Paardenvleesaffaire zal niet laatste voedselschandaal zijn

OPINIE - De paardenvleesaffaire is geen incident, maar een voorbeeld van het soort voedselschandaal dat in onze huidige voedselproductie vaker de kop op zal steken.

Het ‘paardenvleesschandaal’ heet het in de volksmond. ‘Vermoeiend’ en ‘incidentenfetisjisme’ noemde Johan Fretz het in de Volkskrant. Maar hij slaat de plank mis: het gaat de consument er niet om of hij paard of rund eet, getuige de recent stijgende vraag naar paardenvlees.

Het gaat erom dat de consument bedonderd is. Dat er voor paarden antibiotica gebruikt worden die niet zijn toegestaan in de Europese vleesindustrie. Het gaat erom dat Nederlandse supermarkten eerst nog verklaren dat hier waarschijnlijk niets aan de hand is, maar dat een week later blijkt dat zij hebben gelogen (of, erger: niet wisten wat ze verkochten). En het gaat erom dat het zich niet beperkt tot één slachterij of een enkel paard, maar dat het schandaal zich inmiddels heeft verspreid over heel Europa.

Daarnaast is het geen incident. Eerder waren er al de EHEC-kwestie, het Chinese melamine-schandaal en het gekke-koeienvlees. In Duitsland is het ‘Bio-Eier-Skandal’ inmiddels een grote hit. De schandalen laten zien hoe ongrijpbaar de voedselproductie is geworden.  Dat komt deels door ons, de consument. Voeding is onze belangrijkste levensbehoefte, maar volgens het CBS (pdf) geeft een Nederlands gezin slechts 16 procent van zijn inkomen uit aan voeding. Vaak weten wij niet wat wij eten. Wij hebben teveel vertrouwen en geloven te graag in mooie reclame.

Een voorbeeld. C1000 verkoopt het product ‘goed begin’, Albert Heijn verkoopt iets soortgelijks onder de titel ‘gezond begin’; Blue Band verkoopt het onder ‘goede start’. Wat het is blijft onduidelijk – maar de verpakking doet denken aan boter of margarine, en ziet er goed uit. Het is een synthetisch allegaartje van 20 ingrediënten. Waarom kopen mensen dit, en zijn de kopers ook die mensen die klagen over het paardenvleesschandaal?

Minder onschuldig is dat er steeds meer suiker in steeds meer producten verstopt zit. Wie denkt dat suiker alleen in snoep en frisdrank zit komt bedrogen uit. In en fles ketchup kunnen zomaar 45 suikerklontjes zitten, maar ook aan knakworstjes, soep uit blik, kant-en-klaarmaaltijden worden grote hoeveelheden suiker toegevoegd.

Een ander schandaal in opkomst is het inspuiten van water in kippenvlees, om vervolgens het geheel als kippenvlees te verkopen. Een doortrapte waardevermeerdering: de moderne versie van de kat (water) in de zak (kip) kopen. Naast water worden ook dierlijke eiwitten ingespoten. Zo kan het zomaar voorkomen dat er varkensresten in uw heilige halal-kip verwerkt zitten. Om van potentiële gezondheidsrisico’s nog maar niet te spreken.

Ook de volgende voorbeelden laten zien hoe ver doorgedraaid de voedselindustrie is. In een gemiddelde Amerikaanse supermarkt liggen volgens onderzoeker Michael Pollan meer dan 10.000 producten waar maïs in is verwerkt. Ook daar waar je het echt niet verwacht: yoghurt, tandpasta, saladedressing, cola, kauwgom, enzovoort. Een heel ander voorbeeld: de kabeljauw op ons bord heeft na de vangst soms nog 16.000 kilometer afgelegd. Dat zijn net zo veel kilometers als de vis zelf gezwommen heeft – terwijl het dier gewoon in de Noordzee voorkomt. Alles om de prijs van het product naar beneden te krijgen.

Verdere discussies over de fundamenten van de huidige voedselindustrie wil ik nu achterwege laten. Zoals die over bestrijdingsmiddelen (denk onder andere aan de neonicotinoiden die massale bijensterfte veroorzaken), genetisch gemodificeerd voedsel, de gevolgen van monocropping (één gewas op eindeloze stukken grond), of de gedachte dat olie de zon heeft vervangen als belangrijkste energiebron in de moderne voedselproductie. Het is simpelweg teveel voor één opiniestuk.

Schaalvergroting en de industrialisatie van de voedselvoorziening heeft de consument veel goeds gebracht. Voedsel is goedkoop, en snel en breed toegankelijk. Er is in grote delen van de wereld nauwelijks meer honger. Culturen zijn met elkaar verweven geraakt: half Nederland kan tegenwoordig Mexicaans of Thais koken. Maar voedselproductie is er ook minder transparant van geworden, minder herkenbaar, en synthetischer. Dat wordt aangestuurd door de consument. Wij willen een goedkope diepvriespizza snel kunnen klaarmaken. Maar staan er vervolgens niet bij stil dat het heel wat vraagt van een producent om dit voor een paar euro aan te kunnen bieden. Natuurlijk worden daarbij concessies gemaakt. In het algemeen geldt: hoe langer de tijd en de afstand tussen boer en bord, en hoe meer voedselverwerkingsprocessen er tussen zitten, des te groter de kans op schandalen.

Wij kunnen als burgers strengere regels eisen van overheid. Of meer controle, zoals verplichte DNA tests op vleesmonsters. Of meer keurmerken. Wij kunnen ook de producent streng aankijken en veroordelen. Maar mij moeten vooral de hand in eigen boezem steken. De consument zal er mee moeten leven dat er een paar schandalen per jaar opduiken, zeker als zij synthetische, onherkenbare producten als hamburgers, kant-en-klaar lasagna en ‘goed begin’ smeersels voor bodemprijzen blijft kopen.

  1. 1

    Zo, Pieter, je neemt nogal wat hooi op je vork. De voedselindustrie heeft heel veel problematische onderdelen. Sommige deel ik, sommige niet.

    Wat ik wel deel is dat het simpelweg niet zou moeten kunnen dat je paardenvlees eet, als er rundvlees op de verpakking staat. Hier mogen wat mij betreft draconische straffen op staan voor de verantwoordelijke bedrijven. En nieuwe regelgeving. En als het bedrijfsleven daarover jammert, jammer dan, ze hebben het aan zichzelf te wijten.

    Echter, dat er meer en meer suiker in producten zit, dat lijkt me toch echt iets waar mensen zelf maar op moeten letten. Zo lang het maar netjes staat aangegeven (en correct).
    (Alhoewel, indirect zorgen de suikerinhunproductenstoppers natuurlijk wel voor meer collectieve uitgaven in de zorg…)

  2. 2

    Wij hebben teveel vertrouwen en geloven te graag in mooie reclame.

    Dat teveel vertrouwen beaam ik, maar een groot deel van dat vertrouwen geldt niet zozeer de reclame, maar het toezicht. We denken dat we met de strenge regels, de uitgebreide bureaucratie die herkomst moet garanderen en de nVWA die regelmatig controleert dit soort dingen goed hebben uitgebannen. Het is het gezag dat hier faalt, eerder dan de reclame. Het verband met de goede-start-margarine ontgaat me dan ook een beetje.

    En die suikerklontjes – dat schijnt helemaal hip te zijn om daar tegen te ageren op het moment. Maar ik heb er niet zoveel mee.

  3. 3

    @2: regels zonder handhaving leidt tot ontduiking van de regels (zo cynisch mogen wel zijn over onze medemensen).

    Handhaving in naam en niet in daad is de slechtste handhaving die er is.

  4. 4

    Opmerkelijk dat zo’n eenzijdig en bangmakend artikel zoveel plusjes krijgt. Ja, er wordt veel geknoeid met voedsel en dat zouden we willen stoppen, maar de kans dat je van dat geknoei iets krijgt is heel klein. Van een beetje varkensvlees in de kip of paard in de rundertartaar wordt niemand zwak, ziek of misselijk. Dat er 125 ipv maximaal 100 bio-kippen in Duitse bio-hokken zitten – ja dat is oplichting, maar het wordt er geen slechter ei van.

    Er wordt in Nederland ook goed en gericht gecontroleerd door de nVWA, maar die kunnen nu eenmaal niet alles controleren, dat zou veel te duur zijn. Een roep om meer handhaving is typisch afkomstig uit de kokers van de pressiegroepen als Milieu Defensie, Food Watch en Wakker Dier. Dat is mooi zolang ze je de waarheid vertellen, maar dat doen ze helaas lang niet altijd.

    Kabeljauw die 16.000 km reist? Het staat niet in het artikel waar naar wordt verwezen, en het is ook zeer onwaarschijnlijk. Waar moet die kabeljauw helemaal vandaan komen? De Kabeljauw is een vis van het noordelijk halfrond, en vanaf Schiphol is de Pacific 8.000-10.000 km weg (afhankelijk van de gekozen richting). Maar de meeste kabeljauw in Nederland komt uit IJsland en Noorwegen.

    Dan het “nieuwe” schandaal: water er bij doen. Dat gebeurde al 55 jaar geleden, volgens een toen geschreven boek dat ik heb. Met ham, dat toch al gepekeld wordt, en zich er uitstekend voor leent. Bekijk eens de mooie droge beenham die zo van de bout wordt gesneden met de kleffe fabrieksham die de supermarkt verkoopt. Ja, het gebeurt nog steeds (een beetje).

    In Engeland werden een aantal jaren geleden ingespoten kipfilets gevonden; dat bleek niet eens daar verboden te zijn. Hier wel, en hier gebeurde het ook niet.

    Ook (diepgevroren) vis wordt extra bevochtigd. Ik zag laatst een filmpje van een Vietnamese pangasius fabriek (was dat in P&W?) en daar was het duidelijk te zien.

    Maar de meeste ongelukken met voedsel worden thuis veroorzaakt. Slechte hygiëne thuis is de hoofdoorzaak van voedselvergiftiging. Halfgare hamburgers van de BBQ zijn soms dodelijk.

  5. 5

    Is er (sedert het Hof van Eden) een tijdperk aan te wijzen waarin de voedselveiligheid beter werd gewaarborgd dan het heden?

  6. 6

    “een Nederlands gezin [geeft] slechts 16 procent van zijn inkomen uit aan voeding”

    En daar zit de kern van het probleem. Wie durft er nu toch werkelijk te geloven dat je voor € 1,59 (Aldi), of € 1,69 (Lidl) of zelfs € 0,99 (Euroshopper) vier ons lasagne hebt? En dan nog met nota bene rundvlees? Dus voor krap een knaak per kilo! Als je jezelf zo voor de gek kunt houden, en gelooft dat je niet belazerd wordt, dan ben je m.i. toch wel rijp voor het gekkenhuis.

  7. 7

    @2: Ik kan me herinneren dat het zo’n jaar of tien geleden ook een tijdje ‘in’ is geweest. Daarna werd het weer gewoon ouderwets vet en zout. En pindakaas krijg je kanker van. Of niet meer. Of is dat schaatsen op de Bonkervaart?

  8. 8

    Goed artikel. Voor de consument geldt “you can’t have your cake and eat it too”: je kunt niet het goedkoopste van het goedkoopste kopen en dan een kwaliteitsprodukt verwachten.

    Een probleem daarbij is, dat ook als je wel meer geld uitgeeft, je toch geen 100% zekerheid hebt over de herkomst van je eten, getuige het Bio-Eier-Skandal in Duitsland (er worden eieren verkocht als bio, terwijl ze niet helemaal bio zijn). Dat “risico” moet je dan maar nemen.

  9. 11

    @4. Ik lees een aantal argumenten in de smaak van “niet onveilig”, “gebeurt al jaren zo” of “iedereen doet het”. Dat zijn geen argumenten maar afzwakkingen. Het feit blijft dat er keihard gelogen is en de consument zich dus genaaid voelt.

    Wat meer OT.
    Mijn moeders kipfilet van van vroeger was veel smaakvoller dan die waterige troep in het schap. Die kip was stevig. Daar kon je in knijpen, zonder dat het tussen je knokkels spoot. Bovendien schrompelde die filet niet tot formaat doperwtje zodra het de pan raakte. Vroeger stond het nog wel eens op de verpakking vermeld (pas op deze van smaak ontdane stuntprijsrukkip bevat 95% water); tegenwoordig is het vanzelfsprekend.