Knapen negeert kracht Afrikaanse burgers

Dit is een bijdrage van Loe Schout, hoofd van het Cultuur, ICT & Media programma van Hivos.

Agents of change komen er in het Nederlandse ontwikkelingsbeleid bekaaid af. Verrassend genoeg geeft de Wereldbank wél het goede voorbeeld.

Nederland kent op het gebied van maatschappijopbouw in ontwikkelingslanden een lange, internationaal gewaardeerde traditie. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, over wiens rapport de Tweede Kamer vandaag debatteert, bestempelde het als een onderscheidende meerwaarde van het Nederlandse beleid.

Met de goede traditie wordt gebroken. Staatssecretaris van Europese zaken en Ontwikkelingssamenwerking Ben Knapen kondigt aan dat zelfstandige programma’s voor goed bestuur, steun aan media en ‘civic education’ aan de dijk worden gezet. Daarmee negeert hij de stem van Afrikaanse burgers.

Die stem klinkt steeds luider. Net zoals in het Midden-Oosten en Noord-Afrika, staat ook elders in Afrika een nieuwe generatie op die gewend is om zich mobiel en via internet uit te spreken, contacten te onderhouden en zaken te doen. Zo kunnen Afrikaanse burgers met gebruik van mobiele telefonie en internet tegenwoordig voor het eerst zelf verkiezingen in hun land waarnemen en controleren. Informatie over gevallen van fraude, intimidatie of geweld komt via een e-mail, sms- of twitterbericht snel en direct op een publiek internetplatform. Vrijwilligers en leden van maatschappelijke organisaties verifiëren de berichten. Zij zetten autoriteiten op deze manier onder druk om actie te ondernemen.

Een dergelijk platform functioneerde al bij het referendum in Kenia en tijdens de verkiezingen in Tanzania vorig jaar. Bij de recente verkiezingen in Oeganda zijn meer dan 6000 meldingen verwerkt. Het door Hivos en lokale organisaties ontwikkelde systeem is gebaseerd op de open source software van Ushahidi (“getuigenis”).
Voor burgers zijn initiatieven zoals Ushahidi een middel om publieke druk te vergroten en overheden te dwingen rekenschap af te leggen.

Deze trend lijkt de Nederlandse regering te ontgaan. Zo niet de Wereldbank. In de nieuwe Afrika-strategie van de Wereldbank staat goed bestuur en beter leiderschap centraal. In een zelfkritische terugblik op de afgelopen jaren concludeert de bank dat overheidshervormingen – de crux om ontwikkelingskansen te vergroten – niet alleen van bovenaf af te dwingen zijn. Zij wil daarom meer steun geven aan programma’s die van onderop de stem van burgers meer kans geven. De bank noemt Ushahidi als voorbeeld van innovatie om burgerparticipatie te bevorderen en kondigt een nieuw fonds aan om dergelijke maatschappelijke organisaties te trainen en financieel te steunen.

Net als de Nederlandse regering legt de bank overigens ook grote nadruk op economie en groei. Maar anders dan staatssecretaris voor Ontwikkelingssamenwerking Ben Knapen erkent de Wereldbank dat de verdelers van de welvaart – regeringen – een tegenkracht en luis in de pels niet kunnen missen.

Transparantie en openheid zorgen ervoor dat politici en ambtenaren daadwerkelijk doen wat ze hebben beloofd. In het afdwingen van openheid ziet de Wereldbank een belangrijke rol weggelegd voor burgers, voor het maatschappelijk middenveld en de media, de civil society. De bank wil dat de stem van het volk ook rechtstreeks doorklinkt en wijst op het enorme potentieel van nieuwe technologie om Afrikaanse burgers een krachtiger stem én meer invloed te geven.

Tot onze verbazing maakt Knapen deze elementen tot sluitpost in zijn beleid zoals blijkt uit de ‘Focusbrief ontwikkelingssamenwerking. De staatssecretaris wil economische zelfredzaamheid bevorderen. Prima, maar daarvoor is het juist cruciaal dat burgers zich kunnen uitspreken en het heft in eigen hand kunnen nemen. In veel ontwikkelingslanden is daar amper of geen sociale, culturele en politieke ruimte voor. Regeringen aldaar zouden die maatschappelijke ruimte het liefst willen platwalsen. Al die vervelende criticasters ook.

Wie de nadruk eenzijdig legt op economie en tegelijkertijd de waakhond, de controle op het bestuur, media en maatschappelijke organisaties tot bijzaak degradeert, ziet iets wezenlijks over het hoofd. Je hoort het Hivos niet snel zeggen maar Knapen zou zijn oor eens goed te luisteren mogen leggen bij zijn collega, president van de Wereldbank Robert Zoellick.