Het Openbaar Ministerie heeft eindelijk duidelijkheid gegeven over de Wilders-afbeelding met de blonde "PVV"-vrouw tegenover de nors kijkende vrouw met hoofddoek: geen vervolging. Want volgens het OM is de afbeelding "voor verschillende uitleg vatbaar".
Daarmee heeft het OM vooral iets anders duidelijk gemaakt: racisme wordt in Nederland blijkbaar vooral strafbaar geacht zolang het buiten de politiek plaatsvindt. Zodra discriminatoire beeldtaal onderdeel wordt van een electorale strategie, verandert zij juridisch in "maatschappelijk debat", "politieke context" of "verschillende interpretaties". Precies op de plek waar racisme historisch het krachtigst functioneert, namelijk als politiek mobilisatie-instrument, brengt de rechtsstaat plotseling uitzonderlijk veel begrip op.
Politieke uitingen krijgen altijd al meer ruimte dan gewone publieke communicatie. Dat principe bestaat om scherpe oppositie, provocatie en fundamentele kritiek mogelijk te maken. Maar de grens van wat onder die noemer nog acceptabel is, schuift hiermee steeds verder op. Het probleem van deze beslissing is dan ook niet dat Wilders wegkomt met één specifieke afbeelding. Het probleem is dat politieke context tegenwoordig fungeert als vrijbrief voor beeldtaal die in elke andere omgeving direct als stigmatiserend en racistisch gemotiveerd zou worden herkend.
Vanaf nu bestaat discriminatie in de politiek blijkbaar pas wanneer iemand er letterlijk "ik discrimineer nu" onder zet in Comic Sans, ondertekend met naam en datum. Iedere andere vorm van beeldtaal zweeft voortaan in een semantische mistbank waarin alles tegelijk propaganda, satire, politieke analyse en misschien gewoon een gezellig moodboard kan zijn.
Het OM legt zelfs uitgebreid uit dat de afbeelding óók gelezen kan worden als een debat over "opvattingen van de PvdA en PVV over moslims". Prettig om te weten. Iedere racistische karikatuur is voortaan onschuldig zodra je achteraf roept dat het eigenlijk over "standpunten" ging.
Nog mooier is de formulering dat Wilders mogelijk slechts duidelijk maakte "wiens belangen" hij wil vertegenwoordigen. Het OM beschrijft hier feitelijk een afbeelding waarin een blonde jonge vrouw als het gewenste Nederland wordt gepresenteerd, tegenover een boze oudere vrouw met hoofddoek als impliciet afschrikbeeld, om vervolgens te concluderen dat dit misschien gewoon een neutrale doelgroepanalyse is. Alsof een reclamebureau achteraf uitlegt dat een pro-Zwarte Piet-campagne slechts een verkenning was van traditionele consumentensentimenten.
Het OM erkent ondertussen wél dat de afbeelding negatieve stereotypen over vrouwen met een islamitische achtergrond oproept (en over vrouwen in het algemeen, maar misschien kan iemand dat het OM even uitleggen). Alleen: dat blijkt juridisch irrelevant zodra meerdere interpretaties mogelijk zijn. Een fascinerende norm. Een baksteen door een ruit kan immers ook meerdere betekenissen hebben. Misschien vandalisme. Misschien een kritisch debat over glasconstructies. Misschien een artistieke interventie over transparantie in de samenleving.
Zo ontstaat een wonderlijke praktijk waarin context voor gewone burgers als verzwarende factor geldt, en voor Wilders juist als oplosmiddel. Hoe explicieter de politieke bedoeling, hoe magischer de strafbaarheid verdampt. Dat is precies de omgekeerde wereld. Juist binnen de politiek is racistische beeldvorming het effectiefst: daar wordt zij ingezet om tegenstellingen te verscherpen, bevolkingsgroepen tegenover elkaar te zetten en angst electoraal rendabel te maken, versterkt door media-aandacht, parlementaire legitimiteit en miljoenenbereik. De anonieme schreeuwer op Facebook loopt juridisch meer risico dan een nationale politicus die exact dezelfde sentimenten verpakt in professionele campagnebeelden. Alsof racisme problematischer wordt zodra het amateuristisch oogt, en acceptabeler naarmate het strategischer wordt ingezet.
Het meest onthullende deel van het OM-bericht zit in de bijzin dat veel mensen de afbeelding "onwenselijk of kwetsend" vinden, maar dat dit juridisch onvoldoende is. Ruim 16.000 meldingen, onderbouwde vergelijkingen met fascistische beeldtaal, discriminatieorganisaties die alarm slaan: allemaal maatschappelijk relevant, behalve precies daar waar het ertoe doet. Gereduceerd tot "ook maar een mening".
Het OM heeft daarmee een helder maatschappelijk signaal afgegeven. Niet over discriminatie, maar over de flexibiliteit van juridische taal zodra een politicus hard genoeg polariseert. Praktisch scheelt dat enorm veel werk. Iedere verdachte hoeft voortaan alleen nog te zeggen: "Dat was vatbaar voor meerdere interpretaties." Zaak gesloten.
