1905 – 2005

Afrikaanse Vrouw Kleine Nemo. Het kereltje zou nu zaterdag pakweg 114 zijn geworden. Op vijftien oktober 1905 zag hij namelijk het levenslicht, en zoals het met striphelden betaamt, liet Winsor McCay hem steeds even oud blijven.
Zonder enige overdrijving, dat rare manneke Winsor is op z’n eentje verantwoordelijk voor (op z’n minst) het Stripverhaal zoals we het kennen. Het was met een visionaire kracht dat hij bijvoorbeeld de Strakke Lijn bedacht, de cadrage van prentjes, het vastleggen van de eeuwige regels van een beeldverhaal op een vel papier, en er met alle kracht zelf weer uitbrak.
Plympton, Kuifje, Crumb, Schuiten/Peeters -om maar enkele voor de hand liggende te noemen, hadden gewoonweg niet in die vorm bestaan.
De verafgoding voor McCay kan niet binnen een postbestek geplaatst worden, maar ik wou de onwetende toch wijzen op enkele producties.

Vooreerst Little Nemo himself. Dankzij W.R.Hearst, (meesterlijk geportretteerd door Orson Welles in Citizen Kane, die -potentaat als ie was- toch graag wegdroomde bij zijn (sic) krant op zondag), mocht McCay zijn volledige ding blijven doen van 1905 tot 1914. Meestal speelden de dromen van het ventje zich af tenmidden van onwezenlijke angsten, waar ie gelukkig telkens op het laatste plaatje wakker van werd door uit z’n bed te donderen.
Misschien heeft enkel een gestoord genie als Dali hem ooit geëvenaard in dat mooiste aller domeinen om in te vertoeven: de Verbeelding. Een bed wat poten krijgt en over Manhattan gaat freewheelen, wakker worden en de hele wereld leeft ondersteboven, het lamleggen van de machine die de wereld van sneeuw voorziet, zo erg groeien dat de wereld een golfbal wordt, vetrappeld worden door de voltallige zoo van New York, …
Letterlijk duizenden nooit-geziene surreële avonturen passeren de revue. Met archetypen als Dr. Pill, the Imp, Koning Morpheus en W.C. Fields in embryo: Flip als zalige sidekicks van de eerste Kuifje in Wonderland tot gevolg.

Niemand voor McCay deed dat, en erna valt vooral enkel de film op als medium wat hem kon evenaren.
Maar kijk eens aan, Gertie The Dinosaur… De allereerste animatiefilm die naam waardig -en wàt voor één… Van 1914, en een luttele 10.000 handgemaakte tekeningen en twee jaar werk kostte het ding. En dat als zijsprongetje van het echte werk. McCay ging ermee op de hort in rondreizende circussen, en had het zo gemaakt dat op het laatst van de film een pancarte iets zei als: “Gertie will now show that she isn’t afraid of me and take me for a ride”, en stapte dan zelf in de projectiebundel, waar hij in de bek van Gertie meegdragen werd.

Waar Gertie en Little Nemo behoorlijk lief zijn, de andere kant van McCay zocht en vond z’n uitweg in een project dat het ontworteldste van den Modernen Mensch anno sinds een eeuw visionair omschrijft: “Dreams Of A Rarebit Fiend”. Iedereen, ook ik, denken bij het ontdekken van deze strip/animatiefilms aan een soort van dope, want telkens gaat een vrij groezelige man naast zijn stevige vrouw slapen, en we zien de weergave van zijn droom, hetzij ongerust en een beetje bang voorspeld door de man, tenzij achteraf -boos op het feit dat het nu de “laatste keer was dat ie zulk een kaasachtig rotding als een Rarebit zou eten voor het slapengaan”. Want de hel die de brave man overkomt wens je je ergste vijanden niet toe.
Het raarste aspect van de man z’n werk is de overvloed (ook!) aan politieke prenten die hij maakte. McCay werkte op een krant, en niets werd toen uitgegeven in boekvorm. Dus hij moest niet denken dat er niet telkens een politieke prent geproduceerd moest worden. Het zijn vakkundig gemaakt dingen, met politiek/morele achtergronden die wij -in tegenstelling tot z’n andere werk, niet meer kunnen plaatsen tenzij in historische, interne Amerikaanse achtergronden. Men kan zich als kenner niet van de indruk ontdoen dat McCay zich zo opgesloten voelde in dat soort redactionele keurslijf, dat hij zich moèst uiten in wat nu geldt als de productie van een soort Picasso en Da Vinci in één.
Duik met andere woorden op een vrij moment de betere stripzaak in, en laat u ontvoeren door -woordgewikt- het poëtischte, liefste, verwarrendste, oorspronkelijkste, origineelste en invloedrijkste œvre wat een auteur ooit in een medium betekend(t) heeft.

[dank aan Snaporaz voor de tip]

  1. 1

    mooi verhaal in het vlaams (wat ook een mooie taal is)
    Ik kende slechts de tekenfilm, maar het was dan ook ver voor mijn tijd.

    Mag ik je ook wijzen op Filemon, ook surrealistische strip.
    Ik zal morgen een url opneuzelen.

    voor nu, wel te rusten

  2. 4

    at3 Ik refereerde naar Picasso, omdat die ook een enorme poductie had, op meerdere vlakken. Da Vinci was een brede fantast, en diens maatschappelijke impact is uiteraard veel groter. Maar in het visionaire zijn ze wel elkaars gelijken.
    Op artistiek vlak ken ik dat niet: op Van Eyck na niet misschien, die de olieverf en de werking ervan heeft ‘bedacht’. Maar kan je één gelijke vinden in de filmwereld? Of de muziek? En dan heb ik het over het singlehand creëren van een kunstvorm.

  3. 6

    Mooi stuk. De culinaire as is natuurlijk de Welsh rarebit. Guess what. In heel Wales is sinds 1996 geen rarebit meer te koop of te nuttigen. Sommige ouderen hebben er nog een vage herinnering aan.

    Van mrs. Davies (b. 1910) uit Dolgellai kreeg ik dit recept (1996):

    Neem twee sneden oud brood, een stuk Welshe kaas -wat pittiger dan Edammer & nogal melig van smaak- maak er een tosti van en bak even in de koekepan met vet of margarine. Serveren met wat mosterd.

    De enge droomuitwerking is nihil. Allicht door de zuiverheid van de moderne ingrediënten.

  4. 7

    Maurice: Latijns voor: (lees het zoals het staat, letterlijk).
    Als bvb. een minister iemands naam verkeerd uitspreekt, dan kan een journalist die fout gespelde naam gebruiken, en en (sic) achter zetten. Zo weet de lezer dat het geen spelfout van de schrijver is.
    In dit geval doel ik op het feit dat Hearst niet in EEN krant maar in ZIJN krant leest, want hij was de eigenaar ervan.

  5. 8

    Sic betekent, ik zie een fout hier, ik schrijf dus sic en jij moet de fout zoeken. Vind je hem niet dan ben je een dombo of een luiaard. Had het maar niet gevragd ;-)

  6. 10

    Met als voorbeeld: ‘Johan Cruijff zei: “Wat betekent dat (sic) nou toch, wie (sic) ik overal weer tegenkom?”

    Maar on-topic: geniaal natuurlijk, Little Nemo. Het was lange tijd de enige strip die mijn ouders in huis hadden. Het boek is letterlijk kapot gelezen. Geniaal.

  7. 11

    Winsor McCay werkte als illustrator voor een krant in de tijd dat fotografie in dat medium nog nauwelijks toegepast werd. Artikelen werden verluchtigd met een tekening.
    McCay had een ‘fotografisch’ geheugen. Hij kon, nadat hij aanwezig was geweest bij de opening van een nieuwe trambaan het voertuig thuis tot in de kleinste details uit zijn hoofd tekenen.
    Ik vermoed dat McCay op grond van zijn mono-thematische stripkunstwerkjes binnen steeds hetzelfde strakke kader, heden ten dage als autist gediagnosticeerd zou worden. Kleine Nemo schrikt net als de Rarebit Fiend telkens wakker uit dromenland, zich realiserend dat hij dat ene bepaalde gerecht voor het slapen gaan niet had moeten eten.
    Ook zijn ‘uitvinding’ van de tekenfilm behelst niet meer dan 10.000 keer dezelfde tekening maken, waarbij de positie van object of subject langzaam, plaatje voor plaatje verandert.
    Geniaal is een groot woord. Gedreven of monomaan is meer op zijn plaats. Maar ik geniet er meer dan honderd jaar later nog steeds van.
    Winsor McCay is in mijn optiek het inkt-geworden statement, dat het failliet van het romantische begrip ‘creativiteit’ vorm geeft.

  8. 12

    Nog ivm Winsor McCay :

    http://www.autrique.be/ mini-expo in Brussel tot en met 8 januari 2006

    http://www.coconino-world.com/sites_auteurs/winsor/index.html

    http://www.who2.com/winsormccay.html

    Maar al bij al is papier een betere drager. Er zijn verschillende edities van het werk van McCay, maar niet alle even compleet. En niet alles is nog in print. Men heeft ambitieuze reeksen gestart van Little Nemo edities maar niet of nauwelijks afgemaakt, en het is nog wachten op een complete verzameling van z’n ander werk (Dreams of the rarebit fiend, Poor mister nerves, Hungry Henrietta, politieke cartoons). Bij Taschen vindt u heden ten dage en tegen een goede prijs een complete (?) Little Nemo. Verder bestaat er in elk geval een boek met z’n politieke tekeningen (die me soms doen denken aan Gustave Doré), in liggend A4 formaat, Canemaker schreef een lijivige biografie, Dover had een leuke verzameling Dreams of the rarebit fiend (vertaald door Pé Hawinkels voor Bert Bakker), de Amsterdamse Real Free Press had ook een of meerdere deeltjes, en er is zelfs een Frans werk over McCay met blabla van Peter Greenaway. Tja, dan teken je duizelingwekkende perspectieven en voor je het weet buigen in het zwart geklede architecten en postmoderne academici zich over je heen… Of krijg je “het inkt-geworden statement, dat het failliet van het romantische begrip ‘creativiteit’ vorm geeft” te lezen ;-).

    Ivm Hearst vs Kane : wel een beetje opletten met het gelijkstellen, zie bv. de docu op de extra dvd bij “Citizen Kane”. Hij werd dus eerder geparodieerd dan geportretteerd door Orson Welles. En laat ons niet vergeten dat hij ook een fan was van Krazy Kat ;-)
    http://www.lambiek.net/hearst_wr.htm

  9. 13

    Overigens zijn er momenteel nog twee gloednieuwe uitgaven op de markt. Om te beginnen een duur boek (ca. 130 euro) op groot formaat (21″ x 16″ – ter vergelijking een lp is 12″ en een 45-toeren single 7″) met 125 Sunday pages (er waren geen dailies) uit
    de periode 1905-1910, i.e. de eerste vijf jaar (en dus niet uit de latere, tweede reeks). Maar let op, dat is geen complete editie, cf.
    http://p206.ezboard.com/fmarvelmasterworksfansitefrm4.showMessage?topicID=1274.topic ; de site van de uitgever is http://www.sundaypressbooks.com/.

    En in het Frans is er “Little Nemo 1905-2005 Un siècle de rêves”, met zeldzaam werk van McCay, eerbetonen door mensen als Schuiten, Spiegelman, Moebius en David B, en ook artikels van bv. Peeters of iemand van l’Oubapo… Ik ben blij vast te stellen dat er geen structuralisten tussen zitten ;-) Meer info op http://www.lesimpressionsnouvelles.com/little_nemo.htm

    Men mag verwachten dat er nog uitgaven en exposities zullen volgen, al is 2005 bijna om.

    In dat verband, zie ook nog
    http://www.actuabd.com/article.php3?id_article=2917 met nieuws over de expo’s in Brussel (zie mijn eerdere reactie), Parijs en San Francisco.

    Wie vlotter Frans leest dan Engels, is misschien ook blij met deze links :
    http://perso.wanadoo.fr/frboudet/McCay.html
    http://perso.wanadoo.fr/frboudet/SmCBD78.html