen zal deze dooddoener wel eens voorbij zien komen in discussies over klimaatverandering: “Het klimaat verandert altijd”. In langere verhalen van pseudosceptici wordt die dooddoener meestal ingekleed met meer woorden, en vaak met een grafiek uit een bona fide paleoklimatologisch onderzoek. Op zich klopt het wat er wordt gezegd, maar er wordt een misleidende indruk gewekt. De suggestie is dat het klimaat in het verleden zomaar veranderde, zonder dat er iets te zeggen is over de oorzaken en processen die daarvoor zorgden. En als dat in het verleden zo ging, dan zou dat nu ook zo kunnen zijn, toch? Het publiek wordt zo in de richting gestuurd van een onwetenschappelijke manier van denken, die in de verste verte geen recht doet aan al die wetenschappers die in de afgelopen tweehonderd jaar hebben bijgedragen aan de kennis over de werking van het klimaatsysteem. Wetenschappers nemen geen genoegen met "natuurlijk" als verklaring, net zo min als ze dat met "zomaar" zouden doen. [caption id="attachment_370659" align="alignnone" width="500"] Variatie (anomalie) van de gemiddelde wereldtemperatuur in de afgelopen 400 miljoen jaar, aangevuld met projecties tot 2100. Let op de verspringende schaal van de x-as. Bron: Haywood et al. 2019.[/caption] De misleiding zit hier niet in wat er wordt gezegd, maar in wat er wordt weggelaten. Een opmerking of afbeelding over klimaatveranderingen uit het verleden wordt losgehaald uit nagenoeg de complete klimaatwetenschap. Op een manier die grenst aan geschiedvervalsing. De werkelijkheid is namelijk dat de kennis die er is over het broeikaseffect is ontstaan vanuit onderzoek naar die vroegere klimaatveranderingen. Dat we weten dat het opwarmt door onze uitstoot van CO₂, is een bijvangst van de wetenschappelijke interesse in de paleoklimatologie. Dankzij wetenschappers als Joseph Fourier, die tweehonderd jaar geleden al begreep dat het klimaat niet zomaar verandert, omdat er een enorme hoeveelheid energie nodig is om de aarde ook maar een beetje op te warmen. (Voor een iets uitgebreidere toelichting op de wetenschapsgeschiedenis verwijs ik naar het langere stuk hierover op Klimaatveranda, en voor een veel uitgebreidere toelichting naar mijn boek.) Klimaatwetenschap is een pakket met een heleboel onderdelen: basale natuurkunde uit de negentiende eeuw, klimaatmodellen in allerlei soorten en maten, metingen door instrumenten aan het aardoppervlak en in satellieten, statistische analyses én de paleoklimatologie. Al die onderdelen wijzen in dezelfde richting: hoe meer broeikasgassen in de atmosfeer, hoe warmer het wordt op aarde. Klimaatveranderingen uit het verleden zijn niet in tegenspraak met die conclusie, maar bevestigen hem juist. Is er een optimaal klimaat? Als je meent dat het klimaat zomaar op elk moment warmer of kouder kan worden, dan kom je al snel uit bij de conclusie dat er geen optimaal klimaat is voor de aarde. Ook daar geldt dat het misleidende van zo'n bewering vooral zit in wat er niet wordt gezegd. Want als je naar de planeet zelf kijkt, klopt het wel. Die blijft zijn rondjes om de zon wel draaien, hoeveel de temperatuur aan het oppervlak ook verandert. Voor het leven op aarde ligt het al wat anders. Klimaatveranderingen hebben in het verleden meerdere keren tot massa-extincties geleid. Maar de evolutie laat zich niet zo makkelijk stoppen en bovendien heeft die alle tijd. De biodiversiteit neemt in de loop van miljoenen jaren weer toe, na zo’n massa-extinctie. Met nieuwe soorten die de plekken innemen van soorten die zijn verdwenen. Welk waardeoordeel je daaraan verbindt, hangt waarschijnlijk vooral af van je relativeringsvermogen. En in hoeverre het huidige klimaat optimaal is voor de mens is ook nog te relativeren. Hadden we ons minder goed kunnen ontwikkelen als het hele Holoceen, dat een dikke tienduizend jaar geleden begon, twee of drie graden warmer was geweest? Wie meent dat te weten mag het zeggen, maar verwacht niet dat ik het al te serieus neem. In werkelijkheid is die kretologie over een optimaal klimaat niet meer dan een afleidingsmanoeuvre. Of het huidige klimaat in alle opzichten optimaal is, doet er niet toe. Het gaat erom dat zowel de menselijke maatschappij als de natuur zich de afgelopen duizenden jaren heeft ontwikkeld in het behoorlijk stabiele klimaat van het Holoceen. Alles in onze samenleving is ingesteld op dat klimaat. Verandering vereist aanpassing, zeker als die zo snel gaat als nu het geval is. Ons vermogen om ons aan te passen heeft zijn grenzen, en dat geldt ook voor de natuur. Naarmate het meer en sneller opwarmt zullen we steeds verder achter de feiten aanlopen, als we ons proberen aan te passen. Pas wanneer de uitstoot stopt en het klimaat beetje bij beetje stabiliseert zal het mogelijk zijn om ons echt in te stellen op een nieuw, veranderd klimaat. En wie weet zullen dan, in een verre toekomst, mensen dat klimaat zien als optimaal. Omdat ze er hun samenleving op hebben ingericht. Een retorisch duizenddingendoekje Dat iets natuurlijk zou zijn, wordt op allerlei manieren gebruikt om een publiek te overtuigen: bij het verkopen van cosmetica of voedingssupplementen, bij het afwijzen van vaccins of het aanprijzen van wetenschappelijk onbewezen geneeswijzen, tot aan het rechtvaardigen van racisme of misogynie. Een retorisch duizenddingendoekje! Alsof natuurlijkheid een vanzelfsprekendheid zou impliceren, die alle onderzoek naar onderliggende oorzaken en mechanismes en alle kritische vragen overbodig zou maken. Het staat haaks op de basisprincipes van het wetenschappelijke denken, maar als retorisch trucje werkt het. Dat neem ik tenminste aan, want waarom zou het anders zo vaak worden toegepast. Het valt niet te ontkennen dat organisaties en activisten die ageren tegen ingrijpende maar noodzakelijke klimaatmaatregelen retorisch heel behendig zijn. Misleidende verhalen over natuurlijke klimaatveranderingen komen ze daarbij heel goed van pas. Het valt onmogelijk nog vol te houden dat de mens geen invloed heeft op de opwarming van de afgelopen anderhalve eeuw. Vrijwel niemand beweert dat nog. Dat we maar voor een deel van die opwarming verantwoordelijk zouden zijn, is makkelijker te verkopen. En het voldoet om zijn doel te bereiken: het ondermijnen van de urgentie die wordt gevoeld om onze uitstoot van broeikasgassen drastisch terug te brengen. De resultaten van die aanhoudende ondermijning zien we inmiddels regelmatig terug in nieuwsberichten over toenemende extreme weersverschijnselen. En in de wereldwijde uitstootcijfers, die op een niveau zijn gebleven waardoor het inmiddels onmogelijk is om het tien jaar geleden afgesproken klimaatdoel te halen van maximaal anderhalve graad opwarming. Dit is een verkorte versie van een eerder verschenen long read op Klimaatverandering, van Hans Custers.
Nee, hij vertelt een verhaal. En nog een deprimerend verhaal ook. Wellicht niet de beste keuze, want jullie komen hier waarschijnlijk voor een leuk deuntje (of wat teringherrie) voor het slapen gaan. Maar het is wel een belangrijk verhaal, want we moeten gewoon zsm stoppen met het verbranden van meuk. Doen we morgen weer muziek!
Bedrieglijk echt gaat over papyrologie en dan vooral over de wedloop tussen wetenschappers en vervalsers. De aanleiding tot het schrijven van het boekje is het Evangelie van de Vrouw van Jezus, dat opdook in het najaar van 2012 en waarvan al na drie weken vaststond dat het een vervalsing was. Ik heb toen aangegeven dat het vreemd was dat de onderzoekster, toen eenmaal duidelijk was dat deze tekst met geen mogelijkheid antiek kon zijn, beweerde dat het lab uitsluitsel kon geven.
ACHTERGROND - Door: Arthur Oldeman
Een snel opwarmend klimaat en terugtrekkende gletsjers vergroten het risico op een gebeurtenis zoals die van afgelopen week in Nepal, ongeacht of we deze specifieke ramp uiteindelijk aan klimaatverandering kunnen toeschrijven. Door onze uitstoot warmt de aarde op en smelten de gletsjers in de Himalaya in een rap tempo, wat voor afbrekende gletsjers en instabiele smeltwatermeren zorgt. Na een aantal decennia van overstromingen door meer smeltwater, zal er juist waterschaarste volgen omdat het ijs verdwijnt. Naast het stoppen van de opwarming is er meer financiering nodig om landen als Nepal te steunen met klimaatadaptatie en risicomanagement.
Nepal
Afgelopen woensdag 26 augustus vond er een rampzalige stortvloed plaats in Nepal en het grensgebied met Tibet in het Himalaya gebergte. Het gevaar is op moment van schrijven nog niet volledig voorbij. Waarschijnlijk brak er een stuk gletsjer af in Tibet, wat een lawine veroorzaakte en benedenstrooms, in de rivier de Trishuli, een vernietigende stortvloed tot gevolg had. Een ongekend trieste ramp waarvan de volledige omvang pas later duidelijk zal zijn.
Dit soort rampen gebeurt niet in isolatie. Klimaatverandering teistert de hele wereld, en ook dus de Himalaya. Het smelten van gletsjers en permafrost is een van de duidelijkste gevolgen van de opwarming van de aarde. Een individuele ramp is nooit volledig door klimaatverandering veroorzaakt (de attributie studie van deze situatie volgt mogelijk nog), maar dat de kans op deze situaties toeneemt, is duidelijk. En daarmee past deze ramp “zeker in het plaatje”, zo stelt ook berghydroloog Walter Immerzeel op Nu.nl.
Zijn de natuurbranden die we deze zomer in Europa en elders in de wereld zien het gevolg van klimaatverandering? Op sociale media lopen de meningen hierover uiteen van “Ja, helemaal” tot “Nee, helemaal niet”. Het zal de lezers van dit blog niet verbazen dat de realiteit wat genuanceerder in elkaar zit. Zoals dat nu eenmaal altijd het geval is, wanneer je de wetenschap erbij haalt.
Statistiek
Eerst maar eens wat data, afkomstig van de Europese databank EFFIS. Met meteen maar een kanttekening, want de hier beschikbare data beslaan maar een vrij korte periode van twintig jaar. Vrij kort om al te stellige conclusies aan te verbinden over trends voor de lange termijn. Kijken we naar het totaal verbrande oppervlak in de EU tot nu toe, dan ligt dat ver boven het gemiddelde voor deze tijd van het jaar. Maar het ligt iets onder het record, dat vorig jaar werd gevestigd.
Verbrand oppervlak in de EU in 2026 tot en met 26 augustus (in rood) vergeleken met het gemiddelde (in blauw) en het minimum en maximum voor de periode 2006 – 2025. Bron: EFFIS
Ook in Nederland zitten we ver boven het gemiddelde maar onder het record. Dat record stamt uit 2020 toen er in de laatste week van april tegelijkertijd twee grote natuurbranden waren in de Deurnese Peel en de Meinweg, ten oosten van Roermond. Het was de beginperiode van de corona-epidemie, mogelijk zitten die branden daardoor wat minder prominent in ons collectieve geheugen.
De redactie van Sargasso bestaat uit een club vrijwilligers. Naast zelf artikelen schrijven struinen we het internet af om interessante artikelen en nieuwswaardige inhoud met lezers te delen. We onderhouden zelf de site en houden als moderator een oogje op de discussies. Je kunt op Sargasso terecht voor artikelen over privacy, klimaat, biodiversiteit, duurzaamheid, politiek, buitenland, religie, economie, wetenschap en het leven van alle dag.
Om Sargasso in stand te houden hebben we wel wat geld nodig. Zodat we de site in de lucht kunnen houden, we af en toe kunnen vergaderen (en borrelen) en om nieuwe dingen te kunnen proberen.
Vorige maand hadden we hier het origineel. Deze tropische versie is geschreven door @wetenschapsrijm, het alter ego van geoloog en wetenschapsjournalist Marlies ter Voorde. De buitentemperatuur is hier weliswaar weer eens nog vóór middernacht tot ruim onder de twintig graden gezakt, maar de binnentemperatuur wil nog niet echt volgen. Dus, aansluitend op het Vlammend Betoog van gisteren, past dit vandaag nog wel. De video is gemaakt door cabaretier Edo Berger, die ook de imitatie van de Doctorandus voor zijn rekening neemt.
Er zit een gek element in het Nederlandse landbouwdebat. Boeren worden daarin vaak behandeld alsof zij behalve eigenaar van een bedrijf ook houder zijn van een soort maatschappelijk verworven recht: het recht om boer te zijn, boer te blijven en dat bedrijf bovendien min of meer voort te zetten onder de voorwaarden waaronder het ooit is opgebouwd. Dat recht bestaat nergens anders.
Een koetsenbouwer kon zich aan het begin van de twintigste eeuw ongetwijfeld beroepen op vakmanschap, familietraditie, gedane investeringen en het feit dat mensen altijd vervoer nodig zouden hebben. Het hielp hem weinig toen de auto doorbrak. Fabrikanten van typemachines konden even overtuigend uitleggen dat schrijven nooit zou verdwijnen. Daar hadden ze zelfs volkomen gelijk in (hoewel). Alleen volgde daar geen recht uit om tot in lengte van dagen typemachines te mogen produceren die dan moesten worden afgenomen.
Economische activiteiten bestaan bij de gratie van de omstandigheden waarin ze rendabel en maatschappelijk aanvaardbaar zijn. Technologie verandert, consumenten veranderen, grondstoffen veranderen, concurrentie verandert en ook onze kennis over schade aan de omgeving verandert. Soms betekent dat dat een bedrijf zich moet aanpassen. Soms verdwijnt een sector grotendeels. Dat kan voor de betrokken ondernemers buitengewoon pijnlijk zijn zonder dat daarmee een aanspraak ontstaat op het stilzetten van de samenleving.
In Nature stond onlangs een wat verontrustend commentaar (een pdf van het volledige stuk is hier te vinden) van Anders Levermann. Levermann is een ervaren klimaatonderzoeker, die verbonden is aan het gerenommeerde Potsdam-Institut für Klimafolgenforschung (PIK). Hij meent dat klimaatwetenschappers een mogelijk belangrijk aspect van het veranderende klimaat grotendeels over het hoofd zien: de mogelijkheid dat het klimaatsysteem in een periode van (snelle) veranderingen bepaald gedrag vertoont dat het in meer stabiele perioden niet heeft. Dat zou vooral (maar ik denk niet alleen) het geval kunnen zijn wanneer we in de buurt van kantelpunten komen, zoals die van de ijskappen van Groenland of West-Antarctica of het Amazonewoud.
Laat ik proberen om het wat duidelijker uit te leggen. We zitten in een periode van snelle klimaatverandering, die zo’n beetje bij de industriële revolutie begon, en die door zal gaan totdat onze netto-uitstoot van broeikasgassen zal stoppen. Of eigenlijk: tot een tijd daarna, want het duurt nog wel wat eeuwen tot alles weer redelijk in evenwicht is. Impliciet nemen we vrijwel altijd aan dat het klimaat in die periode van verandering eigenschappen heeft die ergens tussen die van het begin- en het eindpunt in liggen. Maar in het complexe, niet-lineaire klimaatsysteem hoeft dat niet het geval te zijn. Er kunnen eigenschappen zijn die karakteristiek zijn voor een veranderend klimaat. Zoals gezegd, vooral wanneer er delen van het systeem gaan kantelen.
Dat kan! Sargasso is een collectief van bloggers en we verwelkomen graag nieuw blogtalent. We plaatsen ook regelmatig gastbijdragen. Lees hier meer over bloggen voor Sargasso of over het inzenden van een gastbijdrage.
OPROEP - Nu het klimaat deze zomer vrijwel dagelijks in het nieuws is en de toename van extreem zomerweer op allerlei manieren in de wereld zichtbaar en voelbaar is, nodigt het weblog ‘Klimaatveranda’ de lezers uit dit in een open discussie te bespreken.
Goed opstapje voor het gesprek zijn enkele opmerkingen die klimaatwetenschapper Kate Marvel op Bluesky over deze ontwikkelingen maakte.
Meedoen aan de open discussie Zomer 2026 doe je hier.
Grote delen van Europa hebben vroeg in deze zomer hittestress ervaren. Wat dat is en hoe het aanvoelt, zal ik dus niet hoeven uit te leggen. In veel landen, waaronder Nederland, werden temperatuurrecords voor juni gebroken, en in sommige landen werden zelfs temperaturen bereikt die daar nooit eerder waren gemeten. Onderstaand lijstje is afkomstig van de BBC.
Temperatuurrecords tijdens de hittegolf in Europa van juni 2026. Bron: BBC klik voor groter beeld
Hitte is een belangrijke oorzaak van weergerelateerd overlijden. Vooral ouderen en jonge kinderen zijn kwetsbaar, maar ook mensen die fysiek werk doen in de buitenlucht lopen een verhoogd risico op gezondheidsschade of zelfs overlijden. Er is bij hittegolven altijd een aanzienlijke oversterfte, maar toch wordt hitte zelden genoemd als doodsoorzaak in overlijdensrapportages. Mensen overlijden vaak door andere aandoeningen die door hitte worden verergerd, zoals hartfalen of astma. Precieze cijfers over het effect van hitte op mortaliteit zijn mede daardoor moeilijk vast te stellen.
De biochemie in het menselijk lichaam is helemaal ingericht op een temperatuur van 37, 38 graden. Bij enkele graden meer of minder gaan er processen haperen, en daardoor kan er schade ontstaan. Duurt dat niet heel lang, dan kan het lichaam de schade vaak nog wel herstellen. Maar ergens houdt dat op. De meest kwetsbaren kunnen dat punt vrij snel bereiken. Dat is zeker zo wanneer het ’s nachts warm blijft. Hoge nachttemperaturen blijken het herstel te bemoeilijken, onder meer omdat we slechter slapen als het te warm is.
COLUMN - Op de Waddeneilanden is een groep bewoners een petitie gestart tegen de plannen van Rijkswaterstaat om een aantal Natura2000 gebieden volledig af te sluiten. ‘De maatregelen zoals die nu zijn gepresenteerd’, schrijft de stichting Wij zijn de Wadden, ‘dreigen het Waddengebied voor bewoners, ondernemers en bezoekers ingrijpend te veranderen. Traditioneel en cultuurhistorisch medegebruik, waaronder recreatief gebruik, komt hierdoor ernstig onder druk te staan of verdwijnt zelfs geheel.’
Aanleiding tot de actie onder de leuze ‘Vrije vogels, vrije mensen’ is een nieuw ecologisch beheerplan voor het Waddengebied vanaf 2028. Daarin wordt voorgesteld ter wille van het ecologisch herstel van de Wadden de toegang te verbieden tot enkele natuurgebieden zoals de Boschplaat op Terschelling, de Vliehors op Vlieland en De Balg op Schiermonnikoog. Rijkswaterstaat noemt het ‘ecologenschetsjes’ en minister Karremans verzekerde de actiegroep in juni op een bijeenkomst in Den Helder dat er geen concrete plannen zijn om natuurgebieden af te sluiten. Volgens de minister zijn fouten gemaakt in de communicatie over de toekomstige beheerplannen. “Als er op de eilanden een beeld is ontstaan dat niet overeenkomt met onze intenties, dan is er wat misgegaan in de communicatie.” De actiegroep is er niet gerust op. De groep wil niet alleen een petitie met handtekeningen aanbieden aan de Tweede Kamer, maar ook volwaardig meepraten over het toekomstig beheer van de eilanden.
QUOTE - De natuur in Nederlandse zoetwatergebieden laat na decennia van herstel opnieuw een zorgelijke achteruitgang zien. Dat concludeert het Wereld Natuur Fonds Nederland dinsdagochtend. Waar deze gebieden jarenlang als lichtpuntje in de Nederlandse natuur golden, lijkt de positieve ontwikkeling van de laatste jaren te zijn omgeslagen.
He, omgeslagen. Verdorie. En het ging al zo slecht.
… Vanaf 2010 was er nog maar mondjesmaat sprake van verbetering en inmiddels is er in sommige gebieden zelfs weer een daling zichtbaar.
Sargasso heeft privacy hoog in het vaandel staan. Nu we allemaal meer dingen online doen is een goede VPN-service belangrijk om je privacy te beschermen. Volgens techsite CNET is NordVPN de meest betrouwbare en veilige VPN-service. De app is makkelijk in gebruik en je kunt tot zes verbindingen tegelijk tot stand brengen. NordVPN kwam bij een speedtest als pijlsnel uit de bus en is dus ook geschikt als je wil gamen, Netflixen of downloaden.
LONGREAD - door Hans Custers – Ik hoef onze lezers niet te vertellen dat het verbranden van fossiele brandstoffen weliswaar de belangrijkste oorzaak is van antropogene klimaatverandering, maar niet de enige. De landbouw levert ook een aanzienlijke bijdrage, onder meer door ontbossing en de uitstoot van broeikasgassen als methaan en lachgas. De problematiek zit voor een groot deel aan het begin van de productieketen, bij individuele boerenbedrijven. Voor veel van die bedrijven is het ondoenlijk om op eigen kracht een omslag te maken, onder meer omdat ze onder druk staan om zoveel mogelijk te produceren tegen zo laag mogelijke kosten. De marges zijn vaak klein, en dus kunnen boeren zich ook niet veel risico’s permitteren, zoals experimenteren met andere technieken. Laat staan dat ze stevig kunnen investeren in onderzoek en ontwikkeling.
Een boerende koe. Tekening: Marije Mooren.
Verderop in de productieketen zitten grote bedrijven die veel meer mogelijkheden hebben. Ze zouden de boeren, waar ze immers van afhankelijk zijn, kunnen ondersteunen bij de verduurzaming, die zo hard nodig is. Veel grote vlees- en zuivelbedrijven wekken ook graag de indruk dat ze dat doen. Daarbij overdrijven ze regelmatig flink, blijkt uit een recent gepubliceerd onderzoek. De onderzoekers keken naar de duurzaamheidsclaims die de 35 grootste bedrijven ter wereld in die sector deden in de periode 2021-2024. Een bedrijf viel af omdat het helemaal geen claims deed en een ander omdat het alleen publicaties in de Chinese taal had uitgebracht.