Oorlog eindigt doorgaans door onderhandeling: alleen de overwinning op Adolf Hitler verliep anders. Met barbaren ga je niet aan tafel zitten en overleggen. Ik had moeite met het volledig door sancties isoleren van Rusland: als onderhandelen de weg naar vrede is, kan dat dan met een witte vlek op de globe? Dus ik vond alle verbindingen met Rusland verbreken wat ver gaan. Genieten van Rachmaninov mag nog. En bedenk hoe de wereld verder moet met Rusland na dit Poetinregime.
Maar nu het Russische leger zich de criminele concurrent toont van Nazi’s en IS, verandert er wel iets. Hoe kun je vrede sluiten met terugtrekkende moordenaars? Dat is ook Mark Rutte te gortig. Zouden de Russen beseffen dat ze met de moordpartijen op burgers een doodlopende steeg zijn ingetrokken? Zijn de moordenaars ingehuurde Tsjetsjenen, die zich aan de controle van hun veldcommandanten hebben onttrokken? Of is dit Kremlinbeleid? Oud Generaal Peter van Uum wees nog eens op de moraal, als je een geweer vast houdt
De Russen lijken niet van plan hierop te corrigeren. Lavrov had weer zijn gemakkelijk weerlegde praatje over provocatie en fake-news. Het aanvallen van burgerdoelen is al crimineel, maar het in koelen bloede afslachten van burgers gaat toch nog een stap verder. De vergelijking met de Balkan in de jaren negentig dringt zich op: wat heeft de wereld nodig om een grens te stellen aan barbarij? Het fundamentele verschil is alleen dat het Russische machtscentrum nu de tegenstander is.
Er zijn een paar reacties te geven.
Poetin nog partij?
Het ene is de “no fly zone”, waarom Oekraïne nu al elke dag van de oorlog vraagt. Maar de terughoudendheid van de wereld blijft: rechtstreekse betrokkenheid bij gevechtshandelingen brengt ons dicht bij WO III. Er zijn nog wel wat varianten te bedenken van een “no fly zone”, maar eigenlijk is het toch actieve interventie in de strijd. Alleen: een beleefde bespreking over vrede, met een regime dat verantwoordelijkheid draagt voor misdadig handelen, zat er ook al niet in. De uitgebrande woongebouwen en de vernielde ziekenhuizen waren daarvoor een forse blokkade. Destijds hebben de geallieerden ingezet op een “unconditional surrender” als oorlogsdoel.
President Biden leek onlangs te improviseren toen hij Poetin een oorlogsmisdadiger noemde: was een oude moralist aan het woord? Poetin gaf al eerder aan dat hij met Biden, wellicht ook met Johnson en Macron wilde spreken, niet met Zelenskyy. Alleen, na de honderden wrede moorden op burgers in Oekraïne is de route naar onderhandelingen afgesloten. Als het Russische regime niet een secuur en eerlijk onderzoek naar de wandaden bij het terugtrekken aankondigt, is er maar één conclusie mogelijk: het regime Poetin moet weg. Dat is regime change. Poetin kan het Biden lastig maken door hem uit te nodigen voor een gesprek, zonder voorwaarden. Als Biden dat weigert, verlengt hij de strijd en het lijden.
Impasse of nieuw bewind?
De huidige situatie biedt dus weinig hoop: het Poetin regime zit er nog en militair zijn de vooruitzichten matig voor de Russen, maar een eclatante zege voor Oekraïne is niet erg aannemelijk. Een voortdurende militaire impasse is te verwachten. Of en hoe lang de regering Poetin daar tegen bestand is weten we niet.
Een nieuw Russisch regime is een politieke uitweg. Dat zou een einde betekenen aan de oligarchie van Poetin. Alleen, wie regelt dat? Over het recht en vervolging van daders is wel gespeculeerd, maar nog weinig over de politieke positie der verantwoordelijken. De Russen zullen die juridische afrekening niet op eigen kracht opmaken. Ze hebben sinds 1917 geen fundamentele wijziging in hun regime aangebracht. Dissidenten zijn opgesloten, (Navalny) op een zijspoor gezet, (Kasparow) vermoord (Nemtsov) of geëmigreerd (Chodorkowski).
Hoe is de wereld aan Poetin gekomen? De “glasnost en perestroika” van Gorbatsjov gingen te snel en te geforceerd. Maar de vreedzame “Wende” is zijn prestatie en die van Kanselier Kohl. Zijn opvolger Jeltsin bereikte vrij weinig. De modernisering van de economie bestond er uit dat de ‘oligarchen’ er in slaagden zich meester te maken van de productiemiddelen. Poetin begreep hoe hij zijn macht moest funderen: door zijn gunsten te verdelen onder de steenrijke oligarchen, zolang ze hem gunstig gezind waren. Verder leunde hij op zijn oude vrienden in de wereld van KGB en aanpalende organisaties.
Was de overgang van het vermolmde communisme via Gorbatsjov en Jeltsin naar Poetin een revolutie? De vraag is of er veel veranderde. Natuurlijk werd Rusland economisch moderner, maar veel bleef ook bij het oude. Maar er vielen vrijwel geen slachtoffers, de Duitse eenwording vond plaats zonder bloedvergieten, terwijl een groot deel van Stalin’s satellietstaten zich tot het westen bekeerde. Ook dat kostte weinig levens. Dat was voor de oude KGB spion Poetin steeds moeilijker te aanvaarden. Hij noemde het in 2008 precies wat hij er van vond: “een geopolitieke tragedie”. Dat het gevolg er van zou zijn dat hij een herstel wilde van het sovjet imperium, zoals dat tussen Stalin en Churchill was overeengekomen, liet zich raden.
De wereld in een fuik
Daar zitten we dan: een “would be” Stalin, een V.S. die hem een oorlogsmisdadiger noemt, massamoord in de voorsteden van Kiev…. Kunnen we onderhandelen met massamoordenaars? In de Tweede Wereldoorlog was de keuze helder: alleen ‘unconditional surrender’ van Hitler c.s. was aanvaardbaar. Processen wegens genocide of oorlogsmisdaden duren lang. Het proces van Neurenberg was een prestatie van formaat, maar met de kleinere daders zijn we nog een halve eeuw bezig geweest.
Het is een ijzingwekkende fuik, waar Poetin ons heeft verstrikt. Zijn daar uitwegen uit te vinden?
Effectievere sancties? De vraag is hoe dan? Kunnen we de Zuid-as oprollen? Of de city van Londen? Kunnen we verhinderen dat India gas koopt van Rusland? Wij hebben een geflopte ex-minister aangesteld als coördinator sancties, dus ik heb geen hoge verwachtingen van nog meer…
No fly zone? Kunnen we het risico nemen? Het is de vraag of de tegenkracht in Rusland al voldoende is ontwikkeld om niet in WO III te geraken. Maar kunnen we de barbarij toelaten? Destijds op de Balkan meenden we van niet, maar in Rwanda hebben we niets gedaan tegen de slachtingen. Maar “first use” van tactische kernwapens lijkt niet op de trekker van artikel 5 van de NAVO, alleen lijkt de politieke impuls van het westen voorspelbaar.
Kunnen we een regime change in Rusland bevorderen of verwachten?
De Russen hebben zich in 1917 ontdaan van het tsarenregime, maar communistische tsaren terug gekregen. Toen die niet tegen de moderniteit bleken te kunnen, verdween de politieke vorm van het systeem. Dappere tegensprekers werden over de hele wereld vervolgd en vermoord (Litwinow, Skripal, Politovskaya, Nemtsov) Maar dat hielp niet: democratie was er maar weinig, de leugen was sterker dan de Prawda, de repressie werd met de oude organisaties en technieken in stand gehouden. Poetin regeert tussen de oligarchen, die hem welgezind zijn en sluit op, vermoordt en vergiftigt wie hem hindert.
De keuze is niet het verzamelen van bewijs tegen de criminele commandanten of daders in de frontlijn; dat duurt lang en is te moeilijk. De echte oplossing is de politieke keuze van de Russen voor een ander systeem, voor geloof en vertrouwen in een politiek proces dat zij nog niet kennen. Daar hebben we ons te lang geheel niet mee bemoeid. Maar dat leerproces zal ook tijd vergen en niet alles zal goed gaan. Kunnen wij voldoende tegenkrachten in Rusland opbouwen tegen het Poetin regime? Zo’n tegenkracht is de vrije pers, die ongeremd kan schrijven. De kinderachtige leugens over MH-17, fake news en het weerleggen van de moorden van Boetsja, het moet via krant, media en internet een nieuwe openbaarheid worden. Het brengt geen snelle oplossing, maar ik zie geen uitweg. Er zijn een handvol dappere dissidenten actief, die onze steun en bescherming verdienen. Dat is iets meer dan helemaal niets.
