De toekomst van box 3: manuscript zonder fundament

van Sonja Dusarduijn Wanneer we – in de geest van Dworkin – aannemen dat het recht als literatuur is, kan de wet worden gezien als een doorlopende ketenroman geschreven door wetgevers en rechters. De mooiste versie is een verhaal dat niet alleen zijn schrijvers, maar ook zijn lezers overtuigt. Als de wet zo zou zijn, zouden we ademloos luisteren. Zo zou ook de kroniek van de belastingwet geschreven moeten worden. De werkelijkheid is minder fraai. De vertelling over het belasten van particuliere vermogensrendementen is verworden tot een gerafeld manuscript, een onafgesloten novelle waarin onderliggende waarden steeds moeilijker te vinden zijn. Het verhaal start met Piersons Wet op de Vermogensbelasting 1892. De vermogensrendementsheffing 2001 weerspiegelt dat fiscale verleden. Beide stelsels zijn immers gebouwd op de gedachte dat een heffing naar verdiencapaciteit de uitvoeringsproblemen van een heffing naar werkelijk rendement kan voorkomen. In beide stelsels stoelt het inkomensbegrip daarom op een rendementspotentie van 4% over de vermogenswaarde. Back to the future luidde dan ook de leus van het wetgevende koppel Zalm en Vermeend bij de introductie van ‘hun’ box 3. Het fabelachtig forfaitaire stelsel Het forfaitaire stelsel moest de gebreken van artikel 24 Wet IB 1964 repareren. Dat toenmalige bronnenstelsel belastte alleen de vruchten van de vermogensboom, de groei van de boom zelf bleef buiten schot. Belastingplichtigen maakten massaal gebruik van deze wettelijke tweedeling. Vooral vermogensgroeifondsen waren populair: doordat ze geen belastbare rente of dividend uitkeerden, bestond hun rendement volledig uit onbelaste koerswinst. Aan het einde van de vorige eeuw was het belasten van vermogensinkomsten getransformeerd tot een bijna facultatieve heffing. Ingrijpen bleek noodzakelijk. Met het oog op eenvoud en uitvoerbaarheid koos de wetgever voor het fingeren van vermogensinkomsten. Deze rendementsfictie zou van belastingplichtigen met vermogen ‘een passende bijdrage aan de belastingmiddelen’ vragen. [1] Hoewel de economische werkelijkheid veranderde, hield de wetgever lang vast aan zijn inmiddels fabelachtige forfait van 4%. Pas in 2017 werd het stelsel herzien. Het forfait verdween echter niet, de wetgever stapelde juist veronderstellingen van verschillende forfaits en vermogensschijven. Daarmee nam de belastingwet steeds verder afstand van zowel de empirische realiteit als de belevingswereld van belastingplichtigen. Met het Kerstarrest werd dan ook terecht geoordeeld dat dit stelsel de grondrechten schond van belastingplichtigen wanneer werd geheven over een hoger voordeel dan het werkelijk behaalde rendement. [2] De rechter bood zelf rechtsherstel. Dat de Hoge Raad daarmee recht vormde, is staatsrechtelijk niet problematisch. Ook de rechter is daartoe gelegitimeerd, zowel vanwege zijn fundamentele rol in het machtsevenwicht van de trias politica als vanwege de verdragsrechtelijke aard van de rechtsvraag. Wat evenwel volgde was een aaneenschakeling van noodreparaties in onvolkomen overgangswetgeving, een tegenbewijsregeling voor uitsluitend tijdige bezwaarmakers en eindeloze politieke woordenwisselingen. Een samenhangend verhaal bleef uit. Pas na vele jaren werd het voorstel voor een reëel stelsel in box 3 door de Tweede Kamer aangenomen, zij het schoorvoetend. Rode draad van dit oorspronkelijke voorstel vormt de vermogensaanwasbenadering: vanaf 2028 worden voor het merendeel van de vermogensbestanddelen dan ook ongerealiseerde waardemutaties belast. Een krachtige lobby van beleggers en hun adviseurs bestempelde dat echter als het jaarlijks belasten van ‘papieren winsten’. Die emotioneel geladen metafoor is evenwel onjuist: ook ongerealiseerde waardestijgingen beïnvloeden de draagkracht van vermogensbezitters. En draagkracht is de norm waarop een inkomensheffing behoort te berusten. [3] Terugkeer naar het problematische verleden Daags na aanname van het wetsvoorstel dook een plotwending op. Het kabinet wenst nu op korte termijn voor al het vermogen in box 3 - ook de liquide elementen - een ombouw naar een vermogenswinstbenadering, een heffingstechniek die waardemutaties pas bij realisatie belast. De afloop laat zich raden. Banken zullen opnieuw lucratieve producten aanbieden die uitsluitend een voorlopig onbelaste waardegroei opleveren. Zelfs spaarders kunnen profiteren door zerobonds aan te schaffen met vergelijkbare renten en zekerheden. Vermogende belastingplichtigen zullen realisatie van hun waardestijgingen eindeloos uitstellen. Tot dat verre eindmoment blijft hun maatschappelijk noodzakelijke ‘passende bijdrage aan de belastingmiddelen’ uit. Juist die mogelijkheid tot belastinguitstel vormde destijds de belangrijkste reden om de wet te herzien, de rekening van dit uitstel zal immers belanden bij de niet-vermogenden. Het is bovendien de vraag of vermogensbezitters in de tussenliggende periode alle stortingen en onttrekkingen zorgvuldig bijhouden. Uitstel van heffing kan daardoor omslaan in afstel. Deze terugkeer naar het problematische verleden kost de samenleving vele miljarden. Om de keuze voor een vermogenswinstbelasting te bekostigen, is zelfs dekking gezocht in een tijdelijke verlaging van het hoge box 2-tarief. Dat fiscale instrument moet aanmerkelijkbelanghouders stimuleren tot hoge dividenduitkeringen. De gedachte dat deze faciliteit ‘extra inkomsten’ oplevert om het begrotingsgat te dichten, is echter naïef. De belastinginkomsten verschuiven slechts in de tijd, terwijl de schatkist door de tariefsverlaging ruim 1,7 miljard euro misloopt. Deze vloeipapieren dekking vergroot zodoende het budgettaire gat. [4] Geen enkele rechtsvormer ondermijnt het bestaansrecht van de door hem bepleite vermogenswinstbelasting zo vakkundig als dit kabinet. Tot slot Velen van ons zijn opgevoed met de gouden gedachte dat wetgever, rechter en uitvoerder binnen het ideaal van de machtenspreiding bijdragen aan zorgvuldige rechtsvorming. De kwaliteit van wetgeving is essentieel voor haar geloofwaardigheid. Daarom formuleerde de wetgever in 1991 eisen om die kwaliteit te kunnen waarborgen en verbeteren. [5] Rechtmatigheid, de gerichtheid op de verwerkelijking van rechtsbeginselen, geldt als het meest wezenlijke criterium. Rechtsbeginselen vormen immers de morele kern van het belastingrecht. Deze waarheden leken vanzelfsprekend maar wankelen nu door de overhaaste wijze waarop het kabinet in de herschreven vertelling over de vermogensrendementsheffing zijn rechtsvormende rol invult. Politieke paniek, de invloed van lobby’s en angst voor budgettaire derving prevaleren boven het elementaire beginsel van wetgevingskwaliteit. Als spoed het wetgevend tempo bepaalt, struikelt niet alleen de zorgvuldigheid, maar ook het langetermijndenken. Daarmee brokkelt het vertrouwen in de wetgever af. Er komt een punt waarop wij niet meer bereid zijn te luisteren naar zijn verhalen. Noten: [1] Kamerstukken II 1998/99, 26 727, nr. 3. [2] HR 24 december 2021, ECLI:NL:HR:2021:1963. [3] Draagkracht en koopkracht zijn geen synoniemen van elkaar. [4] Vgl. Vakstudie Nieuws 2026/44.4. [5] Nota Zicht op wetgeving, Kamerstukken II 1990/91, 22 008. Dit artikel verscheen eerder bij het Montesquieu Instituut. Mr. dr. S.M.H. Dusarduijn (Sonja) is verbonden aan Tilburg University. Promoveerde in 2015 op ‘De rechtsfictie in de inkomstenbelasting, de fiscale kleur van het alsof’. Auteur voor onder meer Vakstudie Nieuws en Cursus Belastingrecht.

Door: Foto: mystic_mabel (cc)

Closing Time | Old man Trump

, door

Hoe het met de ouwe Trump zal aflopen – doen de midterms-verkiezingen hem de das om of niet – weten we op dit moment nog niet. Er zijn tekenen dat steeds meer Amerikanen hem wel zat beginnen te worden.

De midterms zijn geen presidentsverkiezingen. Ook geen referendum over al dan niet aanblijven van de ouwe Donald. Toch menen analisten dat wegens de gevolgen van zijn beleid veel Amerikaanse kiezers tot een ‘anti-Trump’-stem zullen uitbrengen.

Lezen: De BVD in de politiek, door Jos van Dijk

Mededeling

Tot het eind van de Koude Oorlog heeft de BVD de CPN in de gaten gehouden. Maar de dienst deed veel meer dan spioneren. Op basis van nieuw archiefmateriaal van de AIVD laat dit boek zien hoe de geheime dienst in de jaren vijftig en zestig het communisme in Nederland probeerde te ondermijnen. De BVD zette tot tweemaal toe personeel en financiële middelen in voor een concurrerende communistische partij. BVD-agenten hielpen actief mee met geld inzamelen voor de verkiezingscampagne. De regering liet deze operaties oogluikend toe. Het parlement wist van niets.

Foto: Official White House Shealah Craighead copyright ok. Gecheckt 04-11-2022

Midterms in Amerika, de wereld blijft vogelvrij

, door

Wie de Amerikaanse midterms van vandaag als mogelijke einddatum van de mondiale Trumpcrisis heeft aangekruist, kan zijn agenda weer openklappen. Zelfs als Trump zijn Republikeinse meerderheid in het Congres verliest, blijft hij president.

Een Democratische overwinning kan zijn binnenlandse macht flink beperken. Wetten blokkeren, onderzoeken starten, bewindslieden ter verantwoording roepen. Allemaal nuttig. Alleen houdt Trump zijn veto en zijn uitvoerende bevoegdheden.

Vooral buiten de VS blijft zijn speelruimte enorm groot. Bondgenoten bedreigen, internationale verhoudingen ontregelen of militair machtsvertoon inzetten vereist veel minder parlementaire medewerking dan binnenlandse wetgeving, terwijl de internationale (en daarmee uiteindelijk ook nationale) gevolgen verstrekkend kunnen zijn. Het Congres kan ingrijpen, bijvoorbeeld via de begroting, maar moet daarvoor wel politieke hindernissen overwinnen.

Sterker nog, hoe minder Trump binnenshuis gedaan krijgt, hoe aantrekkelijker het buitenland kan worden als podium voor machtsvertoon. Wie in Washington vastloopt, kan elders nog altijd dreigen, chanteren en crises tot persoonlijk leiderschap omdopen. Bovendien biedt buitenlands machtsvertoon de mogelijkheid de aandacht af te leiden van binnenlandse problemen, zoals de torenhoge benzineprijzen. Al blijft dat riskant: zijn buitenlandse avonturen hebben die prijzen zelf mede opgedreven, met diezelfde enorme internationale vrije ruimte die een Amerikaanse president heeft.

Een Democratische overwinning zou dus welkom zijn, zonder dat de wereld meteen opgelucht kan ademhalen. Ik zou zelfs rekening houden met een toename van de WTF-momenten in de komende twee jaar. Voor Amerikanen kan een verdeelde regering enige verlichting brengen. Voor de rest van de wereld blijft het iedere ochtend afwachten welk land Trump vannacht tot onderhandelingsmateriaal heeft gebombardeerd.

Foto: Yan Krukau on Pexels

Kunstmatige intelligentie als de ultieme Verelendung van het onderwijs

, door

RECENSIE - Er is heel veel bedenkelijks aan de opkomst van kunstmatige intelligentie, en in het onderwijs veroorzaakt het een crisis waarvan we de bodem nog niet zien, maar hopelijk leidt het uiteindelijk allemaal tot iets goeds. Dat is mijn conclusie uit het nieuwe boek Als wij denken, dat geredigeerd is door een informaticus (Mehdi Dastani), een didactica (Nanja Kleemans) en een letterkundige (Els Stronks) en dat boordevol bijdragen staat van auteurs uit ieder van die gebieden.

Interessant aan het boek is dat de ondertitel luidt Verantwoorde inzet van generatieve AI in het (taal)onderwijs, maar dat het verschillende essays (bijvoorbeeld van Felienne Hermans en van Mark Dingemanse) bevat waarvan de strekking is dat de meest verantwoorde inzet van kunstmatige intelligentie misschien wel is: geen kunstmatige intelligentie. Er zijn bezwaren tegen de techniek in het algemeen – dat het enorme hoeveelheden energie opslurpt, dat het in handen is van een paar grote bedrijven van twijfelachtig allooi, dat gebruik ervan mogelijk een negatief effect heeft op de eigen intelligentie en creativiteit van de gebruiker – en er zijn specifieke bezwaren tegen het gebruik in het onderwijs – wat leren leerlingen ervan als ze opstellen met een druk op de knop kunnen genereren? Veel van de stukken in het deel dat gaat over praktische toepassingen zijn dan ook te lezen als wanhoopskreten – wat moeten we hier nu mee? ‘Ik ben leraar en heb een probleem: ChatGPT’ heet bijvoorbeeld het hoofdstuk van Johannes Visser.

Lezen: Bedrieglijk echt, door Jona Lendering

Mededeling

Bedrieglijk echt gaat over papyrologie en dan vooral over de wedloop tussen wetenschappers en vervalsers. De aanleiding tot het schrijven van het boekje is het Evangelie van de Vrouw van Jezus, dat opdook in het najaar van 2012 en waarvan al na drie weken vaststond dat het een vervalsing was. Ik heb toen aangegeven dat het vreemd was dat de onderzoekster, toen eenmaal duidelijk was dat deze tekst met geen mogelijkheid antiek kon zijn, beweerde dat het lab uitsluitsel kon geven.

Closing Time | Objects

, door

My Purse is een band uit Amsterdam. Ze worden nogal eens ingedeeld bij de postpunk, maar zijn het daar zelf niet zo mee eens. Ze kiezen voor een opener geluid dan gebruikelijk is in de punk of postpunk. Geen van beide gitaristen neemt de rol van ritmegitarist in, en dus wordt het geluid niet gevuld met powerchords, of volle akkoorden. In plaats daarvan maken ze een weefsel van gitaarlijntjes, bovenop het fundament van de bas, die zo vanzelf meer ruimte krijgt.

Foto: AbsolutVision on Unsplash

Waarborgen voor de persvrijheid

, door

COLUMN - De persvrijheid is een groot goed in een democratische samenleving. Hoe die het beste gegarandeerd kan worden is onderwerp van debat sinds de eerste kranten verschenen. In liberaal democratische landen is er over het algemeen steun voor het idee dat de staat zich verre moet houden van bemoeienis met de media. De voorkeur voor particulier eigendom van de media roept echter wel de vraag op of ondernemers binnen de wetten van het kapitalisme wel in staat zijn maximale vrijheid te geven aan journalisten en publicisten. Loopt de vrijheid niet tegen grenzen aan als de winst van de media-ondernemer in gevaar komt?

Behalve aan vrijheid voor de pers hechten we ook aan pluriformiteit. Democratie is gebaat bij het aan bod laten komen van alle verschillende stemmen in de samenleving. Een media-aanbod waarin slechts een beperkt aantal stemmen te horen is beperkt de omvang van het publieke debat. Ook op dit punt kun je vragen stellen gegeven alle persconcentraties en de monopolievorming van ‘big tech’ bedrijven.

De European Media Freedom Act (EMFA) die vorig jaar in werking is getreden moet de nodige waarborgen bieden voor de vrijheid en de pluriformiteit van de pers. De wet bepaalt onder andere dat media-aanbieders transparant moeten zijn over eigendom en financiering en dat nieuwsaanbieders redactionele onafhankelijkheid moeten waarborgen. Europese wetgeving moet altijd gevolgd worden door nationale uitvoeringswetten die de Europees overeengekomen bepalingen in termen van nationale wetgeving gieten. De Nederlandse regering is daar niet al te snel mee. Het uitvoeringswetsvoorstel dat zowel de Mediawet als de Mededingingswet wijzigt zit nu in de consultatiefase. Er kan tot 5 november op gereageerd worden.

Foto: Christian Lue on Unsplash

Een nieuwe visie op Europa

, door

RECENSIE - Het boek Wij, Europeanen heeft een actuele aanleiding: “De nieuwe tijd die op ons afkomt, vraagt om een nieuwe geschiedenis” (p. 9). Dat kan natuurlijk niet letterlijk het geval zijn want de geschiedenis heeft zijn beloop gehad en – eenvoudig gezegd -: het is zoals het is. Wat wél kan veranderen en wat hier natuurlijk wordt bedoeld is onze vísie op geschiedenis. Evert van der Veen besprak voor de Boekenkrant het nieuwe boek van Marcel Hulspas.

Marcel Hulspas ziet de middeleeuwen als bepalend en die krijgen in dit boek dan ook de nadruk. Ontwikkelingen die daar hebben plaatsgevonden, zijn bepalend voor de geschiedenis zoals deze zich sindsdien heeft ontwikkeld. Vanuit dit perspectief is dit boek geschreven. Het boek beschrijft hoe economische groei, de opkomst van steden, handel en een zelfstandige burgerij de macht van adel en kerk geleidelijk beperkten. Tegelijkertijd ontstonden nieuwe ideeën over individuele vrijheid, bestuur en wetenschap.

Daarna volgt Hulspas de verdere ontwikkeling van Europa via de renaissance, de reformatie, de wetenschappelijke revolutie en de verlichting. Hij laat zien hoe rationaliteit, ondernemerschap en technologische vooruitgang Europa steeds invloedrijker maakten. Deze ontwikkelingen leidden ook tot kolonialisme, imperialisme en gevoelens van culturele superioriteit. Die schaduwkanten maken volgens Marcel Hulspas evengoed deel uit van de Europese geschiedenis als de idealen van vrijheid en mensenrechten.

Waan van de dag

Amelisweerd gered

, door

Met een feestelijke borrel voor genodigden vierde de Kerngroep Ring Utrecht (KRU) op vrijdag 30 oktober de vernietiging van het Tracébesluit Ring Utrecht door de Raad van State en het behoud van Amelisweerd. Het grote probleem zit in het stikstofdossier. De regering heeft bij monde van minister Karremans nu de conclusie getrokken dat er niets kan gebeuren zo lang dit probleem niet is opgelost.

Jarenlange actie, vele juridische procedures en druk van regionale besturen hebben eindelijk succes opgeleverd. Jos Kloppenborg van de KRU kreeg vrijdagmiddag uit handen van wethouder Linda Voortman de Speld van de stad Utrecht. In een korte toespraak stelde Jos dat het succes van de actie in haar veelvormigheid ligt. Politieke lobby, uitwerken van alternatieven, juridische strijd, netwerken formeren met actieve mensen in stad en regio, acties, demonstraties, manifestaties, filmpjes en video’s, poëzie, allerlei vormen van kunst: het was dit levendig geheel dat zorgde dat de strijd haar dynamiek behield. En dat de KRU blijft strijden voor een blijvende oplossing voor de geluidhinder en blijft meedenken over wat er wel kan waar het gaat om bereikbaarheid en gezondheid in onze regio. De KRU heeft voor alle inwoners van Utrecht een dankjewel-poster laten maken.

Foto: Jade Koroliuk on Unsplash

Onderhandelingen in aantocht maar de oorlog gaat op volle kracht verder

, door

LONGREAD - In het zicht van een nieuwe onderhandelingsronde tussen de Verenigde Staten, Rusland en Oekraïne maakt Guido van Leemput in zijn Kijk op de oorlog in Oekraïne de stand van zaken op. Welke kansen zijn er op een einde aan deze uitzichtloze uitputtingsoorlog?

De ontwikkelingen van de laatste weken hebben de situatie in de oorlog in Oekraïne verder aangescherpt. De VS menen dat de uitputtingsstrategie zoals de NAVO die voerde vanaf april 2022 een heilloze weg is en dwingen de NAVO-partners en met name Oekraïne op harde wijze tot een koerswijziging. De Amerikaanse regering kiest nadrukkelijk voor zichzelf en ziet in Rusland een geschikte handelspartner waaraan meer te verdienen is dan aan de uitzichtloze uitputtingsoorlog. Ook beschouwt het zijn belangen in het Midden-Oosten van groter belang dan die in Europa. Als de voortekenen niet bedriegen zullen er over een maand onderhandelingen beginnen op basis van de militaire situatie van dat moment. Dat betekent dat Europese landen en Oekraïne een enorme aanpassing moeten doen. En dat de volgende maand hevig geweld zal inhouden in Oekraïne.

Rusland wacht eerst de Amerikaanse parlementsverkiezingen van 3 november af. Rusland wil zien wat de machtspositie van Trump dan precies is. In de tussentijd zal het vier grote dieseltransporten naar de VS uitvoeren. Bovendien wordt er openlijk gespeculeerd over het hervatten van Amerikaanse militaire aanvallen op Iran ná de verkiezingen. Rusland heeft zich inmiddels bij Iran gemeld voor onderling overleg. Ook samenwerking op het gebied van inlichtingen is daarbij aan de orde.

Closing Time | Mark Lanegan

, door

Nadat de Screaming Trees waren gestopt, dook zanger Mark Lanegan regelmatig op in samenwerkingen met andere artiesten. Maar hij maakte ook enkele prachtige soloplaten, in zijn eigen stijl, ergens in het gebied tussen de rock van zijn oude band en de oude Amerikaanse muzikale tradities. En natuurlijk deed hij ook een sessie bij KEXP in zijn stad Seattle.

Hier bezingt hij zijn lot als eenzame wolf, uit de roedel verstoten; weliswaar “high, wild and free“, maar meevallen doet dat niet:

Quote du Jour

Quote du jour | zwendel als belastingplan

, door

QUOTE - Het kabinet wil onder meer tijdelijk het tarief in box 2 verlagen, waardoor mensen met een eigen bv worden gestimuleerd eerder dividend uit te keren. Op de korte termijn zorgt dat voor extra belastinginkomsten, maar later juist voor minder opbrengsten, zegt Jacobs. ‘Je gaat een belastingverlaging presenteren als dekking voor een gat elders in de begroting. Dat kan niet waar zijn, het is een vorm van boekhoudkundige zwendel.’

Closing Time | Screaming Trees

, door

Rock, jaren ’80, Seattle, dan moet het wel grunge zijn, zou je zeggen. Maar in mijn herinnering werd Screaming Trees daar destijds niet zoveel mee geassocieerd. Ze kwamen net iets eerder op dan de bekende grunge-bands, en ze klonken ook wel iets anders. Dat zal de reden zijn. Dat ze nu, met terugwerkende kracht, alsnog als grondlegger of inspirator van die beweging worden gezien valt wel te begrijpen. Ook omdat er in een niet al te grote stad als Seattle allerlei lijntjes liepen tussen bands, labels, studio’s, enzovoort. Qua bekendheid bij het grotere publiek moesten de Trees het afleggen tegen de grote namen van de grunge, zoals Nirvana en Pearl Jam.

Doe het veilig met NordVPN

Mededeling

Sargasso heeft privacy hoog in het vaandel staan. Nu we allemaal meer dingen online doen is een goede VPN-service belangrijk om je privacy te beschermen. Volgens techsite CNET is NordVPN de meest betrouwbare en veilige VPN-service. De app is makkelijk in gebruik en je kunt tot zes verbindingen tegelijk tot stand brengen. NordVPN kwam bij een speedtest als pijlsnel uit de bus en is dus ook geschikt als je wil gamen, Netflixen of downloaden.

Volgende