Arjen Lubach vindt het eng dat Ongehoord Nederland mogelijk uit het publieke bestel verdwijnt nadat de zaak pas echt escaleerde vanwege de inhoud van een uitzending. Zijn angst: een toekomstige rechtse regering kan dat precedent gebruiken om linkse omroepen aan te pakken.
Ik kijk Lubach vaak wat later, dus vergeef me dat ik zijn uitzending van maandag nu pas behandel. Zijn politieke conclusie is in ieder geval kinderlijk naïef. Rechts heeft namelijk helemaal geen precedent nodig om achter linkse omroepen aan te gaan.
Lubach neemt ON! zelf nadrukkelijk niet in bescherming. De omroep was journalistiek al lang af. Er waren sancties, overtredingen van de journalistieke code en structurele problemen met feitencontrole en samenwerking. Volgens Lubach had ON! dáárop gepakt moeten worden. Zijn probleem is dat de zwaarste escalatie pas kwam nadat Joost Niemöller en zijn medewerkers in een uitzending positieve elementen uit een speech van Hitler probeerde te halen.
Alleen: waarom zou dat eigenlijk zo erg zijn?
Een samenleving mag ergens van schrikken. Sterker nog, soms is dat precies hoe een grens zichtbaar wordt. Jarenlang kun je discussiëren over journalistieke normen, incidenten, sancties en procedures, totdat er iets gebeurt waardoor ineens glashelder wordt waar al die regels voor bedoeld waren. Dat zo’n uitzending de druppel vormt, maakt de eerdere overtredingen niet minder relevant. Het maakt vooral duidelijk dat eindeloze tolerantie zelf ook een politieke keuze is.
De tolerantieparadox
Daar zit de tolerantieparadox die Lubach vrijwel omdraait. Een open samenleving hoeft mensen die haar normen ondermijnen niet onbeperkt te faciliteren uit angst anders zelf intolerant te worden. Ongehoord Nederland wordt bovendien niet verboden. Niemöller mag morgen weer een website beginnen, podcasts opnemen en nog honderd speeches van Hitler doorspitten op zoek naar pareltjes. De vraag is of de Nederlandse samenleving verplicht is daar een plek in het publieke omroepbestel en publiek geld voor beschikbaar te houden.
Volgens Lubachs logica moeten we bijzonder voorzichtig zijn met zo’n grens, omdat een toekomstige rechtse regering hem tegen links zou kunnen gebruiken. Alsof die regering eerst onze toestemming nodig heeft.
En alsof Lubachs veilige alternatief, de journalistieke code, rechts wél zal tegenhouden. Een groot deel van rechts Nederland vindt zulke journalistieke normen sowieso al links gelul of gezeik om niks: factchecks zijn bevooroordeeld, de NPO is links, vriendjespolitiek, dat doet toch iedereen, de journalistiek is links en regels over betrouwbaarheid en zorgvuldigheid worden al snel gezien als middelen waarmee het (linkse) establishment afwijkende (rechtse) meningen onderdrukt. Wie denkt dat een radicaal-rechtse regering straks eerbiedig zal zeggen dat BNNVARA helaas keurig aan de journalistieke code voldoet en daarom niet verboden kan worden, heeft de afgelopen jaren weinig opgelet.
De Verenigde Staten vormen inmiddels één lange demonstratie van de zwakte van die redenering. Na de dood van Antonin Scalia nomineerde Obama in maart 2016 de gematigde Merrick Garland voor het Hooggerechtshof, als compromis om de Republikeinen tegemoet te komen. Die weigerden de benoeming zelfs maar te behandelen omdat het een verkiezingsjaar was. Vier jaar later overleed Ruth Bader Ginsburg enkele weken voor de verkiezingen en joegen dezelfde Republikeinen Amy Coney Barrett door de Senaat. Ze werd acht dagen voor de verkiezingsdag benoemd.
De norm gold zolang hij rechts uitkwam. Hetzelfde zie je bij de media. Trump had geen eerdere Democratische aanval op Fox News nodig om publieke media en onwelgevallige omroepen aan te pakken. Precedenten zijn vooral belangrijk voor mensen die van plan zijn zich eraan te houden.
En precies daarom is Lubachs angst zo naïef. Wie uit vrees voor toekomstig rechts misbruik weigert grenzen te stellen aan extreemrechts, bindt vooral zichzelf de handen. Want de andere partij heeft die gentlemen’s agreement nooit ondertekend, en reken er maar op dat ze zich niet zullen inhouden.
Als een toekomstige radicaal-rechtse regering BNNVARA, HUMAN, de VPRO of, reken er maar op, Lubach wil aanpakken, vindt ze wel een reden. Daarvoor hoeft Joost Niemöller eerst helemaal niets positiefs over Hitler te zeggen.
Die wil is er al. Alleen de macht ontbreekt nog.
Reacties (29)
En toch heeft Lubach wat mij betreft wel een punt. Natuurlijk moet je niet eindeloos tolerant zijn voor intolerantie en zijn er dus grenzen aan de vrijheid van meningsuiting. Maar die grenzen zijn al vastgelegd in de wet. De politiek moet niet oordelen of iemand die grenzen overschrijdt. Dat is een taak van de rechter. Dat is een basisprincipe van de rechtsstaat. Je beschermt de rechtsstaat niet door hem opzij te schuiven. Nooit. Ook niet als je weet dat uiterst rechts daar wel toe in staat is. Je moet juist voorkomen dat je uiterst rechts iets aanbiedt dat als precedent kan werken.
Er is al meer dan genoeg aanleiding geweest om die fascistenomroep uit de NPO te lazeren. Tot nu toe waren verantwoordelijke politici daar te laf voor. Nu is er op basis van de inhoud, een oneigenlijk argument, iets gevonden om dat wel te doen. Dat is het soort opportunisme waar ik geen liefhebber van ben.
Dit is precies wat ik er van dacht te begrijpen.
Je maakt wat mij betreft een verkeerde sprong: van “dit was de aanleiding om eindelijk in te grijpen” naar “de politiek straft hier een mening”. Dat zijn twee verschillende dingen.
Niemand verbiedt ON! om die mening te verkondigen. Niemöller mag morgen opnieuw uitleggen wat hij zo inspirerend vond aan Hitler. De vraag is alleen of een omroep die al langer journalistieke en bestuurlijke normen schendt, recht blijft houden op een plek binnen een publiek gefinancierd bestel.
Daarom vind ik “dit moet de rechter beslissen” ook te absoluut. De politiek en toezichthouders mogen binnen de Mediawet besluiten nemen over erkenningen. Juist daarna kan de rechter toetsen of zo’n besluit juridisch houdbaar is. Zo werkt dat hier. En als er verder niets was gebeurd met die omroep, was de omroep ook niet alleen om dit akkefietje eruitgegooid, en dat wordt ook expliciet benoemd. Dit is een druppel.
En dát de Hitler-uitzending de druppel was, vind ik op zichzelf niet problematisch. Een samenleving mag ergens zo van schrikken dat bestaand wanbeheer ineens niet langer als bestuurlijk gedoe wordt behandeld. Zeker als er al een heel dossier ligt. De vraag is dan of de uiteindelijke juridische grond deugt, niet of maatschappelijke verontwaardiging mede de aanleiding was.
Waar ik Lubach naïef vind, is het idee dat wij uiterst rechts kunnen temmen door vooral geen precedent te scheppen. Rechts Nederland vindt die journalistieke code nu al geregeld links gelul. Als een toekomstige rechtse regering BNNVARA, HUMAN of de VPRO wil aanpakken, gaat zij echt niet zeggen: jammer, Lubach heeft in 2026 keurig voorkomen dat daar een precedent voor ontstond.
De tolerantieparadox zit voor mij precies daar: de rechtsstaat beschermen betekent niet dat je jezelf uit angst voor toekomstig misbruik voortdurend verder ontwapent. Het betekent dat je je eigen regels zorgvuldig toepast, ook wanneer de aanleiding politiek en maatschappelijk explosief is.
Nee, die sprong maak ik helemaal niet. Integendeel, ik maak juist een scherp onderscheid tussen die twee. Lubach deed dat ook, als ik hem goed begrijp.
En nog even over de precedentwerking. In het verleden is er meer dan genoeg aanleiding geweest om ON! eruit te gooien. Dat is niet gebeurd. Maar nu worden die aanleidingen alsnog gebruikt om ze eruit te gooien. Naar aanleiding van iets dat er is gezegd.
En dat is nou net zo’n trucje dat een radicaal rechtse regering zou kunnen gebruiken om bijvoorbeeld de VPRO eruit te gooien. Zoeken naar een aanleiding, iets dat in het verleden fout is gegaan, om ze eruit te gooien, of onder druk te zetten om hun toon te matigen.
Nogmaals, precedenten hebben ze helemaal niet nodig. Er wordt wel wat verzonnen. Ze werken niet volgens onze regels.
Dat ontken ik niet. Maar dat is geen argument om zelf basisprincipes van de rechtsstaat aan je laars te lappen. Nogmaals, je beschermt te rechtsstaat niet door hem zelf opzij te schuiven.
“Maar nu worden die aanleidingen alsnog gebruikt om ze eruit te gooien. Naar aanleiding van iets dat er is gezegd.”
Dat lijkt me niet Hans, met alle respect, want als dat zo is dan maakt het absoluut geen kans bij de rechter bij het beroep wat ON! zal doen. De minister zal haar besluit met alles verantwoorden behálve een redactionele keuze voor een bepaald onderwerp. De regels worden gewoon netjes rechtsstatelijk toegepast. Wat er is veranderd is dat de minister nu rugdekking heeft waar die eerder zomaar een motie van wantrouwen en kabinetsbreuk kon verwachten.
Realpolitik is niet per definitie onrechtsstatelijk.
Wat mij betreft is de redenering over de logica van Lubach’s insteek echter anders, ik zou niet Joost zijn lijn volgen van ‘precedent’, maar gewoon de afspraak maken met Lubach dat als een omroep die door radicaal rechts als “liberaal” wordt gezien (lees: alles behálve ON!, incl. WNL) een ellenlang dossier heeft met ‘sancties, overtredingen van de journalistieke code en structurele problemen met feitencontrole en samenwerking’ én daarna een programma uitzend wat hen niet belieft (wat elke dag van de week is), dat ze het dan ook van de buis mogen proberen te halen.
Een scenario wat nooit gebeurt.
Je hebt me niet goed begrepen. Ik geef juist aan dat er andere formele gronden worden gebruikt om ze eruit te gooien. Maar de aanleiding om dat te doen is wel degelijk dat Hitler-filmpje. Als je kijkt naar wat er de afgelopen tijd is gebeurd, valt dat niet te ontkennen.
Lubach had gelijk. Dat het Hitlerfragment de bekende druppel was om ON uit het bestel te halen geeft de verkeerde suggestie. Er waren al genoeg redenen om die maatregel te nemen ( daar hoor je veel te weinig over). Dat de inhoud van een programma nu door de minister wordt meegenomen in haar besluit is een fout signaal. Dat is het enige wat Lubach duidelijk wilde maken en daarin heeft hij gelijk. Ik vind dat niet naïef. Laat Nederland niet het voorbeeld volgen van Trumps VS waar presentatoren worden ontslagen, interviews niet worden uitgezonden of journalisten worden geweerrd omdat ze de baas niet bevallen.. Doen we al veel te veel.
En de suggestie dat we dit niet moeten doen *omdat* rechts dan hetzelfde kan doen? Rechts gaat dit sowieso doen, op het moment dat het de kans krijgt. Punt. Ik vind het een non-argument, en nee, als links fascisme, racisme en intolerantie in het algemeen de kop indrukt staat dat niet gelijk aan rechts dat persvrijheid inperkt etc. False balance om het zelfs maar te suggereren. Net als dat antifacisme is géén tegenpool is van fascisme.
Sorry, maar ik vind dat veel mensen, ook hier, nog te weinig snappen dan wel inzien van hoe tolerantie in dit soort gevallen juist een tolerante samenleving afbreekt, en dat daar intolerant tegen zijn moet.
We zijn nu waar we zijn omdat we al decennia veel te tolerant zijn, en onze democratische rechtsstaat gaat er aan kapot.
Dat intolerantie een tolerante samenleving afbreekt staat wat mij betreft niet ter discussie. Maar het echte probleem is dat regeringen lang veel te laks zijn geweest met optreden tegen ON! En dat de manier waarop dat nu wordt opgelost bijzonder ongelukkig is, omdat het wringt met de rechtsstaat. Die we nu juist moeten beschermen.
@iedereen Volgens mij praten we een beetje langs elkaar heen. Mijn centrale punt is niet of het inhoudelijk meewegen van deze uitzending staatsrechtelijk elegant of oké is. Mijn punt is de aanname daaronder: dat wij uiterst rechts later zouden afremmen door onszelf nu extra beperkingen op te leggen.
Dat geloof ik niet. Lubachs redenering veronderstelt wederkerigheid: als wij netjes geen precedent scheppen, kan uiterst rechts zich daar later minder makkelijk op beroepen. Maar uiterst rechts heeft die wederkerigheid nergens beloofd en laat elders juist zien dat het regels, normen en precedenten gebruikt wanneer ze uitkomen en terzijde schuift wanneer ze hinderen.
Dat betekent niet dat wij dan ook de rechtsstaat maar moeten negeren. Integendeel. Houd je aan de wet en aan rechtsstatelijke procedures. Maar voeg daar niet vrijwillig een extra regel aan toe: “we kunnen dit beter niet doen, want anders kan extreemrechts het later ook doen.” Extreemrechts doet het later toch wel als het de macht heeft.
Dát is de naïviteit waar het stuk over gaat.
Zie ook dit: https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/tim-hofman-legt-uit-hoe-talkshows-en-opiniemakers-het-gedachtegoed-van-ongehoord-nederland-normaliseren
Hoe gaan we voorkomen dat er *nog* een ON komt? Een omroep met mensen die ons huidige sociaal contract willen verscheuren en er een nieuw, xenofoob en racistisch contract voor in de plaats willen zetten? Hoe voorkomen ze dat zij onze samenleving afbreken?
Mag je daar onder het mom van de vrijheid van meningsuiting en ‘de-meerderheid-bepaalt-democratie’ niets aan doen? Ook al is al lang duidelijk wat ze met onze democratie en rechten van minderheden gaan doen als ze aan de macht zijn?
Een betere vraag lijkt me: hoe voorkom je dat allerlei media de haat en desinformatie van extreemrechts normaliseren? Want het is echt niet alleen Ongehoord Nederland die die bagger verspreidt? Het was een absoluut schandaal dat ze die ruimte zo lang hebben gekregen bij de publieke omroep. Maar besef wel dat ze maar een heel klein stukje zijn van een veel groter probleem.
Maar het is niet de belangrijkste boodschap die ik uit Lubachs betoog heb gehaald. Ik noem het naar voren schuiven van de inhoudelijke kritiek een fout signaal. De inhoudelijke kritiek op ON is volkomen terecht, kan niet vaak genoeg herhaald worden, maar mag niet gebruikt worden door een minister om een omroep uit het bestel te halen voordat er een strafrechtelijke veroordeling heeft plaatsgevonden. Het is een fout signaal omdat in dit land van moralisten, betweters en vingerwijzers te gemakkelijk wordt gedacht dat je een ander eenvoudig de mond kan snoeren omdat je zijn of haar ideeën niet kan pruimen. Het is een signaal dat extreemrechts in de kaart speelt en niet zal afremmen maar juist zal stimuleren de rechtsstaat overboord te gooien.
En ik blijf erbij: een fascist het zwijgen proberen op te leggen is écht iets anders dan een antifascist het zwijgen op te leggen. En wat Lubach roept is een aanname. Ik zie een politicus die denkt: nu kan ik doorpakken op de eerdere overtredingen die al voldoende waren onderbouwd, maar door rechts keihard tegen me gebruikt zouden worden. Dat maakt de eerdere overtreding niet minder ernstig. ON is de hand boven het hoofd gehouden omdat het een onderdeel is van de ruk naar rechts. De minister heeft zelf geen enkel verband gelegd met deze uitzending, en die reageert eigenlijk alleen maar op het advies van het commissariaat van de media (die dit een ‘kantelpunt’ noemt. Daarbij is het juist zo opgezet dat een rechter niet eerst hoeft te veroordelen. https://www.cvdm.nl/nieuws/brief-commissariaat-aan-minister-ocw-over-intrekking-erkenning-on/
ON is de hand boven het hoofd gehouden omdat het een onderdeel is van de ruk naar rechts.
Ik vrees dat u gelijk heeft.
Inderdaad is ”anders kan extreemrechts het later ook doen” niet een sterk argument.
Want fatsoenlijke mensen willen gewoon dat de rechtstaat in stand blijft, ongeacht wie daardoor beschermd wordt.
En niet omdat ze bang zijn voor politieke tegenstanders.
Het Commissariaat voor de media beweert dat er een vergelijkbare omroep mag komen…
Het Commissariaat vindt dat er binnen het pluriforme bestel ruimte moet zijn voor het geluid dat door ON! wordt vertegenwoordigd, met inachtneming van bestaande regelgeving.
https://www.cvdm.nl/nieuws/brief-commissariaat-aan-minister-ocw-over-intrekking-erkenning-on/
Dat “geluid dat door ON! wordt vertegenwoordigd” bestaat uit haat en misinformatie. Dat is waarvoor ze zijn opgericht. Het lijkt mij in principe niet in overeenstemming met de bestaande regelgeving. Het is triest dat ze dat niet doorhebben bij het Commissariaat voor de Media.
Eigenlijk had ON! nooit een voorlopige erkenning als omroepvereniging krijgen gemogen, denk ik.
Blijkbaar wil het commissariaat voor de Media niet hardop zeggen dat een grote fout gemaakt is.
Het kan natuurlijk ook dat het CvdM hier wat vrome woorden schrijft, en dat in de praktijk een nieuwe poging om ON op te richten, niet lukken zal omdat de minister de organisatie dan “onvoldoende onderscheidend” vindt o.i.d.
De beoordeling van een organisatie kan nooit volgens 100% objectieve criteria gebeuren.
Ik vond Lubachs stellingname in deze ook bijzonder slecht doordacht. Mijn punt is dat Ongehoord bij toetredening tot de publieke omroep getekend heeft voor een journalistieke code. Die journalistieke code hebben ze keer op keer hun kont mee afgeveegd. Het gevolg van Lubachs stellingname (en de stellingname van de minister ook) is dus, dat die hele journalistieke code een complete wassen neus is, want “ze mogen niet op inhoud beoordeeld worden”.
Lubach (en anderen) maken daarbij de impliciete veronderstelling dat “beoordelen op inhoud” altijd en alleen gaat over de politieke stellingname. Dat is onzin. Je kunt ook b.v. beoordelen op het verspreiden van aperte desinformatie zonder daarbij de politieke voorkeur mee te laten wegen. Je kunt ook beoordelen op eenzijdigheid, op “hoor en wederhoor” en op andere principes uit die journalistieke code. Waarom hebben we Ongehoord dan voor die code laten tekenen, terwijl we er dus kennelijk niet op mogen beoordelen?
Het probleem is eigenlijk heel simpel: Door bij de NPO te gaan, tekent ON voor de subsidievoorwaarden die horen bij de subsidiering die de NPO in wezen is. Die subsidievoorwaarden hebben ze keer op keer geschonden. Mij lijkt het heel normaal om een partij die keer op keer subsidievoorwaarden schendt, verder uit te sluiten van die subsidie.
In wezen volgt de minister dezelfde redenering als Lubach, en dat is triest. Daarmee zet ze namelijk de journalistieke code van de publieke omroep bij het vuilnisvat, want “we mogen er niet op beoordelen”.
Het komt er dus op neer dat de facto de journalistieke code voor de NPO hiermee is afgeschaft.
Dat is een nogal vergezochte interpretatie van wat Lubach zei. Hij heeft juist meerdere keren benadruk dat ON! in het verleden meer dan genoeg heeft gedaan om ze uit de NPO te gooien.
Maar dat ene filmpje is geen goede aanleiding. De journalistieke code is daar namelijk niet relevant, omdat die helemaal niet verbiedt om opiniërende programma’s te maken. Wel moet je opinie en feitelijke berichtgeving scheiden. Maar dat gebeurde hier.
Als de wet voor zou schrijven dat alle dubieuze of feitenvrije opinies in NPO-programma’s objectief geduid moeten worden, zouden onmiddellijk alle talkshows moeten verdwijnen.
Daar ben ik het niet mee eens (maar dat dacht je vast al). Lubach heeft inderdaad benadrukt dat ON al genoeg gedaan had om er uit gemikt te worden – maar al die redenen waren opnieuw financieel/organisatorisch van aard. Mijn punt is nou juist dat ON nooit inhoudelijk beoordeeld wordt, hoe vaak ze die journalistieke code ook geweld aandoen.
Lubach vindt dat ON ook niet inhoudelijk beoordeeld zou mogen worden, want gevaar. Mijn punt is nou juist dat je best mag beoordelen op journalistieke code zonder dat je daar nou meteen politieke positionering in meeneemt. Waarom hebben we anders die journalistieke code als je daar niet op mag beoordelen?
[Als de wet voor zou schrijven dat alle dubieuze of feitenvrije opinies in NPO-programma’s objectief geduid moeten worden, zouden onmiddellijk alle talkshows moeten verdwijnen.]
Ja, daar heb je een punt, maar toch ook weer niet. Dubieuze en feitenvrije opinies in talkshows is natuurlijk toch echt een graadje anders dan op grote schaal nepnieuws verspreiden. En het gaat er natuurlijk ook niet om om elke uitspraak op een goudschaaltje te wegen – het gaat om systematisch verspreiden van desinformatie op grote schaal.
Ik zie het probleem en de potentieel glijdende schaal ook wel, maar ik vind het te makkelijk om die journalistieke code van de NPO zomaar bij het vuilnisvat te zetten, zoals dat nu in wezen is gebeurd. Wat mij betreft worden er naar aanleiding van ON toetsbare criteria opgesteld aangaande die journalistieke code, en moeten programma’s die subsidie willen ontvangen via de NPO op die criteria getoetst worden. Een beetje kwaliteitscontrole in ruil voor subsidie lijkt me niks mis mee.
Er is ook wel eens een klacht ingediend tegen ON! dat ze zich niet aan de journalistieke code hielden, maar hun verdediging was toen dat ze geen nieuws- maar een opinieprogramma maakten. En als ik het me goed herinner werd die verdediging toen geaccepteerd.
Maar ik denk we het eigenlijk eens zijn over de kern van de zaak. De kern van de zaak is namelijk iets dat zelden of nooit wordt benoemd in politiek of mediadiscussies over ON!. Die gaan altijd over specifieke incidenten: een enkele opmerking, een Hitler-filmpje, dat soort dingen. Terwijl het echte probleem structureel is: die omroep is opgericht met als doel het ondermijnen van de democratie. Er is vrijwel niemand die dat expliciet benoemt. Ook Lubach deed dat niet, meen ik.
Daarom vind ik het citaat van het Commissariaat voor de Media uit #4 ook zo schokkend. Misschien zouden die vast kunnen stellen dat er geen wettelijke mogelijkheden zijn om systematische antidemocratische (of pro-Russische) propaganda te weren bij de publieke omroep. Maar ze gaan veel verder, want ze zeggen eigenlijk dat het wenselijk is dat er ruimte is voor dat soort propaganda. Dat zou absoluut ondenkbaar zijn geweest in de tijd van voor de Nieuwe Politieke Correctheid, toen intolerantie voor intolerantie nog vanzelfsprekend was en racistische en fascistische neigingen ook benoemd mochten worden als ze er niet driedubbeldik bovenop lagen. Het zou toen zijn genoemd als een probleem, en er zou geadviseerd zijn om te zoeken naar oplossingen om dat gat in het systeem te dichten. Als dat gat al echt bestaat, want ik vraag me af of er echt geen juridische mogelijkheden zijn om zo’n club te weren.
Over welke journalistieke code hebben jullie het eigenlijk? De Code Journalistiek Handelen, voor “journalistiek handelen verricht voor de landelijke publieke media-instellingen (de omroepen) bij het verzorgen van producties voor de diverse aanbodkanalen van de NPO op het gebied van nieuws, informatie en educatie”.
Of de NVJ code? Of een van deze codes?
Het zal niet zoveel uitmaken, want er bestaan geen sterk uiteenlopende opvattingen over de beroepsethiek van journalisten. In elk geval niet in de democratische wereld. Maar in dit geval is het natuurlijk die eerste, want het gaat over de NPO.
Overigens moet ik wel nog een kanttekening plaatsen bij mijn eerdere opmerking, dat die code niet zou gelden voor opinieprogramma’s. Dat kan anders zijn als een presentator van zo’n programma sterk sturende en/of vooraf overeengekomen vragen stelt, en zo iemand uitgebreid de gelegenheid geeft om misinformatie of andere propaganda te verspreiden.
De democraten zijn niet veel anders (ook kapitalisten) dan de republikeinen; de democraten zijn tenminste geen sadisten. They are at least not evil.
Twee groepen: 1. (onnozele) gelovers in praatjes (sprookjes) en laat dat zo, 2. napraters “dat vind ik ook”,
want het is in mijn voordeel om dat zo te vinden en in het voordeel van mijn helper die zorgt voor winst (denk ik dan) en de zaak gaat winnen (precies zoals ik het wil, denk ik dan).
Ik moet het wel zo vinden want anders zwaait er wat: bang gemaakt, gestraft,
en in mijn nadeel door tegenwerking en uitsluiting.