Spitsbergen (Svalbard) is een eilandengroep, zo'n 565 km ten noorden van Noorwegen, bestaande uit drie grotere en een tachtigtal kleine eilanden. De eilandengroep maakt sinds 1920 met een apart statuut deel uit van het koninkrijk Noorwegen. De eilanden zijn eind 16e eeuw ontdekt door Willem Barentsz op zijn derde expeditie om de Noordoostelijke doorvaart te vinden. Dat is zoals bekend niet gelukt. Barentsz stierf na een verblijf op Nova Zembla. Er is van deze reis een verslag bewaard gebleven en daaruit concludeerde men in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden dat er op Spitsbergen grote kansen lagen voor de walvisvangst. Halverwege de achttiende eeuw waren vrijwel alle walvissen rond Spitsbergen gedood. Daarna begonnen de Russen met de pelsdierenjacht. Later begonnen ze met mijnbouw. Tot voor kort werkten er Oekraïners uit de Donbas regio.
Een vrije doorvaart in de Noordelijke ijszee en de lucratieve exploitatie van natuurlijke hulpbronnen in het Noordpoolgebied staan in de 21e eeuw opnieuw op de agenda van de belangrijkste geopolitieke spelers. De president van de Verenigde Staten heeft het oog laten vallen op Groenland, dat met een eigen regering nog steeds deel uitmaakt van het Koninkrijk Denemarken. Hij gaat niet op avontuur zoals ooit Willem Barentsz. Hij wil het gewoon hebben en blijft er om zeuren ondanks alle bezwaren uit de gehele wereld. Een gesprek afgelopen woensdag tussen ministers van de Verenigde Staten, Denemarken en Groenland schijnt de kou wat uit de lucht te hebben gehaald. Maar de dreiging van een nieuwe imperialistische move van Trump is nog niet verdwenen.
Nu Denemarken met hulp van andere Europese landen zijn oude kolonie Groenland volop steun biedt gaat Noorwegen ook de banden met Svalbard wat strakker aanhalen, constateren journalisten van de New York Times die er onlangs op bezoek waren. Het land zet zich meer in om zijn soevereiniteit over Spitsbergen te doen gelden en buitenlandse invloed af te weren. Het ontneemt buitenlanders op Spitsbergen het stemrecht. Het heeft de verkoop van land aan buitenlandse kopers geblokkeerd. Het verscherpt de controle op buitenlandse onderzoekers en claimt de zeebodem over honderden kilometers. Deze maatregelen zetten jarenlange internationale samenwerking op zijn kop met grote gevolgen voor het leven van Chinese wetenschappers, Russische mijnwerkers, rijke Noorse grondeigenaren en immigranten die al lange tijd in het land wonen.
Noorwegen wil voorkomen dat Svalbard wordt gebruikt door vijandige machten. De archipel is een van de beste plekken op aarde om satellietgegevens te downloaden, beter dan alternatieve locaties in Groenland, Alaska of Antarctica. Het meest noordelijke bewoonde gebied is een uitvalsbasis voor dominantie over de Noordelijke IJszee en vanwege de klimaatopwarming in toenemende mate aantrekkelijk voor eigendomsclaims en exploitatie. Spitsbergen warmde sinds 1980 met 5,5 graden Celsius op, ongeveer 5 keer sneller dan het tempo waarmee de aarde gemiddeld opwarmde. De strijd om Svalbard is al een tijdje gaande. Amerikaanse functionarissen beschuldigen Chinese onderzoekers ervan illegaal militair onderzoek op Svalbard uit te voeren. De Noorse autoriteiten hebben geëist dat twee granieten leeuwen worden verwijderd uit het gedeelte van het internationale onderzoekscentrum waar de Chinese wetenschappers verblijven.
De Russen maken aanspraak op de eilanden met een formulering die lijkt op de manier waarop ze Oekraïne claimden. In Barentsburg is al heel lang een inmiddels sterk ingekrompen Russische mijnbouwkolonie gevestigd waar ook een afgezant van de Russisch Orthodoxe Kerk zetelt. De claim van Noorwegen op de zeebodem rond de eilandengroep is volgens de Russen niet in overeenstemming met het verdrag uit 1920. Dat verdrag van vlak na de Eerste Wereldoorlog gaf Noorwegen het beheer over Spitsbergen, maar onder de conditie dat andere ondertekenaars rechten behielden. Het verdrag verbood alle oorlogszuchtige activiteiten en garandeerde alle ondertekenaars gelijke toegang tot jagen, vissen, mijnbouw en landbezit – een zeldzame regeling waar ook ter wereld. IJsland is het met de Russen eens over de Noorse claims en ook de EU maakte kritisch kanttekeningen. Rusland meent verder dat Svalbard steeds meer betrokken wordt bij de militaire en politieke planning van Noorwegen, met deelname van de VS en de NAVO. En dat is ook in tegenspraak met het oorspronkelijke verdrag. Ook de nieuwe regels voor grondaankoop, waarin Noorwegen een voorbehoud heeft vastgelegd ter bescherming van de nationale, lees Noorse, veiligheid, worden betwist. Het risico op een geopolitiek conflict wordt zo steeds groter.
