Duitsland heeft nogal wat geschiedenis en daarom is het Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland in Bonn nogal groot. Sinds een half jaar heeft het een nieuwe vaste opstelling. Die vernieuwing is ook voor een Nederlander of Vlaming interessant, want een fors deel van de Duitse geschiedenis is wereldgeschiedenis. Los daarvan: in Nederland is de oprichting van het Nationaal Historisch Museum uitgelopen op een farce en in Brussel bestaat al een interessant Huis van de Europese Geschiedenis. Ik wilde eens weten hoe de Duitsers het geblunder uit Nederland hadden vermeden en hoe hun aanbod zich verhield tot dat in Brussel, dus ik ben er in Bonn vorige week eens langs gegaan.
[caption id="attachment_369428" align="aligncenter" width="227"] Hitler (let op het armpje; Haus der Geschichte, Bonn[/caption]
Eerst maar even een vergelijking met de mislukking in Nederland. Die had natuurlijk alles te maken met de directie: kunsthistorici in plaats van historici. De minachting voor de geschiedwetenschap was er echter al eerder. Het doel van het Nationaal Historisch Museum was immers expliciet politiek: het versterken van de nationale identiteit. Wetenschappers – en dus ook geschiedwetenschappers – zijn er echter niet om de politiek te dienen. Het project had dus zelfs niet mogen beginnen, maar er waren genoeg Nederlandse historici die voor 200 miljoen hun wetenschappelijke autonomie wel wilden opgeven, en dus heeft de klucht bizar lang geduurd. Wat je verder ook mag denken van de in Bonn gemaakte keuzes: men heeft in elk geval niet de Duitse nationale identiteit willen versterken, en dat is alvast een geruststelling.
Individu en geschiedenis
De slagzin “Du bist Teil der Geschichte” is natuurlijk reclametaal: mensen persoonlijk aanspreken om ze te lokken. Het is ook een beetje een gimmick, zoals wanneer je in de foyer je eigen silhouet kunt laten projecteren op historisch beeldmateriaal. Tegelijk is de slagzin méér dan reclametaal, want het museum betrekt zijn bezoekers nadrukkelijk bij de presentatie, bijvoorbeeld door ze in staat te stellen om te reageren op bepaalde situaties en stellingen.
[caption id="attachment_369429" align="aligncenter" width="226"] Haus der Geschichte, poster Schumann Plan[/caption]
De persoonlijke dimensie krijgt ook vorm door talloze egodocumenten en getuigenissen. Er is een tekening waarin een jodin aangeeft hoe ze via vijf landen terugkeerde naar Duitsland en uiteindelijk naar Israël migreerde. Er is een schokkend verslag van een verkrachting door een Russische soldaat. Een meisje noemt haar popidolen. Een mevrouw uit Oost-Duitsland vertelt dat ze met 500 mark moet rondkomen terwijl een maaltijd die ooit 30 pfennig kostte na de hereniging vier mark kost. “Ik denk dat ik maar stop met eten om te sparen voor de uitvaart.” De persoonlijke dimensie is nooit ver weg. Maar bedenk: deze mensen vertellen over de gevolgen van gebeurtenissen die anderen veroorzaakten.
Het eigenlijke verhaal
De oorzaken liggen elders en vormen de structuur achter de geëxposeerde voorwerpen: de historische processen, de politieke debatten, de gemaakte keuzes. Want hoe aansprekend die egodocumenten ook zijn, het zijn uiteindelijk geen zaken die agency hebben. Het Wirtschaftswunder is oorzaak: de enorme economische groei zorgde voor werkgelegenheid, en daarvan is het aansprekende persoonlijke verhaal van een Turkse gastarbeider het gevolg.
[caption id="attachment_369430" align="aligncenter" width="432"] Haus der Geschichte, Bonn - WK 1974[/caption]
De grote processen lopen door tot in de huidige tijd: digitalisering en klimaatverandering komen royaal aan bod, en natuurlijk ook het feit dat we allemaal voortdurend bereikbaar zijn en geïnformeerd worden via een smartphone. En die processen zijn natuurlijk groter dan alleen maar Duitsland, wat verklaart waarom het aanbod in het Haus der Geschichte regelmatig lijkt op dat van het Huis van de Europese Geschiedenis in Brussel: gebruiksvoorwerpen die de grotere ontwikkelingen illustreren. De Pil voor de Seksuele Revolutie; platenhoezen en tijdschriften voor de jeugdcultuur; posters voor de milieubeweging; een niet afgegane bom voor het islamistische terrorisme.
Dit materiaal wordt dus afgewisseld met documentatie van de actoren die, tegen de achtergrond van de wereldwijde processen, de beslissingen namen. Je ziet dus beide exemplaren van het herenigingsverdrag van 1990, en ook Andy Warhols portret van Willy Brandt, spotprenten op Angela Merkel, een onthoofd beeld van Stalin en de poster met leden van de Rote Armee Fraktion (“Vorsicht Schuβwaffen!”). Ik zou iets meer aandacht hebben verwacht voor de deal tussen Helmut Kohl en François Mitterand: Duitsland zijn eenheid, Frankrijk controle over de mark – en dus de vorming van de euro.
De Duitse Sonderweg
Zoals gezegd: de eigenlijke processen die de achtergrond vormen waartegen politici hun beslissingen nemen, zijn voor Duitsland niet heel erg anders dan die in de rest van Europa. Wat wél uniek is voor Duitsland, is de erfenis van de Tweede Wereldoorlog. Zonder Hitler zag de geschiedenis van naoorlogs Duitsland er anders uit: denk aan de terugkeer van de joden en de krijgsgevangenen, de deling in twee staten, de hereniging en de frustratie die daarop volgde.
[caption id="attachment_369431" align="aligncenter" width="223"] Haus der Geschichte, Klinaatbewustzijn[/caption]
Dat Duitsland een Europees land is, komt dus goed uit de verf, heel goed zelfs. Zeker als de val van de Muur aan bod komt, is de uitleg voorbeeldig: het verhaal begint in Polen en gaat via Tsjechië en Hongarije naar Duitsland. Duitsland is sinds 1945 steeds Europeser geworden. Wat ik echter een beetje miste, is dat mensen in het verenigende Europa ook meer met Duitsland te maken krijgen. Het is een steeds belangrijker cultureel centrum. Ik snap wel dat het museum niet zomaar wat techno kan laten horen, maar het genre bloeide in Europa het eerst in Duitsland en verspreidde zich daarvandaan over het hele werelddeel. Het museum toont een Duitsland dat op cultureel gebied ontwikkelingen meer ondergaat dan initieert.
Tot slot
Duitse geschiedenis is, zoals gezegd, niet zelden ook wereldgeschiedenis. Ook voor mij persoonlijk: ik ben tijdens de Koude Oorlog een jaar van mijn leven kwijtgeraakt aan de dienstplicht. Op 9 november 1989 heb ik onbedaarlijk staan huilen en in het Haus der Geschichte hield ik het afgelopen zondag ook niet droog. Een vriendelijk suppoost ving me op en vertelde dat ik niet de enige was die het te kwaad kreeg bij het zien van de televisiebeelden van de mensen op de Muur. Ze bood me een kop koffie aan.
[caption id="attachment_369432" align="aligncenter" width="386"] Haus der Geschichte, Boris Beckerkoffer[/caption]
Zoiets illustreert de kwaliteit van een goed museum: het personeel heeft instructies over hoe ze mensen moeten opvangen. Ik neem aan dat er in de eerste zaal, waar de herinnering aan de Holocaust en de Russische bezetting een rol speelt, ook weleens een kop koffie klaar staat (en met meer reden dan voor die Nederlandse dienstplichtige).
Kortom: goed gedaan. Op veel plaatsen is er een filmpje van een doventolk en voor slechtzienden zijn er voorwerpen die ze mogen aanraken. Mensen met hyperacusis hebben het soms wat lastig, maar nooit lang of nadrukkelijk. En vanzelfsprekend is alles toegankelijk voor mensen in een rolstoel. De toegang is gratis; ons bezoek kostte ongeveer drie uur. Al met al een aanrader.
