Afrikaanse roots maken jongeren niet ‘minder Nederlands’

ACHTERGROND - Je ziet het op social media, in het uitgaansleven, op festivals, in mode en lifestyle: Afrikaans is cool. Dat was lange tijd bepaald niet het geval: als Nederlandse jongere legde je liever niet te veel nadruk op je Afrikaanse afkomst.

Maar de laatste jaren raken jonge mensen van Surinaamse, Antilliaanse, Ghanese, Somalische en andere Afrikaanse achtergronden steeds meer geïnteresseerd in hun Afrikaanse roots en willen die ook laten zien, bijvoorbeeld met kleding in kleurrijke prints en afrobeats muziek. Kinderen van Chinese en Koreaanse ouders vinden op Asian parties aansluiting bij een pan-etnische Aziatische identiteit (Kartosen, 2016). En ben je trots op je Indonesische erfgoed, dan is dit I.N.D.O. T-shirt – ‘In Nederland Door Omstandigheden’ – voor jou. Zijn dit oppervlakkige modetrends of is er meer aan de hand?

Er ontstaan nieuwe, gemixte identiteiten

Als het gaat over etnische minderheden denken we vaak over culturele identiteit als een bagage die mensen gewoonweg met zich meedragen vanuit het verleden, en in het geval van een migratieverleden van elders, van buiten Nederland. En vooral ook als iets dat integratie in de weg zou staan.

Ik zie culturele identiteit liever als een project van self-making, in het hier en nu, van het actief vormgeven van het zelf en de groepen waartoe je wilt behoren. Zo ontstaan allerlei nieuwe, gemixte identiteiten, die etnische grenzen overstijgen en gedragen worden door nieuwe cultuuruitingen. Nieuwe vormen van integratie ook. De Afro-Nederlandse identiteit is er een van, net als de Nederlands-islamitische jongerencultuur en de pan-Aziatische identiteit.

‘Niet Nederlands zijn’ aflezen aan uiterlijk

De vraag ‘wie ben ik en waar hoor ik bij’ heeft voor jonge mensen van kleur een specifieke en vaak extra urgente dimensie. Die zit ’m in een stelselmatige ervaring van als ‘anders’ gezien worden, als ‘niet helemaal’ Nederlands (‘niet-westerse allochtoon’) en er niet onvoorwaardelijk bij horen. Dat uit zich in expliciet racisme en discriminatie, maar ook op subtielere, alledaagse wijzen.

 De social media campagne #ookikbennederlands vroeg aandacht voor zulke impliciete vormen van uitsluiting waar Nederlandse jongeren van kleur mee te maken krijgen. Met misschien onschuldige en belangstellende vragen: ‘Waar kom je eigenlijk vandaan? Hoe lang ben je hier al?’ Complimenten ook: ‘Wat spreek je goed Nederlands!’. Achter dit soort vragen zit vaak een veronderstelling van ‘niet-Nederlands zijn’ dat men afleest aan uiterlijk, een veronderstelling van cultureel verschil of van verschil in capaciteit, intelligentie – ‘Je bent slim voor een Afrikaan’.

De geschiedenis heeft z’n sporen nagelaten

Hierin sijpelt een eeuwenlange geschiedenis door van Europees denken over Afrika, een Europese ‘uitvinding’ van Afrika zoals de Congolese filosoof Valentin Mudimbe het verwoordde (1988) als ultieme tegenpool van Europa en haar ‘beschaving’. De verbeelding van Afrikanen als fundamenteel tegengesteld aan Europeanen: ongeciviliseerd, onderontwikkeld, meer lichamelijk behept dan intellectueel.

Die geschiedenis heeft zijn sporen nagelaten, niet alleen in de Efteling, maar eveneens in onze denkschema’s (Wekker, 2018). In de manier waarop we – vaak onbedoeld en onbewust – uiterlijk ‘lezen’ en mensen op basis daarvan in hokjes plaatsen. En als je voortdurend in het hokje ‘niet-Nederlands’ wordt geplaatst, impliciet dan wel expliciet – ‘ga terug naar je eigen land’ – dan wordt identiteit dus een vraagstuk.

Dan wekt het geen verbazing dat vragen als wie ben ik, waar kom ik vandaan, wat heeft de geschiedenis daarmee te maken, wat betekent het om Afrikaans te zijn of zwart, druk bediscussieerd worden. Juist als je identiteit steeds door anderen gedefinieerd wordt – als anders, minderwaardig, negatief – wordt identiteit een expliciete daad van zelf-definiëring: Call me African! Ook ik ben Nederlands! En deze twee claims hoeven juist niet in tegenspraak met elkaar te zijn.

De uitstraling van urban cool en Afrikaanse trots spreekt jongeren aan

Zij verlenen daarmee ‘Afrikaans zijn’ een uitstraling van urban cool en Afrikaanse trots die steeds meer jongeren aanspreekt. Afrikaans erfgoed wordt daarbij een bron van stijlelementen om een gemixte en meervoudige identiteit mee vorm te geven en uit te drukken, om eigen verhalen en beelden te creëren en om te emanciperen. Het begrip erfgoed markeert iets – of het nou gaat om cultuur of haar – als waardevol in een sociaal-politieke context waarin vaak het tegenovergestelde gebeurt of eeuwenlang is gebeurd.

Nauw verbonden hiermee is de steeds weer terugkerende nadruk op empowerment. Dit kan niet los gezien worden van ervaringen of observaties van disempowerment in een maatschappelijke context waarin jongeren van Afrikaanse afkomst onvermijdelijk te maken krijgen met racisme, ongelijkheid, en uitsluiting.

Cultuuruitingen geven kritiek op het negatieve beeld van Afrika

Want achter deze Afro-Nederlandse cultuuruitingen zit vaak ook kritiek: op de negatieve associaties met het hebben van een Afrikaanse (of andere niet-westerse) afkomst; op de betrekkelijke afwezigheid van mensen van Afrikaanse afkomst en hun geschiedenis in het dominante beeld van Nederland; op wie of wat als Nederlands gezien wordt; en op jezelf niet kunnen herkennen in de spiegel van de samenleving.

Kritiek ook op het negatieve beeld van Afrika en Afrikanen in de media: wrede dictators, droge woestijnen, oorlog, honger, armoede, hulpbehoevendheid. En op een westers schoonheidsideaal dat kroeshaar ziet als lelijk, onhandelbaar of niet representatief.

‘Echt Nederlands’ ruimer definiëren

Door Afrikaans erfgoed op de voorgrond te plaatsen op een manier die jongeren aanspreekt, herdefiniëren Afro-Nederlandse cultuurmakers wat het betekent om zwart of Afrikaans te zijn in Nederland. En wat het betekent om Nederlands te zijn.

Het omarmen en uitdragen van een Afrikaanse identiteit hoeft immers niet te betekenen dat een Nederlandse identiteit verworpen wordt. Waar het wel om gaat: het anders, ruimer definiëren van de Nederlandse identiteit, van wie of wat ‘echt Nederlands’ is. Afrikaanse roots maken mensen niet ‘minder Nederlands’. Het wordt tijd dat Nederland dat gaat inzien.


Dit artikel verscheen eerder op Sociale Vraagstukken. Marleen de Witte is sociaal-cultureel antropoloog en promoveerde in 2008 aan de Universiteit van Amsterdam. Voor haar onderzoek ‘African by Design’ ontving zij een Veni-beurs van NWO.

  1. 1

    Het is niet hip hoor, dat Afrikaanse gedoe. Het heeft alles te maken met de opgelegde afkeer van alles wat Europees en blank is.
    Mensen uit Afrika komen niet hierheen omdat het in Afrika zo leuk is. Ze komen omdat het daar arm, overvol. chaotisch, crimineel en dictatoriaal is. En hier niet. Althans dat was het nog niet.
    Door de verplichte “zelfreflectie” op ons cultuur en geschiedenis is het hip geworden om andere, vooral primitieve culturen, op te hemelen en als ideaal te bestempelen. Wij waren en zijn slecht, racistisch, koloniaal en weet ik wat allemaal en zij zijn slachtoffers van ons.

    Dat Afrika zo’n ellende is, wordt meestal aan de komst van de “blanken” (sorry: witten” geweten. Dat is echter onzin, want die chaos en eeuwige oorlogen waren er ook al ver vóór de blanken kwamen. De meeste stammen in Afrika zijn sinds de grote uittocht, 60.000 tot 100.000 jaar geleden, niet veel opgeschoten. Er waren nauwelijks grote en vooruitstrevende rijken, er zijn nauwelijks steden die niet door de koloniserende machten zijn gebouwd en ook na het vertrek van de koloniale heersers verviel men in grote delen van Afrika meteen weer in dezelfde tribale waanzin als daarvoor.

    Het was niks, is niks en wordt niks in Afrika. De bevolking explodeert, de armoede neemt toe, steeds meer Afrikanen willen het continent verlaten. het is er vrijwel overal ontzettend gevaarlijk, veel criminelen, stammenstrijd, gekke privélegers en alom armoede en lethargie. Niet iets om trots op te zijn!

  2. 2

    De uitstraling van urban cool en Afrikaanse trots spreekt jongeren aan

    Ze zijn dus trots op hun uiterlijke kenmerken.

    Daar kan de PVV-peroxide-ariër Wilders een voorbeeld aan nemen:

    Die doet z’n uiterste best om zijn Indonesische roots weg te schminken.
    ;-)

  3. 3

    @2: Wilders heeft geen Indonesische roots. Wel Indische. Dat is een enorm verschil. Zijn voorouders zijn Nederlanders, maar heeft één Indische voormoeder uit een Joods-Javaanse familie.
    Ik heb Wilders ook nog nooit horen zeggen dat hij iets tegen Indonesiërs heeft. Wel tegen islam en massa-migratie en laten Indische Nederlanders daar nu over het algemeen ook massaal tegen zijn.

    Mijn kinderen zijn ook Indische Nederlanders. Hoeven niets te doen om dat te verbloemen, zijn er zelfs trots op.

    Je opmerking is dus extreem dom en geeft blijk van een totaal gebrek aan inzicht over wat Indische roots zijn en wat Indonesische.

  4. 4

    @3

    . Wel tegen islam en massa-migratie en laten Indische Nederlanders daar nu over het algemeen ook massaal tegen zijn.

    Mijn kinderen zijn ook Indische Nederlanders. Hoeven niets te doen om dat te verbloemen, zijn er zelfs trots op.

    Zout toch lekker op. Niet alleen zeg je iets geheel feitenvrij waarbij het maar de vraag is of het überhaupt anekdotisch is. Het is namelijk moeilijk voor te stellen dat [modedit] jij überhaupt luistert naar zijn kinderen, laat staan daar informatie uit op doet. Ik heb Indisch bloed, en die uitspraak als ‘massaal tegen islam en massa-immigratie’ is totale bullshit. Niet dat het tegenovergestelde waar is, maar wat blijkt: verscheidenheid in politieke opvattingen vind je, net als bij ‘pure kaaskop-Nederlanders’, net zo goed terug als bij Nederlanders met een Indische achtergrond. Goh, wie had dat gedacht; jij niet, kennelijk, want volgens jou is politiek langs etnische lijnen verdeed. (En reageer onder één account aub). Het is geen geheim, en niet voor niks, dat één van de grootste tegenstanders van Geert Wilders Paul Wilders is: zijn bloedeigen broer. Niemand had ooit hoeven te weten wie ‘de broer van deze politicus’ was, maar hij kwam zelf naar buiten om duidelijk te maken dat hij het zéér oneens was met zijn broer.

    Alle ‘indischen’ hebben een Indonesische achtergrond. Bij indischen komt daar de tijd (1945-1949) bij, en het trauma van de ‘repatriatie’ naar een land dat ze niet kenden.

  5. 5

    Zijn dit oppervlakkige modetrends of is er meer aan de hand?

    Het zijn oppervlakkige modetrends.

    En de invloed komt niet uit Afrika maar uit de VS, waar zogenaamde Afro-Amerikanen die allang 99,99% Amerikaans zijn en alleen nog uiterlijk voor 0,01% Afrikaans zich opeens een onderscheidend Afrikaans identiteitje aanmeten, met bijbehorende wij-zijtjes onder het mom van ‘cultural appropriation’.

    Dat in Nederland Amerikaanse trends worden nagevolgd is geen trend maar traditie.

  6. 6

    @4: Geen enkele Indische heeft een Indonesische achtergrond. Indonesië bestond namelijk tot 1950 niet. Wel een veelheid aan eilandjes en talloze sultanaten (vorstendommen). Niemand die dus in 1950 naar Nederland kwam, had dus Indonesisch bloed, dat bestaat immers niet. Er bestaan geen Indonesiërs. Wel Javanen, Sumatranen, Ambonezen etc.
    Indonesië is een door de moordbendes van Soekarno afgedwongen staat, waarbij door volksplantingen op de vele eilanden (Javanenmigratie) de lokale bevolking tot minderheden werd gemaakt.

    Natuurlijk is er verscheidenheid onder Indo’s qua politieke opvattingen. Toch zijn de meesten conservatief en gezagsgetrouw en moeten de meesten niets hebben van linkse nieuwlichterij.

    Voor het overige het verzoek aan u uw toon wat te matigen en niet meteen vijandig van wal te steken. Dat deed ik immers ook niet.

  7. 8

    @3: als je schrijft “indonesisch” weet iedereen waar je het over hebt. Bij Indieërs denkt het publiek aan een ander land. Bovendien maakt het voor zijn standpunt niets uit.

  8. 9

    Het is iets wat ik nooit zal kunnen begrijpen: wie je bent, je identiteit ophangen aan een klein stukje aarde met arbitraire, tijdelijke grenzen, waar jij of je (voor)ouders per toeval geboren zijn. En daar trots op zijn. Geeft the powers-that-be ook een makkelijke tool om een wij-zij dichotomie te creëren.

  9. 10

    @6
    Indonesië, als staat bestond niet, als geografisch gebied wel, leeghoofd. Je zegt zelf dat het als natie nóg niet bestaat. Dan zeg je dus… niks. Misschien moet je ook even kijken naar waar de naam ‘Indonesië’ vandaan komt, en tot hoever dat al teruggaat.

    Natuurlijk is er verscheidenheid onder Indo’s qua politieke opvattingen. Toch zijn de meesten conservatief en gezagsgetrouw en moeten de meesten niets hebben van linkse nieuwlichterij.

    Je spreekt jezelf tegen in twee zinnen. Fact-free. Slow clap…

    [modedit]

  10. 11

    @10: Indonesië was een geografische aanduiding, precies wat je zegt. Geen volk dus. Er waren geen Indonesiërs als volk. Nog steeds niet overigens. Ik snap dat dat in jouw linkse wereldbeeld niet van pas komt, maar dat verandert de feiten nog niet uiteraard.

    [red. edit] terugschelden is ook niet toegestaan. Als je klachten heb over een ander, kun je ons mailen.[/edit]

  11. 12

    Allemaal goed en wel. Maar hoe zit het met uitkomen voor je Boreale identiteit? Hier worden andere culturen haast verafgood terwijl als je noem het maar trots bent op de Westerse cultuur is het not done in linkse kringen. Ik vind het trouwens mooi om te zien die Afrikaanse kenmerken in bijvoorbeeld kleding en muziek. Niet allen voor zwarten maar ook voor witten. Gewoon mode. Maar om daar nu van alles achter te zoeken? Waar kunnen Afrikanen nu eigenlijk trots op zijn? Nooit echt iets bereikt. Dus zal het inderdaad zoals 1 opmerkt meer gaan zich af te keren van de Nederlandse waarden. Niets mis mee maar om dat nu zo te bewieroken.

  12. 14

    @1: [ De bevolking explodeert ], de armoede neemt toe, ]

    De bevolking groeit nog, maar de geboortes per vrouw dalen al jarenlang gestaag naar mondiale niveau’s.
    [ de armoede neemt toe ]
    Nonsens. Afrika is al jaren een van de sterkst groeiende economieën, ook groeit het inkomen per capita.

    Dat het niet overal pais en vree is , is niet gek op een continent dat groter is dan de US, Europa, China en India bij elkaar!
    Maar jij pikt lever de kersen er uit om die met een Hergé-bril te bekijken alsof iedereen daar nog in rieten rokjes blanke indringers in een kokende ketel stopt.

  13. 15

    @3: Wilders-citaat: “De demografische samenstelling van de bevolking is het grootste probleem van Nederland. Ik heb het over wat er naar Nederland komt en wat zich hier voortplant. Als je naar de cijfers kijkt en de ontwikkeling daarin… Moslims zullen van de grote steden naar het platteland trekken. We moeten de tsunami van de islamisering stoppen. Die raakt ons in ons hart, in onze identiteit, in onze cultuur. Als we ons niet verweren, zullen alle andere punten uit mijn programma voor niks blijken te zijn.’” (2006, VK)._

    Dus de ook aanwezigheid van moslims in Nederland (“wat zich hier voortplant”) wordt door Wilders als probleem gezien, niet enkel de Islam en immigratie.

  14. 19

    @17: Het is te impliciet, kun je weinig aan doen. En zoals ik al zei hebben ze ’t zelf waarschijnlijk niet eens door. Het vergt wel wat tijd en inspanning om dat inzicht erin te rammen, en daar heb ik geen zin in.

  15. 21

    @11
    Voor de bühne, want jij bent al vééél te ver heen: je standpunten zijn achterlijk, je argumenten irrelevant en je redenering van de pot gerukt. Je zwatelende gemiereneuk heeft niet eens als een verzachtende eigenschap dat het technisch correct is, het is gewoon absolute onzin. Vergelijk je ‘Wilders heeft geen Indonesische achtergrond’ met de uitspraken hieronder.

    Von Blücher was niet Duits, want het land Duitsland bestond niet. Hij was Pruisisch, zeg ik je! Dat Duitsland toen al een vrij duidelijke geografisch gebied omvatte, who cares?
    Socrates was niet Grieks, want Griekenland bestond niet. Hij was Atheens, zeg ik je! Dat Griekenland toen al een vrij duidelijke geografisch gebied omvatte, who cares?

    Kortom, compleet gestoord, en het doet nog het meest denken aan ‘Leave Wilders alooooone!’