Vergelding of vergissing

COLUMN - De ramp met vlucht MH17 is nu twee jaar geleden. Vreselijk: militairen die een civiel passagiersvliegtuig neerschieten, met bijna 300 burgerslachtoffers tot gevolg. Het gebeurde twee keer eerder. Die incidenten leken op elkaar; de mediaberichtgeving was radicaal verschillend.

“MOORDENAARS,” opende De Telegraaf met chocoladeletters op 19 juli 2014. Gedoeld werd op degenen die de Boeing-777 van Malaysia Airlines hadden neergeschoten. Moord impliceert dat zij de 298 inzittenden met  voorbedachten rade zouden hebben gedood. De afgelopen twee jaar noemde de krant hen zeventien keer “moordenaars”; andere landelijke kranten samen deden dit tweemaal.

Als het ging om moord, zou strafrechtelijke vergelding een logische consequentie zijn. Daarnaast riep De Telegraaf een dag later op tot inzet van NAVO-troepen en bovendien van Special Forces “om de daders van deze massamoord op te sporen en over te brengen naar Nederland voor hun berechting.” De krant vatte het op 24 juli 2014 nog even samen: “Er moet vergelding komen.”

Vergissing

Anderen speculeerden daarentegen dat het toestel bij vergissing voor vijandig was aangezien. Bijvoorbeeld in het Reformatorisch Dagblad van 11 juli 2015, waarin een nabestaande zei: “Ik ben ervan overtuigd dat de mensen die de raket afschoten níét hebben geweten dat hun doel een verkeersvliegtuig was. Het was een ongeluk. Pure pech. Oost-Oekraïne is oorlogsgebied.”

Als het ging om een vergissing, ligt strafvervolging minder voor de hand. En legereenheden naar Oost-Oekraïne sturen is dan al helemaal niet logisch. De focus verschuift in dat geval naar de vraag hoe zulke afgrijselijke vergissingen tot stand komen. De vraag rijst dan, bijvoorbeeld, waarom Malaysia Airlines nog over dit oorlogsgebied vloog terwijl andere maatschappijen het meden.

Ziedaar twee kernthema’s van verslaggeving over de MH17: vergelding en vergissing. Die thema’s komen ook terug in twee incidenten in de jaren ’80. Dit zijn de enige twee andere gevallen van militairen die een civiel toestel neerhalen met meer dan 200 doden als gevolg. Hoe confronterend ook, zeker voor nabestaanden, het is wellicht goed om deze incidenten met distantie te bezien.

Korean Air en Iran Air

Op 1 september 1983 schoot een gevechtsvliegtuig van het Rode Leger vlucht KAL007 neer. Het passagierstoestel van Korean Air was van New York op weg naar Seoel maar week af van zijn koers. Het vloog een militair gevoelig deel van het luchtruim van de Sovjetunie binnen, kort nadat een spionagevliegtuig van de VS datzelfde had gedaan. Geen van de 269 inzittenden overleefde de ramp.

Op 3 juli 1988 vuurde de Amerikaanse kruiser USS Vincennes luchtdoelraketten af op vlucht IR655. Voorafgaand aan het incident waren er schermutselingen geweest tussen de kruiser en Iraanse kanonneerboten in de Perzische Golf. Het vliegtuig van Iran Air volgde de normale route van Teheran naar Dubai maar werd aangezien voor een gevechtsvliegtuig. Alle 290 passagiers kwamen om.

Leidden deze soortgelijke incidenten tot soortgelijke berichtgeving? Professor Robert Entman (nu George Washington University) onderzocht twee Amerikaanse kranten, twee weekbladen en een tv-zender gedurende twee weken na elk van beide incidenten. Samengevat kwam de verslaggeving over KAL007 neer op een roep om vergelding, terwijl die media bij IR655 spraken van een vergissing.

Entman constateerde dat genoemde media het KAL007-incident regelmatig een “aanval” noemden, soms zelfs “moord,” en meestal de schuld zochten bij “Moskou.” Bij IR655 vonden die media het juist een begrijpelijke vergissing en benadrukten ze de complexiteit van high tech-oorlogvoering. Ook portretteerden ze veel KAL007-slachtoffers en nabestaanden, terwijl die van IR655 anoniem bleven.

Wapens

Natuurlijk waren er verschillen tussen die incidenten. Maar die verschillen rechtvaardigden volgens Entman niet de verschillen in berichtgeving. Voorts maakt hij aannemelijk dat de berichtgeving gevolgen had. Zo suggereert hij dat het KAL007-incident leidde tot aanschaf van extra wapens. Dit terwijl het IR655-incident erop wijst dat inzet van wapens de kans op vergissingen juist vergroot.

Op zijn beurt verschilt het afschuwelijke MH17-incident weer van beide gevallen uit de jaren ’80. Niettemin lijkt de nadruk op vergelding in De Telegraaf een echo van die in Amerikaanse media na KAL007. Dit maakt wellicht de geesten rijp voor extra bewapening en legerinzet, met alle risico’s van dien. Maar als ‘onze jongens’ dan iets fout doen echoot die krant ongetwijfeld de media na IR655.

In dat geval noemt De Telegraaf het vast een tragische vergissing.

  1. 1

    “Samengevat kwam de verslaggeving over KAL007 neer op een roep om vergelding, terwijl die media bij IR655 spraken van een vergissing.”
    Dit is toch een beetje een open deur; In het ene geval was de VS slachtoffer, in het andere dader. De media van de dader zullen uiteraard schuldontkennend bericht geven, die van het slachtoffer eerder beschuldigend.

    “Als het ging om een vergissing, ligt strafvervolging minder voor de hand.”
    Niet noodzakelijk. Er bestaan ook nog juridische termen als doodslag en dood door schuld, die ook vervolgbaar/strafbaar zijn. Het lijkt me onwaarschijnlijk dat geen van beiden van toepassing is in geval MH17.

    “De vraag rijst dan, bijvoorbeeld, waarom Malaysia Airlines nog over dit oorlogsgebied vloog terwijl andere maatschappijen het meden.”
    Dit is een erg zwart-witte voorstelling. Veel andere maatschappijen vlogen ook over hetzelfde (en ander) oorlogsgebied. Dit was de strijdende partijen bekend, hetgeen juist mag gelden als een schuldverzwarend gegeven voor degene die MH17 heeft neergehaald (op zijn minst roekeloos gedrag).

  2. 2

    Nou …
    “De vraag rijst dan, bijvoorbeeld, waarom Malaysia Airlines nog over dit oorlogsgebied vloog terwijl andere maatschappijen het meden.”

    Nee, die vraag is allang beantwoord. Bij mij rijst eigenlijk de vraag, waarom je suggereert dat die vraag nog niet beantwoord is …

  3. 3

    @1: Als je je als media een beetje serieus neemt dan zou het natuurlijk geen verschil moeten maken, kritisch de macht volgen enzo ( helaas een illusie )

    Dat er een vliegtuig over Oost-Oekraine kon vliegen had twee redenen; om onbegrijpelijke redenen was het luchtruim niet gesloten ( waarschijnlijk omdat ze niet wilden toegeven dat ze geen controle hadden / in oorlog waren ) . De andere kant was dat maatschappijen brandstof wilden besparen en kennelijk woog het risico op tegen de winst (voor de aandeelhouders *kuch* ) ..

  4. 5

    Wat we weten is dat de MH17 met een BUK raket is neergehaald.
    Of dat per ongeluk is gegaan, daar kunnen we niets van zeggen zolang we de daders niet kennen.

    Mocht de daders geen enkel verwijt treffen, dan ligt het in de rede dat zij zich direct gemeld zouden hebben. Dit hebben zij niet gedaan. Dat maakt het omgekeerde nog niet waar, maar de daders hebben iets te verbergen.

    Essentieel in dit verhaal is de positie van waar de BUK raket is afgevuurd en wie die positie in handen had op de bewuste datum. De positie lijkt in rebellengebied te hebben gelegen.

    Verder kunnen we ons afvragen wie er überhaupt baat bij had om dergelijk geschut in die buurt te hebben. De rebellen hadden (en hebben) bij mijn weten geen vliegtuigen om uit de lucht te schieten. Anderzijds waren de rebellen voorafgaand aan het neerhalen van de MH17 bezig om Oekraïense vliegtuigen neer te halen. Eigenlijk waren de rebellen de enigen die vliegtuigen naar beneden schoten.

    @3

    De hoogte waarop passagiersvliegtuigen vliegen werd op dat moment veilig geacht. Men meende dat de rebellen niet over installaties beschikte die die hoogte konden bereiken. Ja, dat is een tragische vergissing. Maar doorgaans hebben rebellen in oorlogsgebied nu eenmaal geen geavanceerde apparatuur.

  5. 6

    @3: “Dat er een vliegtuig over Oost-Oekraine kon vliegen had twee redenen”
    Dat is verder niet relevant. Het was een gegeven dát (bijna alle relevante) luchtvaartmaatschappijen hun routes niet verlegd hadden en dus over Oost-Oekraïne vlogen. Daar moet je als strijdende partij rekening mee houden. Doe je dat niet of onvoldoende, dan maak je je schuldig aan de gevolgen daarvan.

  6. 7

    @5: Niet bepaald. Het was bekend dat er een duidelijk risico was, ook op die hoogte.

    http://www.aljazeera.com/news/europe/2014/08/ukraine-says-rebels-shot-down-fighter-jet-201481783241895656.html
    https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Ukrainian_aircraft_losses_during_the_Ukrainian_crisis

    Verklaard ook dat Strelkov een Tweet de wereld in stuurde ( en later verwijderde ) dat ze weer een vliegtuig te pakken hadden voordat ze beseften dat het een passiersvliegtuig was.

    @6 In Syrie laat Rusland er ook weinig aan gelegen dat er ‘af en toe’ wel eens een burger tussenzit.

  7. 8

    Het lijkt mij aannemelijker dat een triggerhappy Rus wat voorbarig op de knop heeft gedrukt dan dat het voorbedachte rade was. Wellicht met een slok wodka te veel achter de kiezen, de discipline bij de “vrijwilligers” in die regio is ver te zoeken.
    Er gaat nooit iemand veroordeeld worden, De hoofd verantwoordelijken zitten veilig in het Kremlin en ik durf te wedden dat de BUK bemanning in 1 van de mobiele crematoria in Oost Oekraïne is verdwenen. De Russen ruimen graag bewijzen grondig achter zich op.

    Als men slim is sluit men nu als de sodemieter het luchtruim rond de Krim, want de kans op herhaling is nu aanzienlijk toegenomen.

    http://www.nu.nl/buitenland/4306107/rusland-plaatst-geavanceerd-raketsysteem-krim.html

  8. 10

    Het neerhalen van de MH17 werd binnen 10 uur door de Oekraïnse veiligheidsdienst gebruikt om de pro-Russische separatisten te beschuldigen. De Veiligheidsdienst heeft op die 17e juli razendsnel een video-tje in elkaar geflanst met “afgeluisterde telefoongesprekken” en dat geüpload naar YouTube.
    https://www.youtube.com/watch?v=yKNx0-6bUbI

    Het neerschieten was mogelijk een tragische vergissing van de separatisten. Maar de gretigheid waarmee Kiev de honderden slachtoffers voor het eigen karretje spanden maakt me misselijk en doet mij twijfelen aan de werkelijke toedracht van de ramp.

  9. 14

    @13: Tot nu toe zijn het vooral de Russen en hun kameraden hier geweest die afgeluisterde gesprekken negeren. Ik heb dat het Westen nog niet zien doen, om eerlijk te zijn.