Er bestaat een hardnekkig verhaal dat kunstmatige intelligentie het huidige kapitalisme naar een nieuw niveau zal tillen. Efficiënter, productiever, innovatiever, voor iedereen. Alsof de machine eindelijk doet wat de spreadsheet altijd al beloofde, zelfs de aloude hypothetische 4-urige werkdag kwam weer eens om de hoek kijken. Tegelijk schuurt er iets fundamenteels. AI en dat soort kapitalisme versterken elkaar slechts tot op een bepaald punt. Daarna beginnen ze elkaar te ondermijnen.
De kern van het probleem ligt in waardecreatie. Kapitalisme draait om schaarste, eigendom en het vermarkten van arbeid. AI ondergraaft precies die drie pijlers. niet in de nieuwe AI-markt, maar bijna alle dienstverlenende markten, op een ongekende schaal. Zodra een model teksten, beelden, code en zelfs beslissingen reproduceerbaar maakt tegen marginale kosten die richting nul gaan, verdampt schaarste in die markten. Wat overblijft is overvloed. En overvloed laat zich slecht vangen in een systeem dat afhankelijk is van prijsmechanismen.
Het is al zichtbaar in de praktijk. Bedrijven investeren miljarden in AI, om vervolgens hun eigen markt te kannibaliseren. Denk aan softwarebedrijven die generatieve AI integreren waardoor maatwerkontwikkeling sneller en goedkoper wordt, met directe druk op hun eigen consultancy-inkomsten. Of mediaplatforms die AI-tools aanbieden waarmee gebruikers zelf content genereren, wat de vraag naar professionele makers op datzelfde platform ondermijnt. De efficiëntiewinst slaat terug op het verdienmodel.
Daar komt een tweede spanning bij. AI is kapitaalintensief. De infrastructuur bestaat uit datacenters, gespecialiseerde chips en enorme datasets. De toegang daartoe concentreert zich bij een klein aantal bedrijven. Daarmee verschuift de economie bijna noodzakelijk van concurrentie naar oligopolie en misschien zelfs monopolie. Niet omdat dat efficiënter is, maar omdat de instapdrempel absurd hoog ligt.
Kapitalisme kan met ongelijkheid omgaan zolang er een belofte van mobiliteit bestaat. Het kapitalisme dat ons is de afgelopen eeuw (natuurlijk deels onterecht) is voorgespiegeld deed dat. AI ondermijnt die belofteny. Wanneer productiviteit niet langer gekoppeld is aan individuele arbeid, maar aan toegang tot modellen en infrastructuur, verliest het individu zijn economische hefboom. Die kan overal worden vervangen. Wat resteert is een systeem waarin eigendom van technologie bepalend is voor inkomen. Daarbij valt weinig terughoudendheid te verwachten van eigenaren en gebruikers als het gaat om het aanhouden van personeel dat door AI kan worden vervangen. De prikkelstructuur wijst één kant op: kostenreductie. Dat kan, bij brede en snelle adoptie, uitmonden in een arbeidsmarktshock met systeemrisico’s die verder reiken dan individuele sectoren. De vraag die daaronder ligt is fundamenteler: waar blijft de arbeider in dit systeem, wanneer arbeid zelf structureel aan waarde verliest?
De derde breuklijn is epistemologisch. AI-systemen worden getraind op collectieve kennis. Teksten, beelden en code die door miljoenen mensen zijn geproduceerd. Dat wordt vervolgens geprivatiseerd in modellen die eigendom zijn van bedrijven. Het resultaat is een vorm van extractie zonder duidelijke tegenprestatie. De commons worden leeggetrokken en opnieuw verkocht. Dat mechanisme bestaat al eeuwen, van omheining van land tot privatisering van kennis, alleen nog nooit zo totaal en op deze schaal.
Dat leidt tot een paradox. Kapitalisme heeft innovatie nodig, maar AI versnelt innovatie op een manier die het verdienmodel ondergraaft. Als alles gegenereerd kan worden, wat is dan nog schaars genoeg om winst op te maken? Het antwoord verschuift naar controle. Niet de output is waardevol, maar de toegang tot de systemen die die output genereren.
Daarmee verandert de aard van het kapitalisme zelf. Van een systeem dat draait om productie naar een systeem dat draait om toegang en beperking. Paywalls, API-tarieven, licenties. Kunstmatige schaarste als laatste verdedigingslinie. Dat is geen evolutie, maar een noodgreep.
De vraag is dan of AI en kapitalisme samen kunnen gaan, en in welke vorm. Een scenario is verdere concentratie. Een handvol bedrijven controleert de infrastructuur en dicteert de voorwaarden, met voorstelbare verstrekkende gevolgen. Een ander, minder waarschijnlijk scenario is dat AI dwingt tot herverdeling. Als arbeid structureel minder waarde genereert, wordt inkomen losgekoppeld van werk.
Wat in ieder geval duidelijk wordt, is dat de huidige logica wringt. Een systeem dat afhankelijk is van schaarste botst met een technologie die overvloed produceert. Dat conflict laat zich tijdelijk maskeren met prijsmodellen en juridische constructies. Structureel blijft het bestaan.
Reacties (9)
“Daarmee verschuift de economie bijna noodzakelijk van concurrentie naar oligopolie en misschien zelfs monopolie. Niet omdat dat efficiënter is, maar omdat de instapdrempel absurd hoog ligt.”
Dat klinkt nogal als kapitalisme. Volgens mij is dit zelfs een herhaling van wat ongeveer twee tot anderhalve eeuw geleden gebeurde in de maakindustrie (industrialisatie, alleen betaalbaar voor kapitaalkrachtigen, met een enorme stijging van het aanbod en daarmee prijsdaling van fabricaten tot gevolg, waardoor arbeid grootschalig in loondienst moest bij een handjevol kapitalisten met de productiemiddelen in handen), maar dan nu in de dienstverlening/entertainmentindustrie.
Ja, het staat er wat krom. Het is misschien dat het in strijd is met de belofte die het kapitalisme ‘ons’ de afgelopen eeuw is voorgehouden (of althans na wo2). Maar ik vraag me echt af waar alle arbeid nu heen moet en hoe het kapitalisme het als geveinsde ‘force for good’ vol gaat houden, want met AI wordt het weer gigantisch duidelijk dat het ervan profiteren volstrekt asymmetrisch gaat zijn, en dat er geen mechanismen zijn in het kapitalisme die daar tegendruk aan geven.
Op zich wel interessant dat nu voor het eerst misschien de theoretisch opgeleiden als eerste het bokkie zijn.
Er zijn in de VS al CEO’s van grote consument-afhankelijke bedrijven die waarschuwen dat gebrek aan inkomen door te lage lonen en te weinig banen tot een crisis gaat leiden. Immers, geen inkomen betekent geen inkomsten voor de bedrijven. De middeninkomens zullen verdwijnen en juist daar leven veel bedrijven van.
Maar het zal wel net zo gaan als met de klimaatcrisis, eerst moet het goed fout gaan voordat de politiek durft in te grijpen.
Als je straks de bevolking overeind moet houden met uitkeringen en voedselbonnen dan blijft er nog maar weinig over om belasting te heffen, dus dan zijn bedrijven en grootverdieners aan de beurt.
Wie betaalde/betaalt er weinig tot geen belasting?
Tesla
AT&T
Nike
FedEx
Amazon
Elon Musk
Jeff Bezos
Er schijnen AI-goeroes te bestaan die beweren dat de economie door AI enorm zal blijven groeien, terwijl tegelijkertijd grote delen van de bevolking hun inkomen zullen verliezen. Ik geloof niet dat het een van die goeroes al is gelukt om uit te leggen hoe die twee samen kunnen gaan.
Ik weet niet wat AI precies gaat betekenen voor de werkgelegenheid, maar dezelfde geluiden van grote werkloosheid klonken ook bij bijvoorbeeld de komst van de stoommachine of de (personal) computer.
Waar zijn al die werkloze (pons-)typistes, letterzetters, secretaresses en bankkantoormedewerkers toch gebleven?
Overweeg ook eens een effect dat nieuwe mogelijkheden ook meer werk opleveren.
Vroeger had je een handgeschreven spreadsheet gemaakt waarin uren met de rekenmachine plus vierkantsvergelijkingen waren gestoken. Was de directie niet tevreden met de winst dan sprak je wat wijzigingen af die gevoelsmatig het gewenste rekenresultaat opleverden, maar je ging niet een spreadsheet opnieuw handmatig opbouwen en opschrijven.
Nu vraagt de directie om 5 scenario’s omdat het zo makkelijk gaat in Excel…
Maar uiteindelijk ben je net zoveel tijd kwijt als vroeger.
Je liet een secretaresse niet een compleet stuk overnieuw typen vanwege een kleine fout. Nu ga je als manager zonder secretaresse zelf eindeloos schaven aan een document terwijl je je tijd beter aan management zou kunnen besteden.
Een presentatie op de overheadprojector mocht er best wat smoezelig uitzien. Maar na Powerpoint moet het er allemaal gelikt uitzien en bewegen en flitsen enz. Kost ook uren.
Dus vooruitgang en automatisering creëert ook weer werk en kost soms ook meer tijd.
En waar komen toch al die personal coaches, life-style-influencers, fitness coaches en HR-medewerkers vandaan? Waarom hadden we die vóór 1980 helemaal niet nodig? :-))
Het hangt een beetje af van de variant van het kapitalisme. Volgens de vrijemarktfundamentalisten regelt de markt altijd alles vanzelf, en zou dit dus niet kunnen gebeuren. Maar die theorie is al eindeloos vaak ingehaald door te praktijk. Volgens de neoliberale theorie zouden overheden marktwerking moeten bevorderen, onder meer door monopolievorming tegen te gaan. Het lijkt erop dat de meeste hedendaagse neoliberalen dat stukje van hun theorie vergeten zijn.
Lijkt me helder.
Dit wringt niet, dit is het einde van kapitalisme.
En economische modellen zoals we gewend zijn.
Arbeid an sich verdwijnt.
Mensen verkrijgen dus geen inkomsten meer uit arbeid.
Zonder inkomsten geen markt,
er valt niets meer te verkopen/kopen.
Einde kapitalisme.
Ik ben benieuwd hoe dit gaat uitpakken.
Kan utopisch geweldig worden of verworden tot een totalitaire dystopie.
Zal wel weer gerommel er tussenin worden.
Kapitaal is meer dan inkomen/geld. Kapitaal gaat om bezit. Kapitalisme is een ideologie die streeft naar de concentratie van bezit. Die ideologie is aan de winnende hand; Een steeds kleiner deel van de wereldbevolking heeft een steeds groter aandeel in het bezit. Dat kan nog een wel tijdje doorgaan (we zitten nu in een stadium waarin langzaamaan steeds meer gebruiksvoorwerpen niet meer in bezit zijn van de gebruiker, waarin steeds meer sprake is van hypotheek, lease en licentie constructies, maar dat proces is nog niet voltooid), dus de optimale staat van kapitalisme is nog niet bereikt. De kapitalistische ideologen moeten verder nog wat finetunen om iedereen zonder bezit tevreden te houden (of op zijn minst om de focus van de ontevredenheid bij hen weg te houden).
A new form of capital is ascending: cloud capital—networked algorithmic machines that grant their owners remarkable powers to modify our behaviour. And just as financiers needed neoliberalism, today’s tech lords need a new ideology to legitimise their rule. I call it techlordism.
Yanis Varoufakis: https://thepoint.com.au/opinions/260422-palantir-and-the-new-order-neoliberalism-is-dead-say-hello-to-techlordism