Das weiße Band: een opvoeding in wreedheid

Wanneer ik Roxane van Iperen een preek zie houden, ben ik het steevast vreselijk met haar eens. Tegelijkertijd kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat ze open deuren intrapt. 'Dit is toch allemaal heel erg voor de hand liggend?', denk ik dan bij mijzelf. Maar goed, iedereen bejubelt 'r als een scherpzinnig denker die nou 's zegt wat er gezegd moet worden, dus kennelijk is er behoefte aan wat deze seculiere dominee te melden heeft. Gruwelsprookje Afijn, ik besloot de Zomergasten-aflevering met Van Iperen dus maar gewoon over te slaan. De snippers die ik meekreeg via Twitter bevestigden dat dit een goede keuze was geweest. De recensie door Karin van der Stoop eveneens; prima recensie dus. Maar aangezien ik blijkbaar min of meer hetzelfde naar de wereld kijk, was ik dan weer wel benieuwd naar Van Iperens keuzefilm: Das weiße Band (2009) van Michael Haneke. Dat heeft me niet teleurgesteld. Die film blijft nog wel even in mijn bewustzijn hangen. Dat komt vanzelfsprekend door de vorm - Michael Haneke is een kundig filmmaker - maar ook door de these van de film. Eigenlijk is Das weiße Band een beeldroman (met als ondertitel: Eine Deutsche Kindergeschichte). Dat begint al met de introductie van een personage als verteller die de gebeurtenissen verhaalt: de dorpsleraar. Het betreft dan ook nog een thesenroman en zedenschets, verpakt in een whodunnit die zich gaandeweg ontpopt als een gruwelsprookje, waarbij de dreiging steeds onbestemd op de achtergrond blijft zwemen. Wreedheid Haneke wil iets aan het verstand brengen over wreedheid in de samenleving, en het geweld dat mensen elkaar aandoen; een terugkerend thema in zijn oeuvre. Waar komt dat geweld vandaan? Valt het uit te bannen door monsters aan te wijzen? De film is gesitueerd in een fictief Noord-Duits dorpje op de vooravond van de Eerste Wereldoorlog. In het begin doet het idyllisch, doch vormelijk en burgerlijk aan. De verhoudingen zijn hiërarchisch, strikt en autoritair, zowel tussen de baron en zijn pachters als tussen ouders en hun kinderen. En die verhoudingen lokken allerhande onderling geweld uit. Geweld om dwang uit te oefenen, geweld om zich af te reageren, geweld uit vergelding en onmacht, geweld als spiegeling van dat van de volwassenen. Heelheid van de wereld? Wat dat aangaat biedt Das weiße Band uitstekend tegengif tegen het romantische idee, dat de wereld vóór de Eerste Wereldoorlog nog een pastorale idylle was. 'Het project van mijn leven bestaat eruit dat ik de heelheid van de wereld wil herstellen: de heelheid die er voor de Eerste Wereldoorlog was,' zei Thierry Baudet eens. Hij verbeeldt zich daarbij dat hij destijds uiteraard tot de gefortuneerde elite zou hebben behoord, en niet tot de ongeschoolde arbeiders. Maar zelfs die elite is noch nobel, noch gelukkig bij Haneke. De baron blijkt een bruut en zijn huwelijk een farce; de dorpsarts blijkt een gemene geilneef die zijn huishoudster/assistente seksueel gebruikt en zijn dochter misbruikt; en de dominee voedt zijn kinderen streng op onder dwang en (psychisch) geweld, maar als hem onder ogen komt wat deze kinderen werkelijk aan gruwelijkheden plegen, kiest hij ervoor weg te kijken. 't Is één ding om je kinderen voortdurend schuld aan te praten teneinde hen te kneden tot fatsoenlijke, welgemanierde christenburgers in je eigen evenbeeld; 't is heel wat anders om te onderkennen dat kinderen bij verre na lang niet zo onschuldig zijn als je wenst, maar in staat tot de grootst mogelijke wreedheid. Opvoeding in wreedheid Die kinderen fungeren in het verhaal als een soort wraakengelen, die de zonden van de ouders komen bezoeken aan zowel hen als hun kroost. Nou ja, dat is in ieder geval de suggestie. Uitsluitsel geeft de film uiteindelijk niet. Het dorp zelf kiest er collectief voor de schuld in de schoenen te schuiven van twee zondebokken. Dat is wel zo makkelijk, een paar individuele booswichten aanwijzen; dan hoef je jezelf als gemeenschap niet in de spiegel te kijken. Das weiße Band laat indringend zien hoe autoritaire, gewelddadige machtsstructuren een opvoeding in wreedheid behelzen. Op die manier vermenigvuldigt zich deze dwang, dat geweld en die wreedheid van generatie op generatie. Het is uiteraard geen toeval dat Haneke de film even voor de Eerste Wereldoorlog situeert. De kinderen en tieners in de film zullen zelf de volwassenen zijn gedurende de opkomst van het nazi-regime. Al gaat het niet specifiek over nazi's of fascisme, benadrukt de regisseur. De film schildert een maatschappelijk klimaat waarin radicalisme kan gedijen. Radicalisering „Het eigenlijke thema is, dat was in ieder geval mijn bedoeling, te laten zien hoe mensen die onder druk staan, ontvankelijk worden voor ideologie,“ aldus Haneke. „Dat wil zeggen, hoe ze zich zowaar zelf een ideologie vervaardigen; hoe ze een idee verabsoluteren en dan, met behulp van dit verabsoluteerde idee, degenen bestraffen die hen dit idee ingeprent hebben, maar anders leven dan dit idee vereist.“ Die wreedheid, dat afstraffen van mensen die niet leven naar bepaalde leefregels, vindt in onze Westerse samenlevingen vandaag de dag vooral online plaats. Sociale media zijn een wreed en onverbiddelijk oord. Ook een spiegel van onze samenleving.

Door:
Foto: Screenshot ZG 25-7-2021

Recensie Zomergasten met Roxane van Iperen

COLUMN, RECENSIE - “Ik ben niet van de lulverhalen”, zegt Roxane van Iperen in de loop van de avond. Het is haar antwoord op de vraag waarom ze niet gewoon een lulverhaaltje ophangt als er naar haar verleden wordt gevraagd, iets waar ze nooit op ingaat. Zij is van de waarachtigheid, zoals ze het zelf omschrijft. De waarheid is belangrijk voor haar, al wordt ook duidelijk dat ze zich voortdurend in de grijze gebieden begeeft.

Het was een boeiende, maar zeker geen luchtige avond moet ik zeggen. Het gaat over macht en schuld, daders en slachtoffers, en dat vermaledijde systeem waar we allemaal onderdeel van zijn. Al begint ze de avond met 2 van haar helden.

Eerst de Italiaanse fotografe Letizia Battaglia die de vele slachtoffers van de maffia-oorlog in beeld bracht. Geen makkelijke taak, al helemaal niet voor een vrouw. En ja dat waren gruwelijke beelden, maar ze vond dat het publiek die juist moest zien. Ook om ze een spiegel voor te houden, te laten zien aan wat voor praktijken mensen hun medewerking verleenden of in elk geval wegkeken.

Vervolgens zien we hoe Gerard Reve geïnterviewd wordt bij de uitreiking van de PC Hooftprijs. Niet zo bijzonder eigenlijk, maar het gaat dan ook meer om Reve zelf, de ontwikkeling van zijn persoon. En het Ezelproces, iets wat tot haar verbazing niet aan de orde kwam tijdens haar rechtenstudie. Terwijl het bij uitstek een uitdaging van het systeem was, én met succes. Omdat Reve waarachtig vond dat hij God juist liefhad, en wie dat niet wilde zien was een “boze verstaander”. Een fenomeen dat we ondanks het Ezelproces vandaag de dag misschien wel meer dan ooit op ons pad vinden. Waarmee het gesprek weer terugkomt op die waarachtigheid;  Van Iperen hekelt mensen die zich conformeren, om maar een “goede gelovige” te zijn – waarbij je “gelovige” ruim moet interpreteren. Het leidt ertoe dat mensen het systeem niet meer bevragen en bekritiseren, en dat is gevaarlijk, zo zal ze later met andere fragmenten aantonen.

Lezen: Venus in het gras, door Christian Jongeneel

Op een vroege zomerochtend loopt de negentienjarige Simone naakt weg van haar vaders boerderij. Ze overtuigt een passerende automobiliste ervan om haar mee te nemen naar een afgelegen vakantiehuis in het zuiden van Frankrijk. Daar ontwikkelt zich een fragiele verstandhouding tussen de twee vrouwen.

Wat een fijne roman is Venus in het gras! Nog nooit kon ik zoveel scènes tijdens het lezen bijna ruiken: de Franse tuin vol kruiden, de schapen in de stal, het versgemaaide gras. – Ionica Smeets, voorzitter Libris Literatuurprijs 2020.

Bestel je boeken bij Bazarow

Bazarow is een verkopende boekensite, waar je ook recensies, nieuws, een agenda en een digitaal magazine kan vinden. Nog niet alles is af, maar veel boeken zijn al te vinden en er komt de komende maanden steeds meer bij.

Het doel van Bazarow is om een site te vormen die evenveel gemak biedt als de online giganten maar die wél teruggeeft aan de boekensector. Tegen roofkapitalisme, en voor teruggeefkapitalisme, bijvoorbeeld door te zorgen dat een flink deel van de opbrengst terug naar de sector gaat en door boekhandels te steunen.

Foto: © VPRO screenshot Zomergasten 2021 Roxane van Iperen

Zomergasten 2021 met Roxane van Iperen

Vanavond in VPRO’s Zomergasten: Roxane van Iperen (Sargasso’s recensie leest u hier).

Na anderhalf uur (…) wist de nieuwe Zomergasten-presentator Janine Abbring door de onwrikbare ratio van Rosanne Hertzberger te breken. En toen werd het echt spannend.

De nog immer regerende Zomergastenpresentator Janine Abbring, kreeg bij haar eerste Zomergastenuitzending, in nieuw decor, dikke complimenten van Roxane van Iperen (“Zomergasten lijkt herboren!”, schreef ze in Vrij Nederland, 2017).

Janine Abbring lijkt het nu vijf seizoenen achter elkaar  goed te doen. In recensies werd en wordt niet zo veel over haar geschreven. Geen nieuws is in dit geval echt goed nieuws. Als er al iets over de presentatie wordt gemeld, overheersen de positieve commentaren. Zuurzeurders daar gelaten.

Janine Abbring de beste

Roxane van Iperen zag het destijds goed. Ook onze vaste Zomergastenrecensent Max Molovich, schreef over de vuurdoop van Abbring: “Het zal me niks verbazen als Janine Abbring de beste zomergastenpresentator ooit is.

Vanavond is eenmalig Zomergastenrecensent Roxane van Iperen de Zomergast van Abbring. Van Iperen is vier maanden jonger dan Abbring en begon haar carrière twee jaar later. Abbring zat na haar opleiding meteen in media en journalistiek, Van Iperens loopbaan als columnist en journalist bloeide pas op in 2014.