“Vredelievend verzet is vaak effectief”

Geweldloze campagnes tegen gehate regiems zijn tweemaal zo effectief als gewelddadig verzet. Die opmerkelijke conclusie trekt Harvard professor Erica Chenoweth in haar boek ‘Vredelievend verzet’ op basis van jarenlang onderzoek. Hoe zit dat? In het Vredesmagazine bespreekt Willem de Haan haar visie op verzet en geweld. Een bijzonder verhaal vooraf. Begin 1986 zijn de Filipijnen het toneel van aanhoudende straatprotesten tegen het regiem van president Ferdinand Marcos. Het land balanceert op de rand van chaos, met muitende legereenheden tegen de gehate dictator. Kardinaal Sin roept burgers op om de straat op te gaan. Honderdduizenden mensen geven gehoor aan die oproep en werpen zich op als menselijk schild tegen de troepen van Marcos. Legereenheden laden hun wapens om op de burgers te schieten. Op dat moment knielen in het wit geklede nonnen voor de tanks van de militairen. Ze dagen de militairen uit op hen te schieten in plaats van op de burgers. Maar de militairen laten hun wapens zakken, en lopen grotendeels over naar de oppositie. Marcos verliest de steun van de militairen, kort daarop treedt hij af. Het is één van de vele voorbeelden die Chenoweth (1980) noemt in haar studie naar de effectiviteit van geweldloos verzet. Hiervoor verzamelde ze uiteindelijk 627 grootschalige campagnes waarmee tussen 1900 en 2019 geprobeerd werd een einde te maken aan onrecht of dictatoriaal bestuur. In 303 gevallen was sprake van gewapende strijd, 324 campagnes waren geweldloos. Geweldloze campagnes slaagden in de helft van de gevallen, van gewelddadige campagnes slaagde slechts een kwart. Chenoweth concludeert al doende dat geweldloze campagnes twee keer zo effectief zijn als gewelddadige. In haar boek noemt ze tientallen – ook eerdere – voorbeelden waarbij geweldloos verzet effectief was, zoals de staking van Egyptische slaven die weigerden om piramides te bouwen voor Ramses III of de opstand van vrouwen van de Amerikaanse Irokezen in de 16e eeuw tegen hun eigen leiders. Boycot Chenoweth onthult de herkomst van het begrip ´boycot´. Tijdens de Ierse onafhankelijkheidsstrijd weigerden Ierse vrouwen rond 1880 om pacht te betalen en de oogst binnen te halen. Die actie richtte zich tegen kapitein Charles Boycott, rentmeester van een grootgrondbezitter. Ook lokale winkeliers, smeden, bakkers, dienstmeisjes en anderen weigerden hem te bedienen, waarop hij naar Engeland vluchtte. De actie leidde uiteindelijk tot eerlijker pachtregels. Hoe effectief geweldloze boycots kunnen zijn illustreert ze ook met betrekking tot de val van het apartheidsregiem in Zuid-Afrika: Weliswaar was er gewelddadig verzet tegen het regiem, maar veel belangrijker waren volgens Chenoweth de boycotacties door zwarte organisaties. Bewoners van townships organiseerden boycots van witte winkels en zetten ondertussen eigen verkooporganisaties op waar voedsel, water, kleding etc. verkrijgbaar waren. Samen met de internationale boycot leidde dit tot politieke druk van het witte bedrijfsleven op het Apartheidsbewind om hervormingen toe te staan. Voor Mandela zelf was geweldloosheid geen moreel principe maar een strategie. Het zwarte verzet gebruikte een mix van gewelddadig en geweldloos verzet. Op de vraag welk van die twee het meest effectief was, is waarschijnlijk geen zinnig antwoord te geven. Vrouwen Chenoweth noemt een aantal voorbeelden waar specifiek vrouwen effectief verzet wisten te bieden. Zo noemt ze de opstand van Igbo vrouwen in Nigeria in 1929 tegen Brits koloniaal bestuur. De Britten wilden belasting heffen op hun (schamele) bezit, maar de vrouwen lieten de ambtenaren niet hun huis binnen, ze demonstreerden voor de huizen en kantoren van de bestuurders, omsingelden hutten van lokale Igbo leiders die wel meewerkten met de Britten en trokken in het openbaar hun kleren uit. De organisatie van Igbo vrouwen speelde uiteindelijk een sleutelrol bij onafhankelijkheid. Ook noemt Chenoweth de eerste Intifada, van 1987 tot 1991, die onder leiding stond van de Unified National Leadership of the Uprising en voor een groot deel bestond uit Palestijnse vrouwenorganisaties. Honderdduizenden namen deel aan geweldloze werkonderbrekingen, stakingen, protesten en boycots. Desondanks schoot het leger met scherp en verwoestte het huizen en olijfboomgaarden. De beelden van het Israëlische geweld tegen geweldloze demonstranten deden de internationale en de Israëlische publieke opinie uiteindelijk kantelen. Een deel van het Israëlische leger weigerde om nog dienst te doen in Palestijnse gebieden. Internationale druk leidde uiteindelijk tot de Oslo akkoorden in 1994: autonomie op de Westoever en Gaza in ruil waarvoor Arafat het bestaansrecht van Israël erkende. Dat dat akkoord uiteindelijk geen duurzame vrede bracht ligt aan vele redenen. De tweede intifada was veel gewelddadiger zegt Chenoweth, en werd vooral geleid door militante Palestijnse milities. De bevolking nam er nauwelijks aan deel. Die tweede opstand boekte volgens haar geen enkel resultaat. Wanneer effectief? Chenoweth noemt een aantal belangrijke voorwaarden voor succesvol geweldloos verzet. Zorg voor massale deelname van mensen uit alle sectoren van de samenleving; uiteindelijk moeten ook maatschappelijke organisaties, vakbonden, oppositiepartijen en kerken de demonstranten steunen. Denk daarnaast aan een diversiteit van actiemiddelen. Chenoweth noemt naast demonstreren actiemethoden als werkonderbrekingen en stakingen, boycots, bezettingen, het overtreden van wetten, belastingboycots, het je doelbewust massaal laten arresteren, het hacken van overheidsinformatie (Ellsberg, Assange, Snowdon), het platleggen van overheidscomputers met DDOS aanvallen: het online overbelasten van overheidssystemen, vergelijkbaar met je massaal laten arresteren. Tegelijkertijd moet een succesvolle beweging werken aan het opzetten van nieuwe organisaties, coöperaties, alternatieve media, etc. buiten de officiële overheid om. Uiteindelijk ben je effectief als je de loyaliteit van de aanhangers van het regiem kan ondergraven. Deze lopen vaak over als ze etnische of sociale banden hebben met de demonstranten en als ze denken dat het regiem ze oneerlijk behandelt. Hoewel geweldloos verzet vaak ook mislukt zoals in Rusland, Iran, Syrië en Venezuela, toch zijn onderdrukkende regiems vaak veel kwetsbaarder dan ze lijken. Ze steunen immers op medewerking van instituties als veiligheidstroepen, inlichtingendiensten, politie; economische elites, bankiers, zakenlieden; bureaucraten en ambtenaren, personeel in publieke diensten, universiteiten, bekende personen uit TV en film. Wanneer je die aan het wankelen kan brengen ben je op de goede weg, zegt Chenoweth. Geweld Chenoweth is geen hardliner. “Geweld kan werken om een groep tot actie aan te zetten,” schrijft ze, “maar uit historische gegevens blijkt dat er aan geweld aanzienlijke kosten en risico’s kleven.” Eén daarvan is dat bewegingen vaak uiteenvallen bij gebruik van geweld. Bewegingen die veel tijd moeten besteden aan de discussie over geweld hebben meer moeite om de aandacht van het publiek vast te houden. Een bulldozer opblazen die een beschermd bos bedreigd? Of een brandbom gooien naar een tank? Het kan werken als “wake up call”, zegt Chenoweth, maar gebeurt het vaker dan valt de beweging uiteen. Niet voor niets proberen geheime diensten groepen vaak tot geweld te verleiden: als ze geweld gaan toepassen dan kan de beweging worden opgeruimd. Een ander nadeel van geweld is dat het publiek uiteindelijk niet met geweldplegers geassocieerd wil worden. Een derde nadeel is dat geweld vrouwen in een beweging doorgaans afschrikt. Kritiek Het onderzoek van Chenowth is volgens sommige critici te zwart-wit en haar conclusies te weinig genuanceerd. Geweldloos verzet kan effectief zijn op het moment dat een regiem al wankelt (Filipijnen, Zuid-Afrika), maar regiems die vast in het zadel zitten (Rusland, Iran), weten er wel raad mee. Volgens de Nederlands/Amerikaanse hoogleraar sociologie Sean Chabot is haar indeling in gewelddadig/geweldloos verzet te simpel: ”In sociale bewegingen loopt dat veelal in elkaar over, bij alle verzet- en protestbewegingen zie je altijd een mengvorm.” Ook heeft hij kritiek op haar definitie van succes: “Ook succesvolle omwentelingen leiden veelal niet tot verbetering van de levensomstandigheden van de armste bevolkingsgroepen.” Conclusie Chenoweth erkent dat geweldloos verzet niet altijd slaagt in het beoogde doel. Soms leidt een succesvolle geweldloze regime change vervolgens tot een even of zelfs nog repressiever regiem zoals in veel landen van de Arabische lente gebeurde. Ook erkent Chenoweth dat het succes van geweldloos verzet de laatste jaren snel afneemt. Voor de New York Times was dat bij het verschijnen van haar boek reden om te concluderen “dat protestbewegingen wereldwijd juist in recordtempo mislukken.” Het klopt dat overheden steeds succesvoller worden in het bestrijden van protestbewegingen, zegt Chenoweth, onder andere door nieuwe technieken van staatsrepressie, online intimidaties, desinformatie en het gebruik van noodbevoegdheden. Geweldloos verzet tegen totalitaire regiems is dus niet zaligmakend zegt ze, “maar bedenk dat de wapens oppakken vaak nog rampzaliger is.” Erica Chenoweth. Civil Resistance. Oxford University Press, 2021; Nederlandse uitgave Vredelievend verzet, 2023, uitgeverij M.L. Thieme Dit artikel is eerder verschenen in Vredesmagazine jrg 17, nr. 1, december 2023. De foto is van een geweldloos protest in Chili tegen de bouw van een hotel op tradtionele grond van de inheemse bevolking.

Foto: cc wikimedia.commons.nl Make love not war in time

Met oorlog breng je geen vrede

COLUMN - Los van alle ellende – voor zover dat kan, tenminste, want de beelden van het vliegveld bij Kabul zijn haast niet om aan te zien: mensen met doodsangst in hun ogen, ouders die in paniek hun kindje doorgeven, in de hoop dat een ander het mee zal nemen, weg het land uit – los van al die ellende dringt een vraag zich op. Wat is in ’s hemelsnaam het nut van oorlog?

Kun je, zoals de Verenigde Staten al sinds de Vietnamoorlog in de jaren ’60 volhouden, inderdaad ‘the hearts and minds’ van de bevolking veroveren nadat je een land eerst bent binnengevallen, en het vervolgens aan gort hebt gebombardeerd? Vietnam, Irak, Afghanistan – overal speelt die vraag.

Kun je als buitenlandse macht ooit nog op goede voet met de bevolking komen te staan, wanneer je die eerst als collateral damage hebt behandeld? Wanneer je met drones argeloze bruiloftsgasten hebt opgeblazen, en de kinderen van een land collectief hebt verweesd? Wanneer je, zoals Nederland in Srebrenica overkwam, in de positie raakt dat je onderdeel wordt van een burgeroorlog en je jezelf machteloos laat gebruiken door de overheersende partij?

Maken zulke oorlogen de taak van de internationale blauwhelmen – die hoofdzakelijk afstand tussen de strijdende partijen pogen te scheppen – niet duizendmaal moeilijker dan die al is?

Lezen: Het wereldrijk van het Tweestromenland, door Daan Nijssen

In Het wereldrijk van het Tweestromenland beschrijft Daan Nijssen, die op Sargasso de reeks ‘Verloren Oudheid‘ verzorgde, de geschiedenis van Mesopotamië. Rond 670 v.Chr. hadden de Assyriërs een groot deel van wat we nu het Midden-Oosten noemen verenigd in een wereldrijk, met Mesopotamië als kernland. In 612 v.Chr. brachten de Babyloniërs en de Meden deze grootmacht ten val en kwam onder illustere koningen als Nebukadnessar en Nabonidus het Babylonische Rijk tot bloei.

Foto: Gerard Van der Leun (cc)

Nederland doet niet mee

COLUMN - Het VN-kernwapenverbod treedt binnenkort in werking en Nederland doet daar niet aan mee. Dat is toch wel de dominante trend van de laatste jaren:

Nederland doet niet mee aan de opvang van vluchtelingen die in zeer hoge nood zitten. Ook niet als het om kinderen gaat.
Nederland doet niet mee om klimaatmaatregelen voortvarend toe te passen.
Nederland doet niet mee aan EU-coronasteun.
Nederland doet niet mee aan VN-missie in Jemen.
Nederland doet niet mee om even goed door te pakken om de verspreiding van het coronavirus nu eens goed in te dammen en gooit er nog maar eens een waarschuwing tegenaan.

Een betere wereld? Daar doet Nederland niet aan mee.

Tjonge, dat staat er toch wel heel tendentieus genoteerd. Dat komt omdat er één woordje onjuist is gebruikt. Waar ‘Nederland’ staat moet ‘kabinet’ staan.

Nederland:
1998: Uit een NIPO opiniepeiling bleek dat 46% voor het verwijderen van kernwapens uit het wapenarsenaal van de NAVO was, 31% was er tegen en 23% had geen mening.
2012: Uit een onderzoek voor het Nederlandse Rode Kruis een opiniepeiling blijkt dat 84,8 % van de bevolking voor een verbod op kernwapens is en dat 78% vindt dat de Nederlandse overheid zich daarvoor moet inzetten.
2018: Uit een internationaal onderzoek blijkt dat 56 % van de Nederlanders wil dat de Amerikaanse kernwapens weg gaan uit het Brabantse Volkel en 66 % wil dat de Nederlandse regering het nieuwe VN-Kernwapenverbod ondertekent.
2020: Na Nijmegen, Rotterdam en Hengelo sluit ook Groningen zich aan bij het ICAN Cities Appeal en roept de regering op het VN-kernwapenverbod te tekenen en te ratificeren. Bij andere gemeenten zijn moties in voorbereiding.

Foto: Timo (cc)

Vrij 2020

COLUMN - Allemaal de beste wensen voor 2020.

Het nieuwe jaar zal, nog meer dan vorig jaar, in het teken staan van 75 jaar vrijheid. De koning trok 31 augustus aan de bel, zo van “die vrijheid luitjes – ga daar behoedzaam mee om”,  en een jaar van herdenkingen en vieringen ging van start.

Het nieuwe jaar wordt dan wel een verjaardag met een schaduwrandje. We weten immers dat er in die 75 jaar nooit overal sprake van vrede en vrijheid was. Zelfs een goedbedoelde VN, in 2020 ook 75 jaar, moet nog steeds elk jaar met zo’n tiental themadagen de gedachte aan oorlog, vrede en vrijheid levend zien te houden.

Het nieuwe jaar brengt dus niets nieuws? Misschien is 75 jaar zo’n lange periode dat er steeds minder mensen zijn die nog serieus weten bevrijding van oorlog en onderdrukking betekent.
Het kan ook zijn dat er na 75 jaar mensen zijn die obligate herdenkingen en vieringen laten voor wat het is en in 2020 een nieuwe, verse invulling kunnen geven aan “Opdat we niet vergeten” en “Dat nooit weer”.

Kunnen we een kijken of we daar wat van kunnen maken in 2020?
Wij wensen u een mooi, vredig en vrij 2020.

Doe het veilig met NordVPN

Sargasso heeft privacy hoog in het vaandel staan. Nu we allemaal meer dingen online doen is een goede VPN-service belangrijk om je privacy te beschermen. Volgens techsite CNET is NordVPN de meest betrouwbare en veilige VPN-service. De app is makkelijk in gebruik en je kunt tot zes verbindingen tegelijk tot stand brengen. NordVPN kwam bij een speedtest als pijlsnel uit de bus en is dus ook geschikt als je wil gamen, Netflixen of downloaden.

Geen oorlogen meer?

ANALYSE, VISUALISATIE - Met alle berichtgeving over de (burger) oorlogen in Oekraïne en in Syrie en Irak, zou je de indruk kunnen krijgen dat we in een tijdperk leven dat gekenmerkt wordt door (burger) oorlogen. In dit korte (en al wat oudere) filmpje betoogt Kurzgesagt dat het juist het tegenover gestelde is. We leven in één van de meest vreedzame periodes die de mensheid heeft gekend.

Foto: Cernavoda (cc)

Kunst op Zondag | Monumentaal herdenken

Door heel Europa worden vandaag bij talloze monumenten de slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog herdacht. Vaak bij obligate monumenten. Een obelisk, een muurtje, een plaquette.
Soms zijn er monumenten die meer indruk maken. Een kleine bloemlezing. U kunt het aanvullen met monumenten die op u grote indruk hebben gemaakt.

Honderd jaar geleden bleven ontelbaar veel dode soldaten achter op het slagveld. Verworden tot geesten, nu in graniet gehouwen door Paul Landowski (u kent hem ook van de immense Jezus in Rio de Janeiro).  ‘Les Fantômes’ in vogeldronevlucht.

Ook 100 jaar geleden vonden in en rond Bakoe, de hoofdstad van Azerbeidzjan, de zgn. ‘Maart Dagen’ plaats.

Een bloedbad dat bolsjewieken en Armeense revolutionairen aanrichtten onder de moslimbevolking. Het Quba Genocide Memorial Complex herinnert daar in aangrijpende eenvoud aan.
cc Flickr Adam Jones photostream Quba Soyqirimi Memorial Complex - Quba - Azerbaijan - 02

Iets langer geleden, 103 jaar, vond de Armeense genocide plaats, sinds 1867 gememoreerd in het Armeense Genocide Memorial Museum.
cc Flickr David Stanley photostream Armenian Genocide Memorial

Tachtig jaar geleden eindigde het bloedbad van Nanjing, waarbij delen van het Japanse leger zich te buiten gingen aan gruwelijkheden jegens de Chinese bevolking. De diverse beelden bij het hiervoor opgerichte memorial museum spreken voor zich.
cc Flickr Slice of Light photostream Nanjing Massacre Museum Sculpture 4

.
cc Flickr Philip Roeland photostream Nanjing Massacre Memorial Hall (5)

Bij Katyn (Rusland), westelijk van de stad Smolensk, lag vernietigingskamp waar de geheime dienst van de Sovjet-Unie 78 jaar geleden tienduizenden Poolse burgers en militairen vermoordden. De Sovjets vervalsten de geschiedenis door het later een begraafplaats van slachtoffers van de Duitsers te noemen. Pas na de Glasnost werd Memorial Katyn de herdenkingsplaats die het wel moet zijn.

Foto: IISG (cc)

Vreedzamer

ANALYSE - Al klikkend kwam ik op dit dubbelinterview met socioloog Willem Schinkel, die hele aardige observaties had over het begrip ‘integratie’ en voor wie ik eigenlijk kwam, en filosoof Hans Achterhuis, die meende dat we in de loop der eeuwen steeds vreedzamer zijn geworden en steeds beter met conflicten hebben leren omgaan. Het is een wat contra-intuïtieve stelling zo kort na de Tweede Wereldoorlog, maar luistert u er toch maar even naar (er is beeld bij, maar het is gewoon radio), vanaf 15:00 ongeveer is Achterhuis aan het woord (al raad ik u Schinkel beslist ook aan).

Aanvankelijk zag ik de kracht van ’s mans argumenten wel in: de Eerste en Tweede Wereldoorlog waren behoorlijk gewelddadig, maar de godsdienstoorlogen aan het einde van de Middeleeuwen in Europa waren een stuk erger. Aan het begin van de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) had het huidige Duitsland evenveel inwoners als Syrië nu. Na afloop was er minder dan de helft van de bevolking over. In Syrië zijn tot nu toe 200.000 doden gevallen.

Op de eerste plaats van meest gewelddadige conflicten staat een boerenopstand in China rond het begin van de jaartelling die slechts een derde van de bevolking in leven liet (twee van de eerste drie zijn Chinees) en de twee wereldoorlogen komen niet eens in de top tien voor. De Europese godsdienstoorlogen wél.

Lezen: Venus in het gras, door Christian Jongeneel

Op een vroege zomerochtend loopt de negentienjarige Simone naakt weg van haar vaders boerderij. Ze overtuigt een passerende automobiliste ervan om haar mee te nemen naar een afgelegen vakantiehuis in het zuiden van Frankrijk. Daar ontwikkelt zich een fragiele verstandhouding tussen de twee vrouwen.

Wat een fijne roman is Venus in het gras! Nog nooit kon ik zoveel scènes tijdens het lezen bijna ruiken: de Franse tuin vol kruiden, de schapen in de stal, het versgemaaide gras. – Ionica Smeets, voorzitter Libris Literatuurprijs 2020.

Foto: Ian Abbott (cc)

Kunst op Zondag | Bommenwerpers

In de vorige KoZ werd even verwezen naar de B52 Lipstick bommenwerper van Wolf Vostell. En toen dacht ik: bommenwerpers, waar heb ik die meer gezien?

Ik zie ze het liefst niet. Hooguit als schroot. In 2012 deden graffiti kunstenaars er nog wat aardigs mee op een vliegtuigkerkhof in Arizona, USA. Afgedankt luchtmachttuig. Hier een restant van een militair vrachtvliegtuig, nu meer dan duidelijk gekarakteriseerd als oorlogsmateriaal.
cc Flickr Alan Wilson photostream Douglas C-117D 'Phoenix in Metal' 17177

Over dat kerkhof maakte Ahmet Ogut het filmpje ‘Things We Count’. De camera gaat langs het vliegtuig terwijl ze in het Koerdisch, Turks en Engels geteld worden.

Wat in de vliegerij ‘nose art’ wordt genoemd (kunst op de neus van vliegtuigen), is in het militair industrieel complex een manier om lollig te doen met bommenwerpers en gevechtsvliegtuigen. De meeste versieringen (pin ups) maken volslagen duidelijk dat oorlog voeren niets anders is dan macho je pik achterna lopen.
cc Flickr RV1864 photostream WW2 Nose Art

Als bommenwerpers en gevechtsvliegtuigen, non-actief, wel getoond worden, wat is dan de beste manier? Als oorlogsmonument?

Door heel ons land zijn restanten van bommenwerpers uit de Tweede Wereldoorlog te vinden, als onderdeel van monumenten ter herinnering aan de vliegers die omkwamen toen hun toestel hier neerstortte. De meesten kwamen terug van de bombardementen die ze in Duitsland hadden uitgevoerd. Op de terugweg werden sommigen door Duitse gevechtsvliegtuigen verrast.

Foto: copyright ok. Gecheckt 21-09-2022

Oorlog en Vrede

ANALYSE - De deskundige in Buitenhof, net terug van een conferentie over internationale politiek, zegt dat om de andere zin het woord kernwapens valt. Ongewone ‘strong stuff’: hoe zijn we uit de euforie van het “Einde van de geschiedenis” ineens in deze dreiging beland? Koude Oorlog terug? Explosief Midden Oosten? Krachteloos Europa? Politiek lamme V.S.? Hadden de dingen ook anders kunnen lopen? Redenen te over om somber te zijn.

Het is iets om te overdenken. Ik verken een paar mogelijkheden. Een praktisch politieke, die de huidige situatie hadden kunnen vermijden. Een gedachte uit de speltheorie, met als kern dat de vrede nadert als het kanonnenvoer geen trek meer heeft in het vuile werk. Een gedachte aan de menselijke dimensie, die de opkomst van de religieuze dimensie had kunnen tegengaan.

De “rode lijn”

Hadden de V.S. kunnen handelen, als Kerry zich niet had versproken rond het gifgas? De Russen vonden het prachtig dat Assad onder de vlag van de Verenigde Naties zijn voorraad gifgas zou inleveren, want zo kon hun vriend en hun belang veilig worden gesteld.

Obama had het nakijken, kon zijn “red line” dreigement niet waarmaken, door volkenrechtelijke verstrikking en door de politieke polarisatie in de V.S. Maar kon het anders? Zo groot is de luchtmacht van Assad nu ook weer niet, dus het uitschakelen van de helikopters, die de bomvaten gooien had gekund. Daarna had met de Russen een “no fly zone” kunnen worden gesproken. Het zou vele doden en gewonden hebben gescheeld en de vlucht van Syriërs hebben beperkt.

Lezen: De BVD in de politiek, door Jos van Dijk

Tot het eind van de Koude Oorlog heeft de BVD de CPN in de gaten gehouden. Maar de dienst deed veel meer dan spioneren. Op basis van nieuw archiefmateriaal van de AIVD laat dit boek zien hoe de geheime dienst in de jaren vijftig en zestig het communisme in Nederland probeerde te ondermijnen. De BVD zette tot tweemaal toe personeel en financiële middelen in voor een concurrerende communistische partij. BVD-agenten hielpen actief mee met geld inzamelen voor de verkiezingscampagne. De regering liet deze operaties oogluikend toe. Het parlement wist van niets.

Volgende