Opeenvolgende hittegolven, gigantische bosbranden en enorme droogte en de zomer is nog niet voorbij. Hoog tijd dat we de klimaatcatastrofe benoemen voor wat zij is en ons verenigen tegen ontkenners, betoogt socioloog en pedagoog Mieke van Stigt.
Bij zomer denken we graag aan een tijd van zorgeloosheid: van buiten genieten van de zon, van de zeelucht in je haren en van lange avonden buiten zitten en naar de sterren kijken.
Niet zorgeloos
Dit idyllische beeld wordt steeds lastiger vol te houden, al is terwijl ik dit schrijf de zomer amper op de helft. Dagelijks zien we op het Franse nieuws, dat we als francofielen graag volgen, beelden van ongekend veel en zware bosbranden door de extreme hittegolven die ze daar zo mooi canicule noemen. Ook in Spanje, Griekenland, Portugal woeden hevige branden. Die zorgeloze vakantie kun je inmiddels wel vergeten. Vakantiegangers kregen het advies om de auto vluchtklaar te zetten en belangrijke spullen bij zich te houden. Niettemin zijn er inmiddels toeristen omgekomen, huizen afgebrand en honderdduizenden inwoners en vakantiegangers geëvacueerd.
Voor de inwoners is het een ramp. Er zijn dit jaar al drie hittegolven geweest en de vierde is op komst. De problemen die dat geeft: smeltend asfalt, strandende treinen en bloedhete huizen. In Parijs overleed bijvoorbeeld een 66-jarige vrouw in haar onbeschermde appartement onder een zinken dak. Sowieso kwam de regio plek tekort in de mortuaria wegens de enorme oversterfte door de hitte, tot nu toe bijna 6000 doden bovenop het normale aantal. Tel hierbij op de onweersbuien met bizar grote hagelstenen, de tornado’s en modderstromen, dieren die omkomen in de branden of van de droogte, mislukkende oogsten. Het is allemaal niet leuk meer.
Nieuwe realiteit
Als er iéts is wat deze zomer duidelijk wordt, is het dat wat we eerst heel neutraal klimaatverandering noemden, die wellicht rond 2050 merkbaar zou worden, nú al een full-blown klimaatcatastrofe van ongekende proporties blijkt te zijn. En we weten niet wat ons nog te wachten staat, als straks de oceanen hun tipping point bereiken.
Veel mensen hebben moeite met deze nieuwe realiteit en gaan zwaar in de ontkenning. Regelmatig worden boodschappers van het slechte nieuws aanvallen, variërend van hoon- en haatreacties en dreigingen met geweld via de socials tot en met fysieke aanslagen. Ook in de politiek overheerst de afweer. De Amerikaanse president Donald Trump noemde klimaatverandering een hoax en een con job (oplichterij), Thierry Baudet had het over groene gekte en Geert Wilders sprak van klimaatgekkies. Zij geven brandstof en rechtvaardiging aan de haat tegen klimaatbewustzijn.
Niet voor niets: juist politiek rechts - en dat zijn inmiddels bijna alle partijen - is sterk verbonden met de belangen van bedrijven en het grootkapitaal. Denk aan de BBB die ontstaan is vanuit behartiging van de belangen van grote agrobedrijven en niet van de boeren. Denk aan de politie die bij protesten graag met boeren babbelt maar vreedzame klimaatdemonstranten (activisten genoemd) met honderden tegelijk, of zelfs in hun huis, oppakt.
Treuzelbeleid
Ondertussen verdwijnt de kans dat klimaatdoelen gehaald worden achter de rokende horizon. Bedrijven krijgen juist lánger de tijd om aan klimaateisen te voldoen. De politiek is ruimhartig met subsidies, terwijl er nauwelijks gehandhaafd wordt. Zo is de luchtvaartsector grotendeels vrijgesteld van BTW en accijnzen. Slaagt Shell erin om in Nederland geen cent belasting te betalen, kan het vervuilende Tata-Steel rekenen op miljarden subsidie om te vergroenen (terwijl directieleden per persoon een miljoen euro per jaar opstrijken) en wordt Schiphol ondanks ontbrekende milieuvergunningen, geen strobreed in de weg gelegd. Terwijl de vleesindustrie een van de grootste vervuilers is, wordt het stikstofdebat vakkundig over de zomer heen getild.
Natuurlijk wordt er aan innovatie gedaan, bijvoorbeeld te zien in de enorme opkomst en populariteit van zonnepanelen. Het is alleen lastig dat die ontwikkeling indruist tegen de belangen van energieleveranciers die hun winst zien verdwijnen als mensen zelf voor hun energie zorgen. En dús schaft de politiek de salderingsregeling af.
Clusterfuck
Burgers worden aangemoedigd om hun energieverbruik te verdelen om piekmomenten te voorkomen en om korter te douchen. Tegelijkertijd schieten energie- en water slurpende datacenters sneller uit de grond dan paddenstoelen in de herfst en wil Musk een miljoen datacenter satellieten om de aarde laten draaien. Zeg maar dag tegen je sterrenhemel.
Terwijl AI ons door een stel miljardairs door de strot wordt geduwd als de technologie van de toekomst, worden kennis en informatie gemonopoliseerd en desinformatie verspreid. Bovendien worden datacenters ook gebruikt door inlichtingendiensten en grote bedrijven om vooral veel informatie over hun klanten te verzamelen.
De grootste clusterfuck is dat de politiek met name de economische belangen van grote bedrijven beschermt, dat de grootste vervuilers zich aan democratische besluitvorming onttrekken. De democratie dreigt in handen te vallen van de veroorzakers van de klimaatramp.
Veel minder polarisatie
Terwijl sommigen zich nog niet laten overtuigen als hun eigen onderbroek in de fik staat, is de consensus onder klimaatwetenschappers bijna 100 procent. Sterker nog, al in 1972 waarschuwde de Club van Rome dat ons economisch systeem zijn grenzen zou bereiken. Ook Shell wist reeds in 1968 dat de fossiele industrie tot opwarming van de aarde zou leiden, Desondanks zette het bedrijf zijn vervuilende fossiele activiteiten vrolijk voort. Voor wat we nu zien gebeuren wordt al decennialang gewaarschuwd.
Zorgen over het klimaat blijken inmiddels breed gedeeld. Uit cijfers over 2023 blijkt dat 67 procent van de Nederlanders zeker weet dat het klimaat aan het veranderen is en nog eens 27 procent acht het waarschijnlijk. Ook onder kinderen en jongeren - het gaat immers om hun toekomst- is een grote groep bezorgd, namelijk 78 procent. De polarisatie op dit gebied is duidelijk kleiner dan vaak wordt verondersteld. De steun voor klimaatmaatregelen juist veel groter.
De ontkenners en agressievelingen blijken sterk in de minderheid. Toch domineren zijn het verhaal. Vooral talkshows en online nieuwsrubrieken hebben meer belang bij ophef en extreme meningen - want kijkcijfers en hits- dan bij nuance. Dat versterkt het beeld dat we elkaar de kop afbijten. Het idee van polarisatie is een both sides drogreden, waarin beide partijen even schuldig zijn en de waarheid in het midden ligt.
Daar huist wel een groot probleem. Net als in de coronapandemie missen we sturing en een eerlijk verhaal, hetgeen niet bijdraagt aan doelgericht beleid.
Bofkonten, nog wel
De realiteit waarin we ons bevinden, is er niet alleen een van dreigende en actuele rampen, maar ook een van verwarring, haat en gebrek aan leiderschap. Hoe moeten we ons tot deze werkelijkheid verhouden? Paniek helpt ons niet, maar wegkijken is ook geen optie meer.
Allereerst is het belangrijk te beseffen dat wij, inwoners van Nederland, vooralsnog de mazzelaars zijn, ook al dreigen nu een tekort en straks mogelijk een te veel aan water in ons land. Elders betaalt men al de hoofdprijs, zoals in Afrika. Op dat continent bevinden zich volgens de Verenigde Naties 17 van de 20 meest getroffen landen. Daar zijn nu al droogte, mislukte graanoogsten, honger bij mensen en dieren en verwoestende overstromingen en modderstromen die honderden levens kosten. Dit, terwijl die landen juist de kleinste ecologische voetafdruk hebben.
Wereldwijd kost klimaatverandering jaarlijks vele honderdduizenden doden, aldus de World Health Organization.
Maar ook binnen Nederland zijn er grote sociale verschillen. Bijvoorbeeld tussen bewoners van oudere huizen of slecht gebouwde sociale woningbouw, waar het binnen bijna 40 graden wordt tegenover bewoners van zwaar geïsoleerde nieuwbouwhuizen waar het heerlijk koel blijft. Of tussen degenen met geld voor een airco en zonnepanelen en zij die amper geld hebben voor zonwering of daklozen die nauwelijks beschutting hebben tegen de warmte. Ook op scholen kan het tot 37 graden worden in de klas. En terwijl sommige werknemers in een kantoor met airco achter een bureau zitten, verrichten anderen zwaar werk in een werkplaats, fabriek of in de felle zon. Niet alle bedrijven hebben een hitteplan.
Allemaal even schuldig?
Je hoort vaak de mensheid zichzelf te gronde richt, dat we niks doen tegen klimaatverandering. Dat we zelf ook vlees eten, autorijden en vliegreizen maken. Hoewel er een kern van waarheid in zit, werken deze argumenten alleen maar verlammend. Het zijn, excuseert u mij de woordspeling, rookgordijnen die discussies onmogelijk maken en de echte schuldigen aan het oog onttrekken.
Want wie zijn die we? De mensheid opereert niet als één organisme. Het overgrote deel van de mensheid heeft part noch deel aan klimaatverandering. Een relatief kleine groep rijke mensen richt de grootste milieuschade aan. Zelfs binnen het welvarende Nederland zijn daarin verschillen zichtbaar. Miljardairs blijken de allergrootste vervuilers.
Zelf gekozen
Maar in een democratie hebben we hier toch zelf voor gekozen? Nergens heb ik een partijprogramma gezien dat méér, méér, méér bosbranden beloofde. Het klimaat was nauwelijks een onderwerp in de verkiezingsprogramma’s en al helemaal niet in de debatten. Ik zag wel hoe angsten werden omgeleid naar zondebokken. Nog steeds gaan de Kamerdebatten voortdurend over een handvol vluchtelingen. De manier waarop de opvang daarvoor beroerd wordt geregeld, belooft trouwens niet veel goeds voor een toekomst waarin we zelf massale opvang nodig kunnen hebben.
Wat te doen?
Wat de herrieschoppers ook mogen beweren: wij, de mensen die zich zorgen maken over de klimaatramp, zijn in de meerderheid. Alle pogingen tot polarisatie ten spijt: de behoefte aan een schone en veilige leefomgeving en een toekomst voor je kinderen is niet links, maar een universeel menselijke behoefte.
Want wie zijn die we? De mensheid opereert niet als één organisme. Het overgrote deel van de mensheid heeft part noch deel aan klimaatverandering. Een relatief kleine groep rijke mensen richt de grootste milieuschade aan. Zelfs binnen het welvarende Nederland zijn daarin verschillen zichtbaar. Miljardairs blijken de allergrootste vervuilers.
Zelf gekozen
Maar in een democratie hebben we hier toch zelf voor gekozen? Nergens heb ik een partijprogramma gezien dat méér, méér, méér bosbranden beloofde. Het klimaat was nauwelijks een onderwerp in de verkiezingsprogramma’s en al helemaal niet in de debatten. Ik zag wel hoe angsten werden omgeleid naar zondebokken. Nog steeds gaan de Kamerdebatten voortdurend over een handvol vluchtelingen. De manier waarop de opvang daarvoor beroerd wordt geregeld, belooft trouwens niet veel goeds voor een toekomst waarin we zelf massale opvang nodig kunnen hebben.
Wat te doen?
Wat de herrieschoppers ook mogen beweren: wij, de mensen die zich zorgen maken over de klimaatramp, zijn in de meerderheid. Alle pogingen tot polarisatie ten spijt: de behoefte aan een schone en veilige leefomgeving en een toekomst voor je kinderen is niet links, maar een universeel menselijke behoefte.
Het wordt tijd dat de journalistiek haar kritische rol weer serieus gaat nemen en de media hun maatschappelijke verantwoordelijkheid gaan inzien. Hoe meer mensen hen daarop aanspreken, hoe beter.
Laat je niet afleiden door beschuldigingen en drogredenen. Natuurlijk zijn aanpassingen in je eigen leven zinvol. Trek bijvoorbeeld die tegels uit je tuin, vlieg niet, eet minder/geen vlees en/of douche korter. Maar houd je aandacht wel gericht op de grote lijnen. Dat grote, ingrijpende maatregelen wel degelijk mogelijk zijn hebben we in de coronatijd gezien.
Er zijn nog steeds democratische instituties zoals de rechtspraak, die politici en bedrijven aan de wet houden - al is het een gotspe dat dat nodig is. Steun daarom groepen die collectief een bedrijf voor de rechter slepen. Sluit je aan bij een milieubeweging, loop mee in of verklaar je solidair aan de klimaatmars en ervaar de saamhorigheid. Collectief protest helpt, zo protesteert de bevolking van Albanië massaal en waarschijnlijk met succes, tegen de bouw van een resort door de schoonzoon van Trump, in een beschermd natuurgebied. En ook boycots werken, bijvoorbeeld van ChatGPT.
En houd elkaar vast, lieve mensen. Uiteindelijk hebben we elkaar nodig. Ik wens iedereen een veilige zomer.
[dit artikel is met toestemming overgenomen van Sociale Vraagstukken]
