Antwoord op de nucleaire ambities van Iran

Deze week wordt het volgende kwartaalrapport van het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) over het nucleaire programma van Iran verwacht. De toon ervan zal alarmerend zijn, aldus diverse media. Een combinatie van sancties en een geheime campagne van onder meer cyberaanvallen (denk aan het Stuxnet-virus) en vermeende aanslagen op Iraanse wetenschappers mogen de uitvoering van het Iraanse nucleaire programma misschien wat hebben afgeremd, maar hebben het geenszins kunnen stoppen.

Op gezag van bronnen bij het IAEA berichtte persbureau Reuters afgelopen weekend dat de verklaringen van het Iraanse bewind over een civiele toepassing van de nucleaire techniek door verschillende constateringen in het rapport tegengesproken worden. “There are bits of it which clearly can only be for clandestine nuclear purposes”, verklaarde een door de BBC geciteerde diplomaat. Zo zouden er sterke aanwijzingen zijn voor het bestaan van computermodellen voor de ontwikkeling van kernkoppen. Ook zouden satellietfoto’s worden gepresenteerd, waarop grote containers te zien zijn die gebruikt (kunnen) worden voor proeven met nucleaire wapens.

Die satellietfoto’s brengen onmiddellijk de inmiddels beruchte PowerPoint-presentatie van Colin Powell in februari 2003 in herinnering. Ook toen werd op basis van onder meer satellietfoto’s de aanwezigheid van kernwapens gesuggereerd. Wat volgde is bekend. En ook nu wordt, met de nodige oorlogsretoriek en selectief lekken van informatie, flink vooruitgelopen op de mogelijke gevolgen van de inzet van Iraanse nucleaire techniek voor militaire doeleinden.

Vooral vanuit de Israëlische politiek klinken de laatste tijd steeds meer stemmen om met militaire middelen een einde te maken aan de nucleaire ambities van de islamitische staat. Israëlische media schrijven uitgebreid over de zware druk die premier Benjamin Netanyahu en minister van Defensie Ehud Barak zouden uitoefenen om een uraniumverrijkingsinstallatie nabij Natanz, ten zuiden van Teheran, aan te vallen.

Concrete plannen worden vooralsnog stellig ontkend. De eind vorig jaar opgestapte Mossad-chef Meir Dagan, het veronderstelde brein achter het Stuxnet-virus en zelf een fervent tegenstander van een militaire aanval, wordt verweten berichten hierover ten onrechte de wereld in te helpen. Maar hoewel Ehud Barak vrijdagmiddag nog verklaarde dat het beleid van Israël ongewijzigd is, was de toon van president Shimon Peres later die dag al een stuk minder vrijblijvend. In een interview met Channel 2 zei hij met juist de Israëlische speculatie op een aanval de wereld voor het Iraanse gevaar te willen waarschuwen. Hij voegde daaraan toe dat militaire opties inmiddels meer voor de hand liggen dan nieuw diplomatieke pogingen om tot overeenstemming te komen.

De vraag is dus: welke kant gaat het deze keer op? Blijft het, zoals tot nu toe steeds gebeurd is, bij blaffen of wordt er ook gebeten? Twee opties worden het vaakst genoemd. De eerste is een nog verdere aanscherping van de al jarenlange sancties. Het andere scenario is dat de toenemende oorlogsretoriek daadwerkelijk de opstap is naar een aanval op Iraanse nucleaire installaties.

De doeltreffendheid van de sancties is evenwel verre van onomstreden. Reisverboden, export- en handelsbeperkingen en het bevriezen van tegoeden hebben het Iraanse regime niet op de knieën gekregen. En dat hoeft niet te verbazen, omdat het land na zoveel jaren van oorlog en opgelegde restricties zeer bedreven is geworden in het ontwijken van de maatregelen. Niet alleen de havens en Free Zones van Dubai, maar ook de handel met en via het Verre Oosten spelen daar een belangrijke rol in.

Een Iraanse vriend, die zelf al jarenlang vanuit Teheran zaken doet met Europese bedrijven, vertelt mij regelmatig over de inventiviteit waarmee de Iraanse bevolking ondanks de sancties steeds opnieuw wegen vindt om te kunnen handelen en te kunnen beschikken over ‘geblokkeerde’ goederen. Het is dan ook niet onwaarschijnlijk dat een verdere aanscherping van in ieder geval de economische sancties tot niet veel meer zal leiden dan dat Iran zich geheel van het Westen zal afkeren of in het beste geval nieuwe wegen vindt om de sancties zo doeltreffend mogelijk te omzeilen.

Daarnaast kun je je afvragen in hoeverre voor andere dan unilaterale sancties door de VS of Europa nog voldoende draagvlak kan worden gevonden. Met het oprekken van VN-resolutie 1973 over Libië en de verbolgenheid daarover bij Rusland en China lijkt een stevige, ondubbelzinnige resolutie van de VN Veiligheidsraad niet voor de hand liggend. En juist ook de houding van de VS en Israël ten aanzien van de toelating van de Palestijnen tot de VN zou bovendien roet in het eten kunnen gooien als het aankomt op het overtuigen van permanente leden van de VN-Veiligheidsraad.

Dat laatste aspect maakt echter ook die andere optie, een gerichte militaire aanval op de nucleaire installaties in Iran, een zeer gevaarlijke. Met de dreigende escalatie van het Palestijns-Israëlische conflict en de onrust in onder meer Egypte, Libië, Syrië, Irak, Afghanistan en Pakistan staat een aanval op de islamitische republiek gelijk aan het opsteken van sigaret in een munitiedepot.

En veel langer wachten kan niet, want als we de Israëlische president Peres moeten geloven is Iran minder dan 6 maanden van een nucleair wapen verwijderd. Daar komt bij dat Iran heeft aangekondigd de installaties op korte termijn te zullen verplaatsen naar een ondergrondse locatie nabij de heilige stad Qom. Dat maakt een hit and run-aanval een stuk gecompliceerder. En op een grootschalige aanval over land zit niemand te wachten, zeker niet Barack Obama, die zich, met de presidentsverkiezingen van november volgend jaar in zicht, niet in een nieuw en langdurig conflict wil begeven.

Er is echter nog een optie die overblijft en dat is het opnieuw in het leven roepen van het overleg tussen Iran en de vijf permanente leden van de VN-Veiligheidsraad, Duitsland en de buitenlandcoördinator van de Europese Unie. Hoewel dit overleg in het verleden niet tot opzienbarende resultaten heeft geleid, lijkt het van alle oplossingen momenteel de minst kwade. Wel zullen de deelnemers vanuit de Veiligheidsraad en de EU eerst zelf het juiste gevoel van urgentie moeten krijgen, en het vooral ook onderling eens moeten worden over de aanpak. Erg veelbelovend is het allemaal niet, maar vooralsnog lijken de andere scenario’s nog minder wenselijk.