De standaard lezing van het toenemende aantal stemmen op radicaal- en extreemrechts is dat het zou gaan om angst voor achterstand, om buurten die onder druk staan, om mensen die hun land zien veranderen. Dat het dus geen 'echt' racisme is. Daar is natuurlijk een hoop op af te dingen, en die lezing mist iets wezenlijks. Racisme laait namelijk niet alleen op wanneer minderheden worden gezien als last, maar ook wanneer zij zichtbaarder, succesvoller en invloedrijker worden.
Dat is geen vreemde gedachte. In onderzoek naar intergroup threat en status threat komt steeds dezelfde dynamiek terug: vooroordelen nemen toe wanneer een dominante groep een andere groep ervaart als bedreiging voor macht, status, identiteit of de vertrouwde orde. Het gaat dus niet alleen om banen of woningen, maar ook om de vraag wie zichtbaar is, wie spreekt, wie beoordeelt en wie bepaalt.
Zolang migranten en hun kinderen passen in het oude schema, is er weinig aan de hand. Ze mogen schoonmaken, koken, bezorgen, bouwen, zorgen en dankbaar zijn. De spanning ontstaat zodra ze succesvoller worden en de ruimte innemen die vroeger vanzelfsprekend aan anderen werd toegekend.
Dat zie je overal. Mensen van kleur en kinderen van immigranten zijn steeds vaker niet meer het onderwerp waarover wordt gesproken, maar degenen die spreken, presenteren, besturen en duiden. Ze zitten aan talkshowtafels, in gemeenteraden, op redacties, in rechtbanken, universiteiten, raden van bestuur en politieke panels. Ze zijn geen lijdend voorwerp meer in het nationale verhaal, maar mede-auteurs ervan. Voor wie gewend was dat “de ander” hoogstens figureerde in reportages over achterstand, integratie of overlast, is dat een forse statuscorrectie.
Daaronder zit statusconcurrentie. De kinderen van migranten vinden via school, studie, ondernemerschap of keihard werken soms wél de sociale lift, terwijl jouw eigen kinderen blijven hangen in flexwerk, te dure huur, studieschuld en een woningmarkt die starters alleen nog als theoretisch concept kent. Niet omdat die kinderen iets hebben afgepakt, maar omdat hun succes de vraag oproept waarom jouw kinderen vastzitten en wie daar schuld aan heeft. Dan kom je uit bij lonen, woningen, onderwijs, vermogensongelijkheid en decennia beleid. Veel comfortabeler is het om boos te worden op de buurjongen die ontsnapte.
Succes werd jarenlang gepresenteerd als oplossing. Integreer. Leer de taal. Werk hard. Doe mee. Wanneer dat gebeurt, blijkt de belofte een plafond te hebben. Meedoen mocht, zolang de hoofdrollen verdeeld bleven.
Voor wie gelijkwaardigheid ervaart als verlies, voelt zelfs een stoel aan tafel als een staatsgreep.
Al decennialang probeert de overheid de sociale stijging van mensen te bevorderen. Participatie in de samenleving of in economische zin ten behoeve van het collectieve belang lijkt de laatste jaren de overhand te krijgen. Een ontwikkeling waarbij een aantal kanttekeningen gezet kunnen worden.