Waarheid

‘Fucking briljant’ staat er op de omslag. Was getekend Sara Knight. Dat is blijkbaar haar mening over dit boek. En dat zou dus een aanbeveling moeten zijn. Sara Knight (ik moest het opzoeken) heeft een aantal zelfhulpboeken op haar naam staan waarin heel vaak de woordjes ‘fuck’ en ‘shit’ voorkomen. Het is haar handelsmerk. Volgens haar kun je gelukkig worden door je fucking shit nergens iets van aan te trekken. Ze verkoopt, kortom, bullshit. En dat geldt ook voor deze aanprijzing. Waarheid, van Tom Phillips, is allesbehalve briljant. Het boek is saai, voorspelbaar, flauw en beside the point. Ik zal dat toelichten. Phillips studeerde en was sindsdien ‘werkzaam als’ journalist, factchecker en cabaretier. Bij aanvang belooft hij de lezer heel wat. Waarheid, schrijft hij, ‘neemt je mee op een busreisje langs de ongelooflijkste leugens, de krankzinnige onzin en de meest hardnekkige onwaarheden uit de geschiedenis. Veel van wat je hier kunt lezen is werkelijk niet te geloven […] Aan het eind van dit boek zul je begrijpen waarom er nooit een tijdperk van waarheid is geweest en zul je een nieuw soort waardering krijgen voor het schitterende spectrum van nonsens dat wij als soort hebben weten te produceren.’ Die waardering heb ik helaas niet mogen ervaren. Om de simpele reden dat Phillips niets, maar dan ook werkelijk niets nieuws te melden heeft. Het boek opent met een korte bloemlezing van opmerkingen over leugens en leugenaars, gevolgd door een gratuit overzichtje van ‘zeven redenen waarom leugens zich verspreiden’. Hij noemt: er wordt niet gecheckt, we weten niet beter, iedereen zegt, het klinkt mooi, we zijn koppig, we zijn onverschillig, we hebben ze niet door. Een lijstje dat zich moeiteloos laat uitbreiden. En als het dan tijd wordt voor de ‘ongelooflijkste leugens’ et cetera, (vanaf pagina 53), dan blijkt dat alles wat hij te vertellen heeft overbekend is, dat zijn voorbeelden al in tientallen boeken hebben gestaan, en in even zoveel Wikipedia lemma’s zijn vastgelegd – en dat vaak beter. Komt daarbij dat het vrijwel allemaal uit de Angelsaksische bullshittrommel komt. De almanakgrap van Benjamin Franklin, olifanten op de maan, een slang in New York, de brieven van Jack the Ripper, de Mattoon gasser… en dan zijn we al halverwege dit boek. En we eindigen met de hersenvervolging, de middeleeuwse beschuldiging dat lepralijders (of joden) het drinkwater vergiftigden, en wat  grappen in Wikipedia. En dat in thematische hoofdstukjes, zonder enig richtinggevoel. Een ‘schitterend spectrum’? Goed, voor wie volkomen nieuw is op dit al zo vaak afgegraasde terrein valt er misschien nog iets te genieten maar voor wie een beetje ingevoerd is in dit thema bevat Waarheid niks nieuws. Phillips verwijt journalisten in het bijzonder en de mens in het algemeen, dat ze niet de moeite neemt om verdachte feiten te checken. Dan wil ik hem bij deze graag verwijten dat hij voor dit boekje totaal niet de moeite genomen heeft om wat originele voorbeelden te verzamelen. Flauw, zei ik ook. Phillips is stand up comedian en dat zullen we weten. God, wat is die man grappig. Ik geef één voorbeeld van de manier waarop hij zijn boek probeert op te leuken. Het betreft John Brinkley, een kwakzalver die oudere mannen een hernieuwde jeugd beloofde door ze met bokkenhormonen (of iets dergelijks) in te spuiten. Phillips (p. 243) gaat al licht hysterisch van start: Een van de meest opmerkelijke – en meest succesvolle – kwakzalvers van de twintigste eeuw was ‘dokter’ John R. Brinkely, bij zijn tijdgenoten beter bekend als de ‘geitenklierendokter’. Waarom hij zo genoemd werd? Tja. Interessante kwestie. Blij dat je ernaar vraagt. Dat kwam doordat hij bokkentestikels in mensen implanteerde.’ Dergelijke ‘humor’ maakt het lezen bij vlagen erg zwaar. Waarheid is ook beside the point. Het thema ‘bullshit’ heeft de laatste jaren immers enorm aan actualiteit gewonnen. Je hoeft niet terug naar de middeleeuwen, en je kunt alle stokoude versleten voorbeelden samenpersen in één hoofdstuk en je kunt je concentreren op de man die het fenomeen bullshit de afgelopen jaren een totaal nieuwe lading heeft gegeven: Donald Trump. Zeker, Trump wordt genoemd in de inleiding. Maar dat doet Phillips om vervolgens excuserend te zeggen dat er vroeger óók best wel gelogen werd. Goh. En wanneer Phillips te spreken komt over politici, schrijft hij braafjes dat ze eigenlijk helemaal niet zo veel liegen als mensen wel denken - en schittert Trump weer door afwezigheid. Wat een enorme gemiste kans. Daarmee dondert dit boekje in de bodemloze put van ‘bij elkaar geharkte werkjes door auteurs die niks te zeggen hebben’. Bullshit is tegenwoordig zo veel méér dan een (al dan niet te hand gelopen) grap. Bullshit is een gevaarlijk politiek wapen geworden. Leugenaars waren er altijd. En er worden al eeuwenlang pogingen gedaan om de politiek te manipuleren door middel van leugens. (Phillips geeft het voorbeeld van Benjamin Franklin die tijdens de Brits-Amerikaanse vredesonderhandelingen een nepkrant liet drukken waarin te lezen stond dat de Britten de indianen hadden gevraagd scalpen van Amerikanen te verzamelen.) En er zijn schaarse voorbeelden van manipulators die door middel van een stortvloed van leugens gedurende korte tijd grote macht vergaarden, zoals Titus Oates, de niksnut die een katholiek complot tegen koning Karel II ‘onthulde’ en Engeland op zijn kop zette (het wikilemma is leuker dan Phillips). Maar Trump heeft op dit vlak een nieuw niveau weten te bereiken. Hij creëerde een omvangrijk systeem van leugens, hondstrouwe leugenaars en media die bereid zijn zijn leugens verspreiden, en dat stelde hem in staat om de macht te grijpen. En terwijl Titus Oates na zijn diepe val door heel Londen werd geschopt, zijn we nog niet van Trump verlost. De kans is misschien niet groot, maar zeker ook niet verwaarloosbaar dat Trump over vier jaar met dezelfde tactiek opnieuw het Witte Huis weet te veroveren. En dan zal zijn wraak zoet zijn. Kortom, Bullshit is sinds kort geen grapje meer. We zijn een nieuw bullshit-tijdperk ingegaan. Wat we dringend nodig hebben, is een nieuwe kijk op bullshit. Maar wie daar meer van wil weten, kan deze ‘Kleine geschiedenis van complete bullshit’ met een gerust hart links laten liggen. Tom Phillips, Waarheid. Uitgeverij Thomas Rap.

Foto: Sargasso achtergrond wereldbol

De Volkskrant verspreidt nepnieuws over Wilders en Baudet

ANALYSE - Het kan geen kwaad als kranten af en toe hun eigen koppen aan factchecks onderwerpen. De Volkskrant  kopte “De nieuwrechtse toekomst is niet langer aan Wilders, maar aan Baudet” maar vergat dat aan een grondige factcheck te onderwerpen. Een analyse van Matthijs Rooduijn op Stuk Rood Vlees.

Vorige maand kreeg de Volkskrant flink wat kritiek te verduren. Aanleiding voor de ophef was een uitgebreid interview met Thierry Baudet, de voorman van Forum voor Democratie (FvD). Het interview zou kritiekloos zijn geweest en bovendien Baudet een podium hebben geboden dat hij, op basis van het aantal Tweede Kamerzetels waarover zijn partij beschikt, niet verdiende.

De ombudsman van de krant, Jean-Pierre Geelen, schreef twee weken later een genuanceerde reactie op het interview en alle ophef die was ontstaan. Aandacht voor een politicus in de krant is niet automatisch ook een steunbetuiging voor die politicus, aldus Geelen, maar verwarring die daarover kan ontstaan is wel een gevaar waar de krant zich goed van bewust moet zijn.

Je zou verwachten dat de Volkskrant hier lering uit heeft getrokken. Niets is echter minder waar.

Op 21 januari publiceerde de krant een artikel met als titel “De nieuwrechtse toekomst is niet langer aan Wilders, maar aan Baudet”. Over de inhoud van het stuk wil ik het hier niet hebben, daar mag iedereen zelf over oordelen. Het gaat me puur en alleen over de elf titelwoorden.

Lezen: Het wereldrijk van het Tweestromenland, door Daan Nijssen

In Het wereldrijk van het Tweestromenland beschrijft Daan Nijssen, die op Sargasso de reeks ‘Verloren Oudheid‘ verzorgde, de geschiedenis van Mesopotamië. Rond 670 v.Chr. hadden de Assyriërs een groot deel van wat we nu het Midden-Oosten noemen verenigd in een wereldrijk, met Mesopotamië als kernland. In 612 v.Chr. brachten de Babyloniërs en de Meden deze grootmacht ten val en kwam onder illustere koningen als Nebukadnessar en Nabonidus het Babylonische Rijk tot bloei.

215 factchecks op StellingChecker

Het heeft ons allen wat kramp in de vingers gekost, maar we hebben inmiddels 215 factchecks van onszelf en de diverse andere factcheckers (Journalistieke opleidingen, bloggers, Volkskrant, NRC) bij elkaar gebracht. Het resultaat mag er zijn, van zo goed als elke relevante partij hebben we inmiddels checks.

StellingChecker is zo een mooie stemhulp geworden, waarop je kan zien hoe waarheidsgetrouw “jouw” partij zich op voor jou belangrijke onderwerpen gedraagt.

Foto: copyright ok. Gecheckt 08-03-2022

Sargasso 15 jaar – de lezingen (2): Mirjam de Rijk

VERSLAG - Dit is een verslag van de lezing van Mirjam de Rijk ter gelegenheid van het 15 jarig jubileum van Sargasso. Mirjam schrijft over economie, werk, geld en mensen. Ze schreef onder meer een boek over economische mythes en een serie voor De Groene Amsterdammer over de bezuinigingen op de zorg [1].

Er is nu veel verontwaardiging over Trump, maar journalisten hebben het er zelf naar gemaakt. Nieuwsprogramma’s hebben er een gewoonte van gemaakt om alleen maar tegenstrijdige meningen tegenover elkaar te zetten. De journalist laat merken dat hij of zij boven de strijdende partijen staat en maakt geen keuze. Dit helpt de verspreiding van nepnieuws in de hand omdat het op deze manier wordt gelegitimeerd. Het publiek krijgt geen antwoord en denkt daardoor dat er sprake is van een echte controverse.

Feiten alleen niet genoeg

Daarbij komt dat het wijzen op feitelijke onjuistheden vaak averechts werkt. Door de ontkenning van ‘hun waarheid’ worden ‘de gelovigen’ alleen maar gesterkt in hun geloof. Dit fenomeen staat bekend als het backfire effect. Dit wordt versterkt door groepsgevoel. Daarom heeft Trump baat bij elk negatief verhaal, want voor zijn volgelingen is elke weerlegging juist een bewijs dat de media tegen hem samenspannen. Natuurlijk moeten we doorgaan met het controleren van de feiten maar mensen die in nepnieuws geloven zijn niet te overtuigen, integendeel, maar het is ook duidelijk dat dat niet genoeg is.

Foto: Arist Xiong (cc)

Sargasso gaat factchecken op stellingchecker.nl

Verkiezingstijd is bij uitstek het moment om alert te zijn of politici hun feiten wel op orde hebben. Een loze belofte is zo gedaan, een kwalijke aantijging kan zomaar blijven hangen. Maar wie gaat de feiten checken? Ja, een paar kranten, maar dat is niet genoeg.

Sargasso en Republiek Allochtonië pakken de handschoen op. De site is nog in bèta, maar voor onze vaste bezoekers geven we graag een preview van … tromgeroffel …

De stellingchecker!

We gaan zoveel mogelijk opmerkelijke uitspraken van politici verzamelen en aan een kritische blik onderwerpen. Als redactie. Maar hopelijk ook met hulp van onze bezoekers. Iedereen kan (zodra als de site af is) stellingen inzenden en helpen met checken.

Lat hoog

We leggen de lat hoog. Kijk bijvoorbeeld naar onze check van Lodewijk Asschers bewering over algemeen verbindend verklaren van cao’s. Alle bronnen op een rijtje, leidend tot een helder oordeel, dat we voor een dubbelcheck aan een deskundige voorleggen.

Neem alvast een kijkje en laat ons weten wat u ervan vindt. Beter: stuur ons tips met curieuze stellingen waar u op gestuit bent. Nog beter: bent u deskundig op een bepaald terrein (academicus, ambtenaar, noem maar op) meld u bij ons. Dan kijken we samen hoe uw expertise het best tot zijn recht komt.

Lezen: Mohammed, door Marcel Hulspas

Wie was Mohammed? Wat dreef hem? In deze vlot geschreven biografie beschrijft Marcel Hulspas de carrière van de de Profeet Mohammed. Hoe hij uitgroeide van een eenvoudige lokale ‘waarschuwer’ die de Mekkanen opriep om terug te keren tot het ware geloof, tot een man die zichzelf beschouwde als de nieuwste door God gezonden profeet, vergelijkbaar met Mozes, Jesaja en Jezus.

Mohammed moest Mekka verlaten maar slaagde erin een machtige stammencoalitie bijeen te brengen die, geïnspireerd door het geloof in de ene God (en zijn Profeet) westelijk Arabië veroverde. En na zijn dood stroomden de Arabische legers oost- en noordwaarts, en schiepen een nieuw wereldrijk.

Lezen: Venus in het gras, door Christian Jongeneel

Op een vroege zomerochtend loopt de negentienjarige Simone naakt weg van haar vaders boerderij. Ze overtuigt een passerende automobiliste ervan om haar mee te nemen naar een afgelegen vakantiehuis in het zuiden van Frankrijk. Daar ontwikkelt zich een fragiele verstandhouding tussen de twee vrouwen.

Wat een fijne roman is Venus in het gras! Nog nooit kon ik zoveel scènes tijdens het lezen bijna ruiken: de Franse tuin vol kruiden, de schapen in de stal, het versgemaaide gras. – Ionica Smeets, voorzitter Libris Literatuurprijs 2020.

Inkomensongelijkheid en geluk

Waarin de auteur de factcheck door Nieuwsuur van Samsom’s uitspraken over geluk en inkomensgelijkheid zelf checkt. 

Nieuwsuur factcheckte gisteren de volgende uitspraak van Diederik Samsom: “We zijn een land waar de inkomensverschillen relatief klein zijn. Er zijn maar een paar landen die gelukkiger zijn en dat zijn landen waar de inkomensverschillen nog net iets kleiner zijn.” Die uitspraak beoordeelde de Nieuwsuur-redactie als “half waar”, omdat er zowel landen zijn met kleinere inkomensverschillen (Denemarken) als grotere verschillen (VS en Australië) waar men tevredener is dan in Nederland. Het is vooral de welvaart die gelukkig maakt, aldus de redactie. Maar is deze factcheck  zelf wel waar?

Allereerst de cijfers over geluk/tevredenheid. Nieuwsuur zegt zich te baseren op OESO-cijfers, maar volgens de OESO-cijfers die ik ken staan de VS en Australië toch gewoon onder Nederland wat betreft “life satisfaction”. Wie rondneust in ander geluksonderzoek ziet dat Australië het inderdaad iets beter doet, maar dat Amerika het toch echt aflegt tegen Nederland  – zeker als je kijkt naar het aantal gelukkige levensjaren,  de geluksongelijkheid  of het geluk van de jeugd waarbij Nederland wereldkampioen schijnt te zijn.

De grote vraag is natuurlijk wat de relatie is tussen inkomensongelijkheid en geluk. Ruut Veenhoven toonde (met veel slagen om de arm) in een onderzoek uit 2010 aan dat in westerse landen meer inkomensongelijkheid resulteert in minder geluk, maar dat in algemene zin inkomensongelijkheid een heel licht gunstig effect op het gemiddelde geluk lijkt te hebben.

Lezen: Venus in het gras, door Christian Jongeneel

Op een vroege zomerochtend loopt de negentienjarige Simone naakt weg van haar vaders boerderij. Ze overtuigt een passerende automobiliste ervan om haar mee te nemen naar een afgelegen vakantiehuis in het zuiden van Frankrijk. Daar ontwikkelt zich een fragiele verstandhouding tussen de twee vrouwen.

Wat een fijne roman is Venus in het gras! Nog nooit kon ik zoveel scènes tijdens het lezen bijna ruiken: de Franse tuin vol kruiden, de schapen in de stal, het versgemaaide gras. – Ionica Smeets, voorzitter Libris Literatuurprijs 2020.