Hoe intolerant is het neo-atheïsme? (deel 1)

Wie heeft er inmiddels niet gehoord van Richard Dawkins, Christopher Hitchens, Daniel Dennett en Sam Harris? Terwijl christelijk rechts zich in de VS steeds agressiever bemoeit met schoolcurricula, de controle die vrouwen hebben over hun baarmoeder steeds verder weet in te perken en Amerikaanse atheïsten marginaliseert als immoreel en on-Amerikaans, klonk er de afgelopen jaren van deze vier atheïstische ‘ruiters van de non-apocalyps’ een duidelijke klaroenstoot die een tegenoffensief inluidde.

Godsdienst, zo was hun gemeenschappelijke stelling, is een plaag, een irrationeel virus dat mensen van jongs af aan indoctrineert om in sprookjes en bijgeloof te geloven, hen inprent dat wetenschap en vooruitgang maar gevaarlijk zijn, en hun vermogen fnuikt om zelf kritisch na te denken over moraliteit.

Graag citeert men in een of andere vorm dit aforisme van Steven Weinberg:

 “Met of zonder godsdienst kunnen goede mensen zich goed gedragen en slechte mensen kwaad doen; maar om goede mensen slechte dingen te laten doen – daar is religie voor nodig.”

Inmiddels heeft deze atheïstische revival behoorlijke populariteit bereikt, vooral op het internet. Vele grotere of mindere goden hebben zich bij de beweging gevoegd, waaronder natuurwetenschappers zoals Lawrence Krauss en Victor Stenger, biologen als Jerry Coyne en PZ Myers, komieken als Bill Maher, en tal van vloggers, bloggers en podcasters met namen als The Amazing Atheist, Thunderfoot, The Friendly Atheist en AronRa.

Atheïsme is zich zodoende aan het ontwikkelen als missionaire beweging, met internationale beroemdheden die wereldwijd het evangelie van het ongeloof aan de man proberen te brengen, conferenties, lezingen, podcasts en navolgelingen.

Critici vragen zich echter af in hoeverre deze missionaire vorm van atheïsme zelf niet net zo intolerant en bevooroordeeld is als de religieuze orthodoxie die zij zegt te bestrijden.

Zij noemen deze beweging doorgaans ‘New Atheists’ of ‘Militant Atheists’, om haar te onderscheiden van oudere stromingen van atheisme die milder gestemd en minder evangeliserend en polemisch van toon waren. In Nederland is Ayaan Hirsi Ali ook wel ‘Verlichtingsfundamentalisme’ aangewreven.

Met name ten aanzien van de islam hebben neo-atheïsten er een handje van te generaliseren, alsof de meest fanatieke, wrede en bloeddorstige elementen onder de gelovigen eenvoudigweg de ware doctrine uitvoeren, alsof al Qaeda of de Taliban of ISIS geen mutaties op mutaties op mutaties zijn in een lange keten van evoluerende tradities. En alsof religie gestalte krijgt in een historisch, geopolitiek en socio-economisch vacuüm en bepaald wordt door een ahistorische, onveranderlijke en etherische leer.

De grote meerderheid van gewone huis-tuin-en-keukenmoslims zou dan een sterk verwaterde vorm van islam aanhangen, waar de meest geschifte moorddadige fanatici de islam pas echt goed begrepen zouden hebben.

Zo noemt Sam Harris de islam “de hoofdader van slechte ideeën”, en deelt hij moslims op in kringen die in mindere of meerdere mate overtuigingen gemeen hebben met bloeddorstige jihadisten, los van enige politico-historische context.

Harris’ misachting van moslims vertaalt zich min of meer natuurlijk naar zijn verdediging van het etnisch profileren van moslims, foltering, een hypothetische nucleaire ‘first strike’ om te voorkomen dat een land als Iran een atoomwapen in handen krijgt (The End of Faith, pp. 128-129), en een apologie voor de Israëlische bezetting en terreurbombardementen op Gaza.

Harris ontkent weliswaar stellig dat hij de oorlog in Irak heeft aangemoedigd, zoals Christopher Hitchens deed; maar zoals Theodore Sayeed laat zien stond Harris toen de Irak-oorlog nog een goed einde leek te kennen ferm aan de kant van christelijk en neoconservatief rechts.

Naarmate het neo-atheïsme zich ontwikkeld heeft tot een volwaardige ideologische beweging klinkt de kritiek haar intolerante achterkant steeds luider. Jeffrey Nall schreef een paper in 2008 waarin hij het “fundamentalistisch atheïsme” voor de voeten werpt dat ze door haar apocalyptische kijk op godsdienst zelf in de valkuil van fanatisme trapt en zo de beginselen van de Verlichting ontrouw wordt. Het jaar daarop zag ‘When Atheism Becomes Religion: America’s New Fundamentalists van Chris Hedges het licht. Had Hedges in 2007 zijn pijlen gericht op christelijk rechts met ‘American Fascists’, nu kreeg de missionair atheïstische beweging dezelfde behandeling.

Onlangs deed CJ Werleman zijn duit in het zakje met ‘The New Atheist Threat: The Dangerous Rise of Secular Extremists’, waarin hij al dit soort kritieken nog eens samenvat en van zijn eigen commentaar voorziet. Werleman heeft zich ontwikkeld van een neo-atheïst, die met boeken als ‘God Hates You. Hate Him Back (2009) en ‘Jesus Lied: he was only human’ (2010) in sterk populariserende vorm het atheïstisch evangelie verkondigde, tot een uitgesproken criticus van de neo-atheïstische beweging.

Morgen volgt een uitgebreid fragment uit Werleman’s New Atheist Threat.

  1. 1

    Nu staat Werleman niet echt als betrouwbaar schrijver bekend.

    Het gesprek “Islam and the future of tolerance” tussen Harris en Majid Nawaaz is de moeite waard. Daar zien we een wat andere Harris dan de (oudere) voorbeelden die in bovenstaand stuk worden aangehaald.

  2. 2

    Waarom reclame maken voor een boekje dat samenvat en ‘waarschuwt’ voor iets dat al vijftien jaar bekend is? Trouwens, dat nieuwe atheïsme is alweer verleden tijd en de macht van christelijk rechts, waar ze dan zogenaamd tegen in gingen, is ook ernstig gezakt, gezien de opmerkelijke doorbraak van het homohuwelijk in de VS.

  3. 3

    Ik heb Dawkins hoog zitten, maar dat is nadat ik hem een tijdje op twitter heb gevolgd wel afgezwakt, juist vanwege het zwart-witte karakter van zijn typeringen.

    Tegelijkertijd ziet hij wel in dat de meeste gelovigen hun geloof op een heel atheïstische manier belijden, iets wat ik ook zie in de dagelijkse praktijk. Het gros van de gelovigen is hooguit part time gelovig, als het ze uitkomt.

    The God Delusion vond ik een fantastisch boek, op de laatste paar hoofdstukken na. Precies daar probeert hij het “er is geen gematigd geloof” erdoorheen te raggen. En dat lukt bij mij niet, waarschijnlijk deels omdat ik al in een zeer seculiere samenleving leef.

  4. 4

    @2 Dat christelijk rechts zo op z’n retour is, zie ik niet zo.

    – De invloed van christengekkies op schoolcurricula door de vulling van allerlei boards of education met fundamentalistische zeloten neemt enkel toe;

    – in tal van Amerikaanse staten bestaat ‘sex education’ op scholen uit het aanbevelen van abstinence en is uitleg over condoomgebruik door leraren verboden.

    – in tal van Amerikaanse staten worden het aantal faciliteiten waar een vrouw naar toe kan voor een abortus steeds verder teruggedrongen;

    – Republikeinse rechtsgekkies proberen overal wetgeving in te voeren om vrouwen af te schrikken van het uitvoeren van abortus; zoals verplichte scans met een probe in de vagina;

    – de Republikeinen zijn de afgelopen maanden een georchestreerde campagne begonnen om de overheidssubsidie voor Plannen Parenthoofd radicaal weg te snoeien (Het Huis van Afgevaardigden houdt nu een aantal hoorzittingen met de titel: “Planned Parenthood Exposed: Examining the Horrific Abortion Practices at the Nation’s Largest Abortion Provider.”, zonder Planned Parenthood te horen).

    Dus nee, die strijd om de invloed van het evangelisch fundamentalisme terug te dringen is op tal van terreinen zeker nog niet gewonnen, en dat geeft enkel voeding aan militant atheïsme.

  5. 6

    @2

    Met of zonder godsdienst kunnen goede mensen zich goed gedragen en slechte mensen kwaad doen; maar om goede mensen slechte dingen te laten doen – daar is religie voor nodig.

    Een onzin stelling. Als goede mensen slechte dingen doen dan zijn het helemaal geen goede mensen. Zoiets komt voort uit de lust om te reli-bashen. En dat op zich kan dan weer als ‘slecht’ beschouwd worden.

  6. 7

    @5

    Is atheïsme dan ook een geloof? Wat moet atheïsten dan verbinden? De haat tegen religie?

    Ik meld me bij voorbaat al af. Religie is voor mij hetzelfde laken een pak als ideologie. En in de islam zien we ideologie en religie samen optrekken.

    Maar ik heb ook geen zin om een of ander atheïsme-ideologie aan te hangen. Dan ben ik net zo gestoord als al die anderen die geloven zonder te weten.

  7. 8

    Maar is militant atheïsme dan misschien hét antwoord op evangelisch fundamentalisme?

    @5 Ik denk dat het niet enkel een tegenreactie vormt op evangelisch fundamentalisme, maar ook op islamitisch fundamentalisme.

    Het is geen toeval dat Dawkins, Hitchens en Harris zo populair zijn geworden na 9/11.

  8. 9

    @7: Het gaat naar mijn mening inderdaad om ideologie en niet om een conflict tussen religieuzen en atheïsten. Uiteindelijk gaat het om tolerantie, geweldloosheid en acceptatie van diversiteit in denkbeelden. De inspiratiebron daarvoor (religie of het tegendeel) interesseert mij eigenlijk minder.

  9. 10

    @3: En dat lukt bij mij niet, waarschijnlijk deels omdat ik al in een zeer seculiere samenleving leef.

    Je reden is niet onjuist, wie gaat kijken naar zeer religieuze landen krijgt namelijk een heel ander beeld. Daar is “gematigd” qua sturing etc in de minderheid of “vinden ze het wel best” dat er flink religieus wordt gehakt op alles wat anders is.

    Nee, ik ben niet bang dat dat hier naar toe komt, maar laten we de ellende (“recht” in eigen hand nemen, anders-denkenden doodhakken, vervolging door de staat) die dat veroorzaakt niet onder het tapijt schuiven.

    Voor mensen daar kan de literatuur van de New Atheists wel degelijk houvast bieden.

    Verder wat @4 zegt. Ja, er is al een hoop gaande, maar er is ook nog een lange weg te gaan.

  10. 11

    Voor mensen daar kan de literatuur van de New Atheists wel degelijk houvast bieden.

    @10 Het gros ‘daar’ zal die lectuur nooit tot zich nemen. Ze zijn ook helemaal het beoogde lezerspubliek niet. Doorsnee consument van neo-atheïstische lectuur zijn middelbaar tot hoogopgeleide blanke mannen in de VS en Europa.

  11. 12

    Monotheïsten zijn per definitie uitsluitende typetjes. Het maakt mij dan ook niet uit wie de monotheïst terug z’n hok in trapt, zolang het maar gebeurt.

    Het geneuzel over atheïsten, militant of zachtmoedig, zal me dan ook lekker aan m’n reet roesten, eerlijk gezegd.

  12. 13

    @9

    De zaken goed benoemen maakt het idd wel helderder.
    Religieuzen die hun geloof als ideologie uitdragen (opleggen), die zijn het probleem. Maar andere ideologisch bewogen mensen zijn dan net zo goed het probleem.

    En mensen die geloven doen waar dat hoort (thuis, moskee, kerk) , die zijn helemaal geen probleem.

    Vaak is men met een hersenloze heksenjacht op gelovigen bezig, zonder onderscheid. Hier in Nederland hebben we er ook een. (ik noem geen namen)

  13. 14

    @11: Het gros niet nee, maar ze worden wel degelijk gelezen en je ziet dan ook in veel landen Facebook groepen en meetings komen. Er is interesse in de ideeën. Kan ook haast niet anders als je onder een religieuze dictatuur leeft.

  14. 15

    Als je als atheïst commentaar hebt op de doodstraf, gevangenisstraf en marteling in islamitische landen, discriminatie in christelijke landen als Duitsland en USA ben je klaarblijkelijk militant en fundamentalist.

  15. 17

    Blijkbaar is kritisch zijn en je stem laten horen “extremistisch” en “militant”.

    Ik zie nog geen atheisten met bomgordels en AK47’s rondlopen, hoor.

  16. 19

    @18

    In Nederland is het toegestaan om ex-moslim te zijn.
    Misschien dat de sociale omgeving wat druk uitoefent.
    Maar daar hoef je geen gehoor aan te geven.
    Uiteraard kan familie terreur uitoefenen, maar dat valt gewoon onder misdaad en is strafbaar.

  17. 20

    Neo-atheisme is niets anders dat de ideologische basis voor neoliberalisme.
    Zij prediken een totaal materialistische filosofie waarbij het leven ontzield dus beheersbaar wordt.
    Een levensbeschouwing die met de machtsmiddelen: kennis en technologie, de westerse overheersing consolideert.

  18. 23

    Geloven of spiritualiteit wordt pas riskant als het georganiseerd wordt. Als er bazen staan die zeggen wat je moet geloven. Die zeggen wat goed is en wat fout. Organisaties zijn fout, niet het geloof op zich.

    En dat vindt overal plaats.

    Blijkbaar ook binnen het atheïsme. Op een of andere manier vindt ik georganiseerd atheïsme trouwens ook een contradictio in terminis. Het hoort niet bij elkaar. En als het wel bij elkaar komt gaat er iets fout.

    Geloven en niet geloven zijn twee dezelfde dingen in de grijze massa. Organisatie is ook altijd hetzelfde in de grijze massa. Als mensen zich organiseren dan is de binding de rode draad in de organisatie. En de meeste organisaties gaan wel ergens de fout in.

  19. 24

    @23: Geloven en spiritualiteit zijn alleen gevaarlijk zodra het niet progressief is .. Alles is onderhevig aan verandering ,behalve het kwaad .

  20. 25

    @17: Je mag tegenwoordig met al die vluchtelingen toch geloven dat er onder de mensen die geloven velen zijn die alleen nog maar geloven omdat hun geloofswetten in hun werelddeel nog het enige houvast boden . Velen komen uit een wereld van verovering waarin ze mekaar afslachten voor een net iets anders versie van hetzelfde geloof in hun zogenaamde geloof . Evolueren en of veranderen en of korte rokjes dragen is tegen hun geloof en hun geloof komt op de eerste plaats en zal never ever nooit gebaseerd zijn op mensenrechten en bijvoorbeeld gelijke rechten voor homo’s . Hier in het westen van Europa hebben we steeds minder met geloof en geloven we alleen nog maar in dat wat we proef ondervindenlijk weten vanuit een verleden ( tenminste sommigen dan ,anderen draaien de boel om en vinden dat we tolerant moeten zijn voor de niet tolerante massa’s die hier naartoe komen). Zodra we hier weten dat een geloof alleen nog maar geloofd wordt omdat het nou eenmaal zo geloofd wordt en niet omdat het iemand emotioneel en of spiritueel enige vooruitgang en of progressiviteit bied dan mag je toch denken dat het nu toch wel eens tijd wordt voor vooruitgang en dan is genoeg genoeg zodra ze met te grote massa’s deze kant uit komen .Veranderen zullen ze zelf niet ,maar verandering brengen in de vorm van haat zaaien tegenover alles wat homo is en of korte rokjes draagt dat zal nooit ophouden .. Isis komt nu met de vluchtelingen mee naar Europa omdat ze geloven dat als ze met meer zijn dat ze dan sterker zijn . Merendeel komt hier niet om te integreren ,maar omdat ze vinden dat de oorlog nu maar eens in de landen waar het volgens hun vandaan komt thuisgebracht moet worden .(let’s bring the war home)De Joden krijgen in het midden oosten / syrie /iran /afghanistan de schuld van hun oorlogen .(lees : Melissen ,Hans-Jaap-IS -Tot alles in staat) . Voor erg veel moslims die als vluchteling komen waren de duitsers als nazi’s een zegen

  21. 26

    @17:
    Juist.
    Naar mijn opvatting is religie en orthodoxie een gevaarlijke combinatie en de oorzaak van nogal wat ellende op deze aardbol.
    Ook naar mijn mening de oorzaak van problemen met de integratie van gastarbeiders destijds. Hoewel dat m.i. de schuld was van de overheid.
    Maar ik dring die mening niet op aan anderen en ik loop als overtuigend niet-gelovige inderdaad niet rond met een bomgordel.

  22. 27

    – Misschien wordt het moeilijk om in die of die ,god, verder te geloven ., en er bepaalde eigenschappen of definities aans te geven.

    -Maar een eerder ‘ietsistisch’ geloof of aanname van een transcendents iets blijft de enige oplossing en verklaring voor onze blijvende vragen “.
    – Een geloof in het enig absolute ‘zijn’ zelf van de eeuwige wetmatige logica, kan een oplossing zijn …; een andere logos een andere ‘god’ ???