Voorbode van een zwermendemocratie?

Recente verkiezingsuitslagen tonen een beweeglijk electoraat. Is dit een voorbode van een permanent fluïde sentiment in de samenleving, met bij verkiezingen steeds wisselende winnaars op basis van steeds weer andere issues? En zo ja, welke vragen en dilemma’s roept dat op voor het democratisch bestel? Een artikel van Andries van den Broek, eerder verschenen bij Stuk Rood Vlees. In december 2022 publiceerde het SCP De toekomst in meervoud, een essayistische verkenning van de toekomstige Nederlandse samenleving en van de relatie tussen burgers en overheid daarin. Tevens kwam aan de orde wat de overheid zou kunnen doen om de kans op een voor wenselijk gehouden toekomst te vergroten of die op een ongewenste toekomst te verkleinen. Eén van de vier toekomst­beelden betrof een wispelturige zwermen- of spreeuwensamenleving. Is in recente verkiezingen een ontwikkeling in die richting te zien geven? En wat zouden daarvan de gevolgen en implicaties zijn. Vanwege de focus op verkiezingen is hier voor het woord zwermendemocratie gekozen. Zwermen Het beeld van de zwerm karakteriseert een wispelturige samenleving met wisselende groepen, zoals zwermen spreeuwen die dicht opeengepakt heen en weer bewegen, daarbij soms in kleinere zwermen uiteenvallend. De zwermen zijn fluïde groepen, die zowel van mening als van samenstelling kunnen veranderen. Veel hangt af van wat op enig moment in de actualiteit tot meningsverschillen leidt. Naast deze zwerm(en) slaagt een groepering ‘van de oude stempel’ (vanuit toekomstig perspectief) erin om ‘s lands bestuur en uitvoeringsinstanties te laten functioneren, hoezeer ook gewantrouwd door de zwerm(en) ‘wakkeren’. Dat deze groep het schip der staat nog enige vaste koers weet te geven ligt minder aan hun eigen kracht dan aan het voortdurend falen van de zwerm(en) om tot stabiele partijvorming en gezamenlijke machtsvorming te komen. In dit in 2050 gesitueerde toekomstbeeld is sprake van gesegmenteerde informatiestromen binnen zwermen en geringe solidariteit tussen de zwermen. Dit buiten beschouwing latend, gaat het hier om de vraag of en in hoeverre recente verkiezingen zijn te zien als voorbodes van een ontwikkeling in de richting een zwermendemocratie, met wisselende electorale voorkeuren rond wisselende thema’s. Veranderlijk electoraat als voorbode van zwermendemocratie? In 2021 maakte FVD bij de Tweede Kamerverkiezingen een sprong van 2% naar 5% van de stemmen en maakte JA21 haar entree in de nationale politieke arena met 2% van het electoraat. Elders in het politieke spectrum verloor GroenLinks (van 8% naar 5%) en boekte D66 winst (van 12% naar 15%). Bij de Tweede Kamerverkiezingen van november 2023 was PVV de grote winnaar (met een sprong van 11% naar 23%), met daarnaast de entree van NSC (13%), terwijl BBB doorgroeide (van 1% naar 5%). In de tussentijd boekten eerst FVD en daarna BBB klinkende overwinningen bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten. In 2019 debuteerde FVD er met 15% van de stemmen. Die prestatie werd in maart 2023 met 19% van de stemmen nog overtroffen door BBB, de nieuwkomer van dat moment. Dit heeft ook nationale betekenis omdat vervolgens getrapt de leden van de Eerste Kamer gekozen worden. De opeenvolgende uitslagen geven een beweeglijke partijvoorkeuren te zien. Een voorbode van een zwermendemocratie? Op die interpretatie valt af te dingen dat het bij die wisselende partijvoorkeuren weliswaar om een flink deel van de kiezers gaat, maar zeker niet om het gehele electoraat. Het betreft vooral de rechterkant van het politieke spectrum. Daarbij mag het opmerkelijk heten dat wisselende partijvoorkeuren ter linkerzijde dikwijls de interpretatie ‘strategisch stemmen’ meekregen, een interpretatie die ter duiding van het stemgedrag ter rechterzijde achterwege bleef. Behalve de uitslagen bieden ook de dominante thema’s bij recente verkiezingen een wisselend beeld. Zo zou de verkiezingswinst van BBB in maart 2023 terug te voeren zijn op de stikstofcrisis, die van de PVV ruim een half jaar later op de migratiecrisis, deels gekoppeld aan de woningcrisis, terwijl in 2021 de coronacrisis en in 2022 de inflatie ten gevolge van de oorlog in Oekraïne maatgevend waren voor de publieke opinie. Het SCP-onderzoek Burgerperspectieven 2023 (bericht 3, 23-24) duidt op een zekere continuïteit in burgerzorgen over het functioneren van de politiek (niet in staat problemen adequaat op te lossen), de manier van samenleven en de economische situatie. Zo bezien zijn de recente wisselingen in dominante verkiezingsthema’s wisselende uitingen van hetzelfde type zorgen over politiek, samenleving en economie. En fluctueert niet zozeer de aard maar slechts de uitingsvorm van die thema’s. Stabiele voorkeuren voor links of rechts uiten zich dan op basis van de actuele issues van dat moment in ‘dagkoersen’ voor specifieke partijen. De zwerm landt nu eens in de ene en dan eens in een andere boom, de veenbrand laait nu eens hier en dan eens daar op, de onvrede met middenpartijen, die vanuit zwermenperspectief steeds meer op elkaar gingen lijken, kent nu eens dit en dan eens dat kristallisatiepunt. Van een afstand is dit te zien als een aanzet tot herzuiling langs de lijnen centrum links, centrum rechts en radicaal rechts, waarbij wisselende partijvoorkeuren zich beperken tot bewegingen binnen de respectieve ‘zuilen’. Verzuiling 2.0 was één van de alternatieve scenario’s in De toekomst in meervoud. Er valt ter rechterzijde echter weinig te bespeuren van de worteling in maatschappelijke organisaties die de verzuiling kenmerkte. En van pacificatie tussen politieke elites als verbindende buffer tussen de zuilen lijkt evenmin sprake. Recente verkiezingsuitslagen geven een beweeglijk electoraat te zien, met opeenvolgende winst van achtereenvolgens FVD, BBB en PVV, en de recente entree van NSC. Fluctuerende opiniepeilingen bevestigen het beeld van een fluïde electoraat, zoals de aanvankelijke virtuele maar niet gerealiseerde monsterzege van NSC. Stel nu dat dit voortekenen zijn van een ontwikkeling richting een zwermendemocratie? Wat zouden dan de gevolgen kunnen zijn? En mochten die voor onwenselijk gehouden worden, wat is er dan tegen te doen en welke dilemma’s zou dat oproepen? Consequenties en eventuele dilemma’s Het stof van de laatste verkiezingen moet nog neerdalen. Op het moment van schrijven (februari 2024) is de uitkomst van de formatie nog ongewis. Wel is al duidelijk dat de wisseling van winnaars leidt tot verschillen in de samenstelling van de Eerste en Tweede Kamer, wat implicaties heeft voor de coalitie­vorming. Blijvend wisselende partijvoorkeuren zouden coalitievorming vaker kunnen bemoeilijken, waar nog bijkomt dat wisselende meerderheden op basis van wisselende verkiezings­thema’s tot stand zijn gekomen, wat het sluiten van compromissen kan compliceren. Positief geïnterpreteerd is dit een opmaat naar een opener politiek, waarin minder in akkoorden is vastgespijkerd en politici per thema onderhandelen om tot meerderheden te komen. In een zonnige interpretatie zou dit zelfs kunnen leiden tot een opener, slagvaardiger en soepeler op actualiteit inspelende overheid, die daarbij bovendien geruisloos de wil van de meerderheden volgt. Negatief geïnterpreteerd kan dit evenwel leiden tot instabiele kabinetten op basis van wisselende meerderheden en veranderlijke politieke issues. In een sombere interpretatie gaat dit ten koste van de consistentie in het gevoerde beleid. Het gaat hier niet om de gedachte dat de kiezer gek geworden zou zijn, wel om de gedachte dat een beweeglijk electoraat het landsbestuur voor uitdagingen stelt. Het kan eroderend zijn voor het vermogen van de overheid om met lange-termijn beleid grote structurele problemen op te lossen, terwijl volgens onderzoek naar het burgerperspectief juist het gebrek aan probleemoplossend vermogen van die overheid een grote grief onder de bevolking is. ‘Beauty is in the eye of the beholder’. Wie een zwermendemocratie vooral positief beziet, zal tegen een ontwikkeling in deze richting geen bezwaar hebben. Die staat niet voor de vraag hoe dat te voorkomen, hooguit voor de vraag hoe dat te bevorderen. Wie wisselende partijvoorkeuren als problematisch ziet vanwege een gebrek aan beleidscontinuïteit en politieke stabiliteit ziet in wisselende meerderheden en oplossingen vooral nadelen. Dan telt zwaarder dat een zwalkend beleid de Nederlandse overheid tot een onberekenbare partner in het (internationale) politieke en economische verkeer maakt, wat ons land politiek buiten­spel en economisch op achterstand zet, dat laatste omdat dan zowel binnenlandse als buitenlandse ondernemers in het ongewisse verkeren over hun langetermijnperspectief. Op basis van die gedachte zou er aanleiding kunnen zijn tot zorg over een ontwikkeling richting een zwermendemocratie. Dat roept de vraag op welke handelingsopties er zijn om die ontwikkeling tegen te gaan, en in het verlengde daarvan tevens de vraag welke dilemma’s dat met zich meebrengt. In het toekomstbeeld van de zwermen is sprake van een groepering ‘van de oude stempel’ die het schip der staat nog enige continuïteit verschaft. Welke opties staan hen daarbij open? Vanuit de aanname dat de zwermen tezamen geen electorale meerderheid behalen, of dat ze onderling niet tot overeenstemming kunnen komen, zullen de representanten van zwermen die willen regeren zich genoodzaakt zien om compromissen te sluiten met partijen ‘van de oude stempel’. Daar ligt voor die laatsten een kans om al te grote discontinuïteiten te voorkomen, door te wijzen op de grenzen die internationale verdragen, economische stabiliteit en grondwet stellen. Contouren van zo’n dempende werking tekenen zich al af: centrumrechtse partijen staan erop de grondwet en internationale verdragen in acht te nemen, de top van het ambtelijk apparaat wijst in een brief aan de formateur op rustige toon op de maatschappelijke opgaven die aanpak behoeven en werkgeversorganisaties tonen zich openlijk bezorgd dat reputatieschade het verdienmodel van ons land in gevaar kan brengen. Dergelijke bezweringspogingen roepen echter wel een democratisch dilemma op. In hoeverre is het legitiem om niet aan de wensen van zwermen tegemoet te komen, ook als die zelf niet tot stabiele machtsvorming weten te komen? Hen tegenwerken kan als ondemocratisch in een kwade geur komen te staan en daarmee het onder zwermen toch al wankele vertrouwen in de overheid verder onder­mijnen. Een paternalistische insteek kan het vervreemdende sentiment voeden dat een ‘deep state’ toch gewoon haar eigen plan trekt. En staat strikt genomen op gespannen voet met het democratisch ideaal dat de overheid oor heeft voor de wensen van de bevolking. Over de auteur: Andries van den Broek is senior-onderzoeker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Hij werkt daar bij het programma 'Beleidsvisies, burgervisies en gedragingen'. De afgelopen jaren onderzocht hij onder andere de (vrije)tijdsbesteding van de Nederlanders, verduurzaming, en de Omgevingswet. In 2022 was hij betrokken bij de SCP-input richting de kabinetsformatie.

Foto: Logo's nieuwe politieke partijen TK Verkiezingen 2023

Wie van de acht: de verliezers

Nieuwe politieke partijen begonnen bij voorbaat op achterstand in de ‘ratrace naar het pluche’. Landelijke media besteden amper tot geen aandacht aan ze. In de korte serie ‘Wie van de acht?’ zochten we uit of er kanshebbers bij waren. De (nog onofficiële) uitslag wijst uit: ze stonden  op achterstand, ze bleven op achterstand.

De Piratenpartij-De Groenen (gezamenlijke lijst, jongerenpartij LEF, de sociaaldemocratische Splinter, de libertaire LP,  de Politieke Partij voor Basisinkomen, PartijvdSport, Nederland met een PLAN en Samen voor Nederland (allen in dit artikel beschreven) zijn nog niet eens in de buurt van één zetel gekomen.

Hier het aantal stemmen dat ze hebben gehaald (bron: NOS), vergeleken met hun resultaten bij de vorige verkiezingen.

De vier partijen die ook in 2021 meededen hebben verlies geleden. Waarbij opgemerkt moet worden dat de stemmen ‘Samen voor Nederland’ niet helemaal zuiver vergeleken kunnen worden. De partij komt voor uit de beweging die tegen de Covid-maatregelen waren. In 2011 deed de partij niet mee, maar wel waren twee andere partijen uit dezelfde hoek present.

Blanco lijst 30 (partij van Anna Zeven en Willem Engel, later Hart voor Vrijheid geheten) en Vrij en Sociaal Nederland haalden in 2021 respectievelijk   8.277 en 942 stemmen.
‘Nederland met een PLAN’ had aardig wat kandidaten uit de hoek van ‘Hart voor Vrijheid’ op de lijst staan. Als we de stemmen voor deze partij optellen bij die van ‘Samen voor Nederland’, dan zouden we kunnen stellen dat de anti-coronabeweging nu zo’n 1.593 stemmen meer wist te trekken dan in 2021.

Lezen: Venus in het gras, door Christian Jongeneel

Op een vroege zomerochtend loopt de negentienjarige Simone naakt weg van haar vaders boerderij. Ze overtuigt een passerende automobiliste ervan om haar mee te nemen naar een afgelegen vakantiehuis in het zuiden van Frankrijk. Daar ontwikkelt zich een fragiele verstandhouding tussen de twee vrouwen.

Wat een fijne roman is Venus in het gras! Nog nooit kon ik zoveel scènes tijdens het lezen bijna ruiken: de Franse tuin vol kruiden, de schapen in de stal, het versgemaaide gras. – Ionica Smeets, voorzitter Libris Literatuurprijs 2020.

Foto: Irish Typepad (cc)

Verwarde spreker

COLUMN - Er is al het nodige over geschreven, daar wil ik dit nog aan toevoegen….

Die hele speech kan natuurlijk de prullenbak in worden geanalyseerd. Wie een beetje zijn best doet ziet al snel hoe de spreker citaten uit hun context heeft gerukt. En bijster origineel was het zeker niet: verering van vroegere geschiedenis en fulmineren tegen de moderniteit was trendy in de roemruchte dertiger jaren. Maar goed, dat kan een risico zijn bij iemand die wat met geschiedenis heeft.

Afijn, de ‘pissebedden in zijn hoofd’ hebben de gedachten van de spreker danig ‘opgenaaid’. De grootheidswaanzin spat er van af. Dat zou nog om te lachen zijn als spreker er op uit is ‘de grootste zoekterm’ te worden, maar hij liet wel blijken eerder het type te zijn van ‘een daad, zo groot, zo hevig en dramatisch dat mijn naam in alle kranten komt te staan’.

De cursieve tekst is ontleend aan het gedicht ‘Herostratos’, een jongeman die in 356 voor Christus in Efeze de tempel van Artemis in brand stak en daarmee eeuwige roem dacht te vergaren.

Het komt uit de bundel ‘Slordig met geluk’(2016) van de in 2018 overleden dichter Menno Wigman. Uit een van de andere gedichten uit die bundel, citeerde de spreker een regel volledig uit de context. ‘De zon was mij nooit opgevallen, zegt Menno Wigman, als hij niet steeds was ondergegaan’ sprak hij.

Foto: Number 10 (cc)

AfD, Angela, en de cijfers

Mijn stelling over isoleren en imiteren wordt betwist door Kees Alders. Alders stelt dat ik “wat langer” naar bepaalde cijfers had moeten kijken. Maar ik heb lang genoeg naar die cijfers gekeken, en ook naar andere. Alders’ argumentatie over isoleren en imiteren klopt helaas niet.

Een strategie van isoleren en imiteren leidt tot gemiddeld minder stemmen voor een uitdager. Dat is mijn stelling. Hierover gaat mijn boek, dat ik al eerder aankondigde. Daarin ontvouw ik mijn theorie over waarom deze strategie dat effect heeft. Vervolgens meet ik met experimentele en non-experimentele methoden in hoeverre er in 15 landen sinds 1944 empirisch bewijs is voor de stelling.

Alders beweert dat de Duitse verkiezingsuitslag die stelling onderuit zou halen. Onzin. Ten eerste omdat die uitslag slechts een illustratie was – en één datapunt, terwijl ik honderden datapunten uit 15 landen sinds 1944 bestudeerd heb, naast gegevens uit een experiment, en uit 21 kiezersenquêtes. Ten tweede omdat die uitslag juist een prima illustratie van mijn stelling biedt, ook in historisch opzicht.

Als bewijs tegen mijn stelling voert Alders 2 uitslagen van CDU-CSU aan (2 van de 18 sinds 1949), waarbij de partij bijna net zo slecht scoorde als nu. Maar mijn theorie gaat om de uitdager, niet om de gevestigde partij. De uitdager, in dit geval Alternative für Deutschland (AfD), werd ruim tweeënhalf keer zo groot. Sinds 1949 haalde geen enkele rechtse uitdager de 5%. En nu scoort AfD liefst 13%.

Doe het veilig met NordVPN

Sargasso heeft privacy hoog in het vaandel staan. Nu we allemaal meer dingen online doen is een goede VPN-service belangrijk om je privacy te beschermen. Volgens techsite CNET is NordVPN de meest betrouwbare en veilige VPN-service. De app is makkelijk in gebruik en je kunt tot zes verbindingen tegelijk tot stand brengen. NordVPN kwam bij een speedtest als pijlsnel uit de bus en is dus ook geschikt als je wil gamen, Netflixen of downloaden.

Doneer!

Sargasso is een laagdrempelig platform waarop mensen kunnen publiceren, reageren en discussiëren, vanuit de overtuiging dat bloggers en lezers elkaar aanvullen en versterken. Sargasso heeft een progressieve signatuur, maar is niet dogmatisch. We zijn onbeschaamd intellectueel en kosmopolitisch, maar tegelijkertijd hopeloos genuanceerd. Dat betekent dat we de wereld vanuit een bepaald perspectief bezien, maar openstaan voor andere zienswijzen.

In de rijke historie van Sargasso – een van de oudste blogs van Nederland – vind je onder meer de introductie van het liveblog in Nederland, het munten van de term reaguurder, het op de kaart zetten van datajournalistiek, de strijd voor meer transparantie in het openbaar bestuur (getuige de vele Wob-procedures die Sargasso gevoerd heeft) en de jaarlijkse uitreiking van de Gouden Hockeystick voor de klimaatontkenner van het jaar.

Foto: mediateam GroenLinks Utrecht (cc)

Liefdesverklaring gevraagd

COLUMN - Vandaag gaat Edith Schippers dus praten met Rutte, Buma, Pechtold en Klaver. Want ja, de verkiezingsuitslag rechtvaardigt een coalitie van VVD, CDA, D66 en GroenLinks.

Awel, VVD, CDA en D66 hebben ervaring als coalitiegenoten, al is dat weer enige tijd geleden. Alleen als VVD, CDA en D66 vandaag zouden zeggen dat ze heel erg graag en het allerliefst met GroenLinks een kabinet willen vormen, zou GroenLinks het aanbod kunnen overwegen.

Maar zo gaat dat niet.


VVD en CDA hebben zo hun eigen voorkeuren. D66 ziet wel hoe de wind waait maar is niet ongenegen GroenLinks als partner te hebben.

GroenLinks zit wel in een onmogelijke situatie. Stappen ze er in dan kunnen de compromissen ten koste van hun geloofwaardigheid gaan. Slaan ze de uitnodiging af, krijgen ze later in de debatten te horen dat ze weggelopen zijn van hun verantwoordelijkheid.

Overigens wijst een onderzoekje uit dat GroenLinks niet hoeft te vrezen voor massaal stemmenverlies bij regeringsdeelname.

Jesse Klaver hoeft vandaag maar één vraag te stellen aan de anderen: Gaat u voor GroenLinks of niet?

Eerst de liefdesverklaring, dan praten over kinderen krijgen.

Foto: copyright ok. Gecheckt 25-09-2022

Schuivende en slippende partijen

DATA, DATA - De kieskaart van Nederland is flink opgeschud afgelopen woensdag. De grote winnaar is niet de PvdA: die herstelt louter wat eerder is verloren. De VVD eet Nederland op.

Veel kaartjes in deze post. Ik heb eens per gemeente bekeken wat partijen gewonnen en verloren hebben. De kaarten zijn interactief, dus je kunt ook je eigen omgeving/gemeente opzoeken. Een aantal dingen valt op: de VVD doet het vrijwel overal goed, behalve in het hoge Noorden. De drie noordelijke provincies stemmen traditioneel ‘rood’, en dat lijkt ook nu niet veranderd te zijn.

De PvdA doet het in het noorden en in de grote steden goed, maar verder nergens. Op basis van de CDA-kaart kunnen we de christen-democratie net zo goed opdoeken, en als de PVV een blijvende factor in de Nederlandse politiek wil blijven, moet het flink gaan werken aan z’n achterban in het zuiden van Nederland.

Grote winnaar: VVD

De VVD doet het bijna overal in Nederland goed, maar vooral in Zuidoost-Brabant en Noord-Limburg. Dat is opvallend, want die regio staat niet bepaald bekend als het meest kansrijke gebied in Nederland. En je staat er ook niet dagelijks in de file, volgens mij.

Lezen: Het wereldrijk van het Tweestromenland, door Daan Nijssen

In Het wereldrijk van het Tweestromenland beschrijft Daan Nijssen, die op Sargasso de reeks ‘Verloren Oudheid‘ verzorgde, de geschiedenis van Mesopotamië. Rond 670 v.Chr. hadden de Assyriërs een groot deel van wat we nu het Midden-Oosten noemen verenigd in een wereldrijk, met Mesopotamië als kernland. In 612 v.Chr. brachten de Babyloniërs en de Meden deze grootmacht ten val en kwam onder illustere koningen als Nebukadnessar en Nabonidus het Babylonische Rijk tot bloei.

Foto: © Sargasso logo serie Nieuwe politieke partijen

Nieuwe partijen – de resultaten

In een serie van zes artikelen presenteerden we de nieuwe politieke partijen. Hoe hebben deze partijen het gedaan bij de verkiezingen van 12 september 2012?

Omdat bij elke verkiezing altijd een aantal partijen meedoen die nog niet eerder in de Tweede Kamer zaten en deze ‘nieuwkomers’ zoveel stemmen trekken dat ze goed zijn voor gemiddeld 3,5 zetels per verkiezing, waren we nieuwsgierig naar de nieuwe partijen bij deze verkiezingen.
Met ‘nieuw’ bedoelen we de partijen die niet eerder een zetel in het parlement hadden. Sommige partijen deden eerder pogingen, maar zonder resultaat.

In zes artikelen presenteerden we de mensen, de achtergronden en een aantal andere bijzonderheden. Hoewel zich dit jaar veel nieuwelingen aanmeldden, deden uiteindelijk elf nieuwe partijen mee aan de verkiezingen. Geen topscore, want in 1971 deden zeventien nieuwe partijen mee. Toch is het relatief veel, want sinds 1948 tellen we gemiddeld 8,7 nieuwelingen per verkiezing De verkiezingen van 2012 kende dus een bovengemiddeld aantal nieuwkomers.

De mediabelangstelling voor nieuwe partijen was even mager als altijd.

De obligate overzichtjes van standpunten haalden nog wel de landelijke media, die verder alleen geïnteresseerd waren in Hero Brinkmans DPK en 50Plus. In de peilingen kwam 50Plus wel voor, omdat de partij op één tot drie zetels werd gepeild. Het DPK werd ook gepeild, maar haalde in de peilingen geen enkele zetel, evenals de Piratenpartij die één keer in een peiling voorkwam.

Doneer!

Sargasso is een laagdrempelig platform waarop mensen kunnen publiceren, reageren en discussiëren, vanuit de overtuiging dat bloggers en lezers elkaar aanvullen en versterken. Sargasso heeft een progressieve signatuur, maar is niet dogmatisch. We zijn onbeschaamd intellectueel en kosmopolitisch, maar tegelijkertijd hopeloos genuanceerd. Dat betekent dat we de wereld vanuit een bepaald perspectief bezien, maar openstaan voor andere zienswijzen.

In de rijke historie van Sargasso – een van de oudste blogs van Nederland – vind je onder meer de introductie van het liveblog in Nederland, het munten van de term reaguurder, het op de kaart zetten van datajournalistiek, de strijd voor meer transparantie in het openbaar bestuur (getuige de vele Wob-procedures die Sargasso gevoerd heeft) en de jaarlijkse uitreiking van de Gouden Hockeystick voor de klimaatontkenner van het jaar.