When China rules the world -Martin Jacques

RECENSIE - door Addie Schulte, redacteur van Boekenstrijd.

© Penguin Books Ltd cover When China rules the world by Martin JacquesIn het najaar van 2018 publiceerde The New York Times een serie artikelen over China onder de kop: The land that failed to fail. Vaak was aangekondigd dat China zou falen; de Communistische Partij zou de macht kwijtraken, de economische groei zou stagneren of grootschalige onrust zou de kop op steken. Maar geen enkele keer was dat gebeurd en China ontwikkelt zich nog steeds met de vaart van een hogesnelheidslijn.

De Britse sinoloog Martin Jacques noemt dat ‘mislukkingsscenario’ in zijn boek When China rules the world een van de verkeerde manieren waarmee vanuit het Westen naar China wordt gekeken. Die visie gaat ervan uit dat er maar een manier is waarop landen modern kunnen worden, namelijk de westerse manier. Alle andere manieren zullen vroeg of laat vastlopen. Maar dat klopt niet, stelt Jacques, er zijn vele wegen naar de moderniteit. China toont daarvan de belangrijkste.

Eenheid

China is anders, anders dan het Westen. Dat is een van de twee centrale boodschappen van Jacques. De andere boodschap is dat China het belangrijkste land ter wereld gaat worden.

China is anders door zijn geschiedenis van continuïteit en eenheid. Chinezen zijn geneigd om de oorsprong van China vijfduizend jaar in het verleden te zoeken. Dat vindt ook Jacques wat te ruim, maar tweeduizend jaar lang is er wel sprake van China. Andere landen kunnen niet bogen op zo’n lange geschiedenis. Dat verleden vormt China nog sterk. Daarbij horen ook allerlei politieke ideeën en vormen. Het idee van een paternalistische staat met een onbedreigde autoriteit is daar een van. Dat is iets heel anders dan het idee van de staat in het Westen, die steeds in concurrentie was met andere organisaties, zoals de kerk. Een ‘maatschappelijk middenveld’ zoals dat zo mooi heet, heeft China niet en nooit gehad. De staat lijkt sterk op de familie, waarin de pater familias het voor het zeggen heeft, zeker zolang die voor de basale benodigdheden zorgt.

Eenheid is in China heel belangrijk, ook al heeft China zijn tijden van verdeeldheid, warlords en burgeroorlogen gekend. Individualiteit staat veel minder in aanzien dan de groep.

China is ook geen natiestaat, maar een beschaving-staat op continentale schaal, stelt Jacques. De omvang van China, met name het aantal inwoners, is veel groter dan die van Europese naties of zelfs dan de Verenigde Staten. Het huidige China is de voortzetting van een Chinese beschaving, niet als de manifestatie van een Chinese natie.

Superioriteit

Bij dat idee van een millennia-oude beschaving en een roemrijk verleden hoort een sterk gevoel van superioriteit. Dat toont zich, zo schrijft Jacques, ook in een sterk raciaal meerderwaardigheidsgevoel, vooral ten opzichte van zwarten en Aziaten met donkere huidskleur. De negatieve ervaringen van zijn Maleisische echtgenote Harinder Kaur Veriah in Hong Kong lieten hem dat duidelijk zien. Zij werd zo slecht behandeld in een ziekenhuis in Hong Kong dat ze voortijdig overleed.

De verhouding met witten, ooit de overheersers van grote delen van China, is ambivalenter. De witten hebben China vernederd, maar nu is het tijd om de zaken gelijk te trekken.

Jacques geeft interessante inkijkjes in de Chinese psyche. In de internationale verhoudingen gaat het niet alleen om de omvang van de economie of de grootte van strijdkrachten. Ook culturele zaken, zoals de omgang met eten en kleding, spelen een rol en dat maakt hij goed duidelijk.  Andere delen van de wereld zullen veel meer van de Chinese cultuur, van de geschiedenis tot de thee, gaan overnemen. Maar de Chinese theehuizen die hij zag opbloeien in westerse steden zijn er nog niet.

Xi Jinping

Dit boek waarvan de eerste (en hier besproken) versie zo’n tien jaar oud is, heeft overwegend goed standgehouden. De trends die Jacques aanwees, hebben zich voortgezet, soms zelfs in verhevigde mate. China heeft niet gefaald, het groeit nog steeds en breidt op allerlei vlakken zijn macht nog steeds razendsnel uit. Dat uit zich vooral in internationale infrastructuur met het megalomane One Road, One Belt-plan, maar ook op terreinen als kunstmatige intelligentie. De handelsoorlog met de VS lijkt het land nog niet overmatig te deren. Integendeel, met Trump in het Witte Huis, kan Xi Jinping zich opstellen als de vertegenwoordiger van de redelijkheid en de vrijhandel.  Trump is een geschenk uit de hemel voor de machthebbers in Beijing. Jacques schreef in zijn boek dat de VS aan de vooravond staan van een psychologische, emotionele en existentiële crisis. Grote woorden, maar de crisissfeer die opstijgt uit Washington is onmiskenbaar.

Keizer

Jacques neemt duidelijke stellingen in. Maar hij herhaalt die te vaak. Keer op keer lezen we over het belang van eenheid voor de Chinezen, de eeuwenlange geschiedenis van het land etc. Dat veraangenaamt het lezen niet.

Soms lijkt zijn visie op China al te rooskleurig en is hij te veel onder de indruk van de prestaties. Over de keerzijden van de opmars van China lezen we weinig, of het nu gaat om de slachtoffers van de Grote Sprong Voorwaarts, de huidige omgang met de mensenrechten, de schade aan het milieu of de ongelijke verhoudingen met andere landen. Alleen het racisme en het superioriteitsdenken ziet hij als een groot probleem.

In het verleden waren de landen rond het Koninkrijk van het Midden schatplichtig aan de keizer en die situatie kan terugkeren, schrijft Jacques tamelijk laconiek. Op dit moment hebben landen nog weinig tegenwicht geboden aan de opmars van China, maar dat kan veranderen. Een militaire confrontatie acht hij minder waarschijnlijk. Moeten we straks buigen voor de keizer van China?


Deze recensie verscheen eerder op Boekenstrijd
.

  1. 1

    China is anders, anders dan het Westen.

    Waar China met name anders in is, is in mensenrechten. China is een gevangenis. Het is als The Matrix, maar dan met concentratiekampen, puntensystemen en een stasi-equivalent. Afgezien van het welvaartsniveau verschilt China maar weinig van Noord-Korea of de DDR.

    Het idee van een paternalistische staat met een onbedreigde autoriteit is daar een van.

    Dat is niet modern. Wat onvrijheid met mensen doet, is in China niet anders dan in het Westen. Er vlucht nooit een Westers persoon naar China maar wij blijven Chinese asielzoekers opnemen. China toont ons niet de weg naar “moderniteit”. China is een experiment in een maakbare samenleving door het verleden te ontkennen. Met dwang. China is als de Borg uit Star Trek. De samenleving die China voor ogen heeft druist niet enkel tegen het westerse gedachtengoed in; de samenleving die China voor ogen heeft druist in tegen het mens-zijn. China is geen samenleving, China is een toneelstuk, uitgevoerd door slaven.

  2. 2

    @1:
    Volgens mij ben jij nooit in China geweest. Het is er prima leven zolang je er maar geen extreme gedachten op na houdt. Dat is voor het grootste deel van de bevolking het geval. De meeste jongere Chinezen hebben meer problemen met de conservatieve sociale mores van de oudere generaties, dan met de overheid. Het grootste deel van de bevolking komt ook nauwelijks in aanraking met andere denkwijzen dan die van de overheid doordat het internet is afgesloten van de rest van de wereld en er een taalbarrière is.

  3. 4

    @2: Laatst werd een zakenvrouw publiekelijk aan de schandpaal genageld om dat ze door het rode licht was gelopen. Bleek het een foto op een bus te zijn van betreffende vrouw. Nu had zij het “voordeel” dat ze bekend was en dus wordt het niet op haar puntensysteem gezet, maar niet iedereen is zo gelukkig. Vooral in gebieden waar ook een grote minderheidsbevolking is, zoals Tibet, is het volgens mij niet zo “prima leven”.

    “Zolang je geen extreme gedachten er op na houdt”, – dat is zoiets als “je kan prima homo zijn, zolang je er niet voor uit komt”

  4. 5

    @ gbh en JANC,
    Ik zeg niet dat er niets aan de hand is, ik probeerde het stuk van @1 wat te nuanceren. Zo extreem als die het schetst

    China is geen samenleving, China is een toneelstuk, uitgevoerd door slaven.

    is het voor verreweg het grootste deel van de bevolking simpelweg niet.

  5. 7

    @1: “China toont ons niet de weg naar “moderniteit”. China is een experiment in een maakbare samenleving door het verleden te ontkennen. Met dwang.”

    Doet me wat aan de radicale fase van de Franse revolutie denken.

  6. 8

    @6:
    En in andere landen worden verstandelijk gehandicapten en kinderen ter dood veroordeeld. Loop je het risico door de politie overhoop te worden geschoten omdat je zwart bent, en worden baby’s en kleine kinderen als in hokken gegooid omdat ze “illegale” asielzoekers zijn. Ook kun je daar levenslang in de gevangenis zitten vanwege het roken van een joint of simpelweg omdat je geen geld hebt voor een goede advocaat.

    https://www.hrw.org/world-report/2018/country-chapters/united-states

    Ik zeg niet dat er niks mis is met China. Maar de het is er zeker niet als Noord-Korea of het oude DDR…

  7. 9

    @5:

    (…) is het voor verreweg het grootste deel van de bevolking simpelweg niet.

    Zo lang die mensen niet in staat gesteld worden om vrijelijk informatie te vergaren over de wereld om hen heen, kan dat best hun beleving zijn. Maar die klopt niet.

    De pinguins in Ouwehands dierenpark hebben ook nooit een wereld zonder hekken gezien. Die zullen zichzelf ook vrij vinden. Vind jij hen vrij? Ik niet; ik zie een toneelstukje, opgevoerd middels subtiele dwang. Zwembadje hier, hokje daar, onbedwingbare muur daar, hekje daar. En als we het zo en zo doen kunnen de mensen goed kijken en hebben ze er geen last van. Weten die pinguins veel dat ze eigenlijk onderwateracrobaten zijn.

    Vandaar mijn vergelijking met The Matrix. Ignorance is bliss. Maar het gevoel dat je vrij bent, maakt je nog niet vrij. Het maakt je een huisdier. Een slaaf. Een rekwisiet. Een gevangene. Vee.

  8. 10

    @8: Eén miljoen moslims in concentratiekampen:

    Ik zeg niet dat er niks mis is met China. Maar de het is er zeker niet als Noord-Korea of het oude DDR…

  9. 11

    @8: Ik zou het erger als de DDR willen noemen, omdat men nog meer middelen heeft om de bevolking te bewaken en diezelfde bevolking aan het klasseren is. De nuance die je probeert aan te brengen snap ik wel, voor de meeste mensen gaat het leven zijn gewone gang. Maar dat was in bijvoorbeeld de DDR niet anders (vandaar dat er een flink deel van de mensen die de DDR beleefd hebben er nu weer naar terugverlangen – de wereld was overzichtelijker). Echter, voor mij gaat de nuance voorbij aan de werkelijkheid.

  10. 12

    Goed, point taken.
    Kunnen we China dan in hetzelfde rijtje scharen als andere bondgenoten/boevenstaten zoals de VS/Turkije/Israël/Rusland en Saoedi Arabië?
    Ja, er gebeuren erge dingen, net zoals in de rest van de wereld. Israël valt burgers aan met fosforgranaten. Om over de rest van de mensenrechtenschendingen nog maar te zwijgen. In Turkije worden gigantische aantallen mensen vervolgd zonder goede reden. In de VS zitten 2,5 miljoen mensen in gevangenissen op een populatie die een derde is van China. Veel van deze mensen zouden daar niet zitten als ze een fatsoenlijke advocaat hadden gehad. De VS doet niet veel onder voor China waar het aankomt op het digitaal observeren van burgers alleen gaat het daar via commerciële bedrijven. Hoeveel weet de NSA? En wat dacht je van hun drone-programma? Zonder enige vorm van controle of rechtspraak worden burgers in andere landen afgeknald. Wat te denken op de huidige jacht op “illegalen” die er soms al tientallen jaren zitten. Dichter bij huis, hoe zit het met de vrijheid in Hongarije?

    Er is nog heel veel mis in China, het is echter ook een land dat is opgeklommen van honderden miljoenen mensen in bittere armoede naar de grootste economie ter wereld met een gigantische middenklasse en nauwelijks armoede. En dat in slechts dertig jaar. Het land verandert zo snel. Nu een steeds groter deel van het land steeds beter opgeleid is, zal ook de honger naar meer vrijheid toenemen.

  11. 14

    @11: Ik zou het erger als de DDR willen noemen

    ja he he omdat ze zijn afgedwaald van het marxisme-leninisme vind jij het erger. in de echte wereld is de stijging van de levensstandaard onder het Chinese staatskapitalisme ongeevenaard.

  12. 15

    @14: Leg mij geen woorden in de mond. In het bijzonder omdat het zinnetje erna uitlegt waarom ik dat zo kwalificeer.

    De levensstandaard in zeg Turkije is ook gestegen. Hoef je toch niet uit te leggen dat het daar ook gevaarlijk is om je mening te uiten?

    Wat zijn dat voor mensen die menen dat een gestegen welvaart al het kwade wegnuanceert?

  13. 16

    @1 Met moderniteit bedoelt Jacques niet meer of minder dan de overgang van een vooral agrarische naar een industriële of post-industriële samenleving. Noties als vrijheid komen er op die manier niet aan te pas. Dat kan je een enge omschrijving van moderniteit vinden en daar zit een marxistische kant aan. Hij was redacteur van Marxism today. Over de nadelige kanten van het Chinese systeem is hij te rooskleurig, zoals ik schreef.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

| Registreren