Rauw voedsel en gezondheidsmythes

COLUMN - Een lang kind is gezond en kinderen die een ander dieet hebben dan aardappelen, gekookte groente en een stuk vlees worden mishandeld. Dat is de samenvatting van de hetze rondom de documentaire Rauwer en de aandacht bij oa Pauw en Witteman.

De nuance is ver te zoeken in deze publieke discussie. Iemand geeft zijn zoon afwijkend voedsel, de arts vindt hem te klein en dus is er sprake van kindermishandeling. Was het leven maar zo simpel.
Maar daarmee komt de echte discussie over voedsel, gezondheid en opvoeding natuurlijk niet goed op gang. Dus bij deze een poging.

Twee zaken op voorhand. Ten eerste ken ik niet exact het dieet dat Francis Kenter haar zoon geeft. Het is dus lastig te beoordelen of er al dan niet toch tekortkomingen in zitten. Ten tweede is het belangrijk om te weten dat mijn dagelijks voedsel sinds anderhalf jaar voor ongeveer driekwart bestaat uit rauw voedsel en dat ik me daarbij erg goed voel.

Laten we eens beginnen met de groeicurve. De in Nederland gehanteerde groeicurve is een statistische verdeling van de jeugd van de afgelopen jaren. Iemand die nu opgroeit hoort te passen binnen de lijnen van de afgelopen jaren, want dat is immers de norm.
Die groeicurve (met daarin uitspraken over lengte en gewicht) zegt echter helemaal niets over gezondheid. En de uitspraak dat “beter voedsel” leidt tot langere (en zwaardere) mensen is dubieus. Het zou beter zijn om aan te geven dat de beschikbaarheid van voldoende voedsel met vooral ook veel bouwstoffen en energie er in leidt tot langere mensen. Maar dan hebben we het nog steeds niet over de gezondheid.

De suggestie dat iemand die onder de huidige groeicurve zit dus ongezond is, is ongefundeerd.
Het zou in de discussie over de zoon dan ook passender zijn als er aangegeven werd of er werkelijk sprake is van gezondheidsproblemen en/of tekorten aan essentiële bouwstoffen in plaats van op basis van de lengte en de beeldvorming over zijn dieet uitspraken te doen.
Omgekeerd zou het goed zijn om in deze discussie de andere “normale” kinderen met een “normaal” dieet eens kritisch onder de loep te nemen. Met 13% overgewicht in de leeftijdsgroep 5 tot en met 16 jaar is daar veel meer sprake van een problematisch dieet.

Dan even over de ondervoeding waar sprake van zou zijn. In de discussie over rauw voedsel komt dat vaak naar voren. Door de beperking tot rauwe groente, fruit en noten ontbreken bepaalde vetten en zaken als vitamine B-12. Iemand die bewust bezig is met rauw voedsel weet dat en zal zorgen dat wat echt essentieel is, aanwezig is in het dieet. Echter, de wetenschap (laat staan de gezondheidszorg) is er nog lang niet bij alle zaken over uit wat essentieel is. En belangrijker nog, men heeft nog veel minder zicht op wat schadelijk is. Enige bescheidenheid van artsen op dit punt zou passend zijn.

Zeker als we de andere kant van dit verhaal ook bekijken. De aanname dat lange (en lekker op gewicht zijnde) kinderen kennelijk geen ondervoeding hebben. En als er ergens sprake is van ondervoeding op essentiële zaken is het vaak wel bij te dikke kinderen. Een chronisch gebrek aan vitaminen, mineralen en de juiste vetten is daar niet direct zichtbaar, maar blijkt vaak wel uit de vele gezondheidsklachten nu en wanneer ze ouder zijn. En een overvloed aan voedsel zorgt ervoor dat een lichaam niet de tijd neemt om schade aan cellen en organen te repareren.

Het zou iedereen die zijn eigen gezondheid en die van zijn of haar kinderen lief is dus sieren als ze zich wat meer zouden verdiepen in het voedsel dat ze nu eten, met alle chemicaliën, toevoegingen en bewerkingen er in. En dat ze zich zouden verdiepen in de alternatieven die er zijn. En het zou al helemaal fijn zijn als de traditionele medische wereld zich eens wat meer open zou stellen voor dit onderwerp. Want in mijn beleving zou echt gezond eten heel veel van de gezondheidsproblemen (symptomen) die de medische wereld nu bestrijdt, voorkomen.
In gekookt, gebakken of bewerkt voedsel zitten zaken die in de natuur niet voorkomen. Het zou goed zijn meer onderzoek te doen naar wat het lichaam daarmee doet.

Dan nog een laatste punt over opvoeden en ouderlijke macht. In de discussie over Francis Kenter en haar zoon kwam op diverse plaatsen de opmerking naar boven dat door de dwang tot een rauw dieet de moeder haar zoon mishandelde.
Ten eerste doen de meeste ouders hun best het in hun ogen beste voedselpatroon aan hun kinderen op te dringen, daarin wijkt de moeder niet af. Ten tweede kan je net zo goed argumenteren dat als een ouder niet dwingend is in de voedselkeuze en het kind mogelijkerwijs vervalt tot echt ongezond voedsel, er sprake is van mishandeling door verwaarlozing.

Dit alles even los van dat ik vind dat ouders die hun kinderen vanaf 3 maanden overmatig geraffineerd suikerhoudend voedsel geven ook eigenlijk met mishandeling bezig zijn. Maar die ouders zult u nooit zien bij Pauw&Witteman of DWDD, want die voldoen aan de “norm”. En kritisch beschouwen van de “norm” is ongepast in Nederland.

Update 19 dec 2012: Na het zien van de documentaire zelf moet ik constateren dat de artsen wel terecht constateren dat Tom te ver buiten de curve valt. Ergens tussendoor geeft men aan dat hij onder de internationale curve van de WHO zit. En dat is best extreem. Het blijkt ook dat een aantal adviezen over mogelijkheden binnen het rauwe dieet te kort zijn opgevolgd of zijn genegeerd. Dat is niet verstandig. Juist bij een volledig rauw dieet is het noodzakelijk om heel goed op te letten dat van alle voedingsstoffen voldoende binnenkomt. Het is mogelijk, maar het vraagt wel een extra inspanning.
En dat die moeder haar zoon van school 3 jaar van school houdt is gewoon fout.

  1. 1

    De suggestie dat iemand die onder de huidige groeicurve zit dus ongezond is, is ongefundeerd. Hij is hooguit minder volgepropt met suikers en pasta.

    Dit kun je net zo min zo stellen.

  2. 3

    Vergeet je niet dat lengte niet het enige is waar de artsen naar kijken? Ze vergelijken hem met een ondervoed kind in de derde wereld.

    Het punt is verder dat hij ook niet naar school mag gaan van zijn moeder. Zo komt ie ook in een isolement. En dat vind ik echt fout.

    ouders van kinderen die (veel) te dik zijn worden de laatste tijd ook aangepakt trouwens…deze kinderen kunnen ook uit huis geplaatst worden.

  3. 4

    Ik vind eerlijk gezegd het dieet niet zozeer het probleem, alswel dat deze vrouw haar kind thuis onderwijs wil geven omdat het onderwijs op een gewone middelbare school ‘niet verenigbaar’ zou zijn met hun levensstijl. Ieder zijn meug en ik ben niet perse tegen thuisonderwijs, maar dit gaat wel ver.

  4. 5

    Fuck normen en nuances. Ik ben bioloog en zeg dat er wel heel wat meer voor nodig is om een groeiachterstand bij kinderen te bewerkstelligen die nadelig is voor de kwaliteit van leven dan een ‘afwijkend’ dieet. Ik stel hier dat het niet zozeer om het welzijn van de kinderen gaat, maar eerder om de compulsieve neiging om anderen op de vingers te tikken over de opvoeding. Schoonmoedergedrag, om mij maar op quasi-Godwiniaanse wijze uit te drukken.

  5. 6

    @3 en @4 en @5 het gaat mij in deze niet over die specifieke zaak, maar over de te makkelijke discussie er omheen.

    @5 definieer groeiachterstand. Achterstand ten opzichte van wat?

  6. 7

    het paradigma waar rauwdieet onder valt is gewoon te achterlijk voor woorden, waarbij gelooft wordt dat de zgn. Oermens ook slechts rauw voedsel en noten at.

    1: Het romantische beeld van een sterke oermens is een sprookje.

    2: Onze voorouderen waren niet zo bevoorrecht met een hoge levensverwachting.

    3:Rauw voedsel is een noodzaak daar waar het omnivore lichaam gekookt voedsel veel beter kan verwerken. Geef mij eens een beschaving die geen kookrituelen kent.

    4: Bij resten van oermensen is vaak kannibalisme aangetoond, wellicht als noodzaak voor een voedsel tekort. Dat ook maar in je dieet stoppen?

    Anyway, een rauw voedsel dieet bij je kind hanteren is kindermishandeling. Een geraffineerd suikerdieet ook. Ik zie nergens dat een geraffineerd suikerdieet de norm is. Dat er een probleem is binnen ons dieet is erkend. Alleen de vergelijking van dieet met een suikerbroodje slaat weer eens als een lul op een voorverwarmde pannenkoek. Typisch dogmatische hippiepraat.

  7. 8

    Hulde aan de laatste alinea. Deze moeder heeft een probleem niet omdat het ongezond is voor haar kind, maar ongebruikelijk. Ouders van te dikke kinderen zul je niet in haar situatie zien staan, omdat overgewicht welhaast de norm is.

  8. 9

    @7 Je veronderstelt dat mensen die rauw voedsel eten dat doen uit een soort romantisch verlangen naar de oermens. Dat is (in ieder geval voor mij) een misvatting.
    Het is bekend dat koken veel doet voor de bruikbaarheid van voedsel voor de mens. Met name bij groenten is dit een goede methode om de celinhoud beschikbaar te maken. Iets waar je anders een hele dag door voor moet kauwen. Maar…. er zijn meer manieren om dat te doen. Zo het is het gebruik van een stevige blender gemeengoed om een zelfde effect te bereiken. Zonder de samenstelling van het voedsel te veranderen.

    En met betrekking tot het geraffineerde suikerdieet, dat is wel de realiteit. Alleen noemt niemand het zo. Maar kijk op alle verpakkingen van hedendaags voedsel, vanaf de potjes babyvoeding af, en zie hoeveel suiker er in zit. En daarnaast worden kinderen van jongs af aan voorzien van liters suikerhoudende frisdrank. Kijk maar in lunchsetjes op willekeurige scholen. Dus dat is wel degelijk een “dieet”.

  9. 10

    Een lang kind is gezond betekent niet hetzelfde als de arts vindt hem te klein. Te klein zijn is maar één van de symptomen van ongezonde of onvoldoende voeding. Dat neemt niet weg dat iemand die te klein is dat is omdat hij ongezond is. Het verdere verhaal heeft iets fout apologetisch over zich: Artsen mogen ouders die hun kinderen ondervoeden niet aanspreken, omdat er ook ouders zijn die hun kinderen overvoeden of te eenzijdig voeden. Ik hoop dat artsen zich vooral niets van Steeph aantrekken.

  10. 12

    @10

    Artsen mogen ouders die hun kinderen ondervoeden niet aanspreken, omdat er ook ouders zijn die hun kinderen overvoeden of te eenzijdig voeden. Ik hoop dat artsen zich vooral niets van Steeph aantrekken.

    Volgens mij is zelfcensuur helemaal niet wat Steeph beoogt. Hij wijst alleen naar het verschil in aandacht voor het grote probleem van overgewicht, waarvan we zeker weten dat het ongezond is, en dit specifieke geval, waar dat allerminst vaststaat. Daar heeft ‘ie een punt.

  11. 13

    @Steeph “Zo het is het gebruik van een stevige blender gemeengoed om een zelfde effect te bereiken. Zonder de samenstelling van het voedsel te veranderen.”

    Is dat echt zo ja? Ik zou denken dat de blender de cellen lekker van elkaar losrukt, maar weinig doet voor de inhoud ervan. Ik ben hier wel benieuwd naar, dus heb je iets van een linkje of zo?

    EDIT: ik heb al een of andere hobbysite gevonden die bevestigt wat je zegt. Even aannemen dat dit klopt: hoe lang moet je blenden om een degelijke hoeveelheid celwanden stuk te maken? En zijn er ook groenten waar dit niet bij werkt?

  12. 14

    Ik denk toch dat deze situatie niet te vergelijken is met ouder die hun kinderen op een ‘dieet’ van pizza, cola en gummibeertjes zetten. De reden dat ik dieet met aanhalingstekens gebruik is omdat de meeste mensen die zo eten, zich niet bewust zijn van hoe ongezond dit eigenlijk is. Er zijn hele volksstammen die denken dat pizza gezond is, want er zit immers tomaat op. Bovendien is het reclamebudget van de fastfoodindustrie zodanig dat het aanschaffen van ongezond voedsel zwaar wordt aangemoedigd.
    Het komt erop neer dat geleid door gewoontes en beinvloed door reclame eten van fastfood iets heel anders is dan heel bewust een ander dieet kiezen. Zo’n bewuste keuze voor rauw voedsel mag dan ook wel kritischer bekeken worden vind ik.

  13. 15

    @Steeph

    ”het gaat mij in deze niet over die specifieke zaak, maar over de te makkelijke discussie er omheen.”

    Is een beetje lastig te achterhalen op zo’n klein schermpje van een mobiele telefoon. (Wat op zich een mooi discussiepunt zou kunenn zijn: Worden we dom van kleine schermpjes? Ook een beetje in de lijn van de discussie eromheen bij deze topic.)

    @5 definieer groeiachterstand. Achterstand ten opzichte van wat?

    Zoals altijd, t.o.v. het in de topic geschetste referentiekader. /janjevanleiden

  14. 16

    (Ik zie dat rauwdieet wel zitten. Is goed tegen het klemgroeien.)

    Vraagje: worden gevallen van ondervoeding geregistreerd in Nederland? Zijn daar cijfers over bekend? Wat is de relatie met groeiachterstand? Ik ken namelijk gevallen van ondervoeding waarbij mensen er pafferig en opgeblazen (zeg maar weldoorvoed) uitzien.

  15. 17

    Het staat buiten kijf dat het meeste voedsel dat wij geacht worden te eten levensgevaarlijke rotzooi is. Maar paar dingetjes, ten eerste ik ben niet echt een supergelover in rauw. Toen wij nog als aapjes in boompjes hingen aten wij inderdaad altijd rauw. Maar al heel lang geleden zijn we gaan koken en bakken. Volgens mij is dat al die tijd best wel goed gegaan. Ten tweede is die vrouw wel de slechtst denkbare ambassadeur voor de rauwe zaak, met haar dwingelandij en haar geïndoctrineerde zoon met zogenaamde “keuzevrijheid”.

  16. 18

    Beste Steeph,
    alle respect voor jouw opvattingen. Het geraffineerde suikerdieet, dat is niet de schuld van ‘de norm die onder mensen leeft’, deze doet slechts waar zij in gelooft, net als jij, wat het beste is voor zichzelf en een ander. Het is echter de propositie van producten die het geloof in dit dogma doet voortleven, evenals het geloof in het rauwe dieet van de oermens.

    het komt neer op een leuk kado van Rousseau: Fruit is puur = goed. Bewerkt en vet = slecht. Dit zwart wit voorlichten en denken is wat mensen zulke verkeerde keuzes laat maken in hun dieet. Onwetendheid en verwarring, dat zijn onze vijanden. Vet is nodig, net als suiker alleen mag er wel wat pragmatischer gekeken worden naar dingen, er is geen absoluut dieet dat voor IEDEREEN gezond is.

    Mag er een vinger gewezen worden, laten we deze dan wijzen naar producenten als Hero en Unilever die valse, verwerpelijke beloftes maken en mensen moedwillig ziek maken. Fruitontbijt mijn aars, verdikkingsmiddel en fruitsiroop zou er op het pakje moeten staan. En daar kan ik jouw stelling in vinden. Maar je strijd richt zich op het frontaal aanvallen van het ‘tegenovergestelde’ wat alleen maar weerstand kan oproepen.

  17. 19

    @12: dit specifieke geval, waar dat allerminst vaststaat.

    Ik heb in deze veel meer vertrouwen in het oordeel van de betreffende arts dan in dat van Steeph, die zowel de relevante kennis en vaardigheden als de informatie over het kind ontbeert, waar de arts wel over beschikt.

  18. 21

    @Bismarck Ik heb minder vertrouwen in die oordelen. En wat ik via de stukjes docu en beschrijving mee kreeg, bevatte het oordeel van de arts veronderstellingen over de effecten van het dieet. En afgezien van de gemeten lengte, heb ik geen uitspraken gehoord/gezien over daadwerkelijk geconstateerde tekorten.

    En ik bestrijd dat “te klein” synoniem is voor “ongezond”.

  19. 22

    Vanavond maar eens rauwe patat en frikandellen proberen. Moet je die dan gewoon laten ontdooien en verder niks?

  20. 25

    @21: En ik bestrijd dat “te klein” synoniem is voor “ongezond”.

    Dat zeg ik ook niet. Te klein zijn is één van de symptomen van ongezondheid, niet de enige.

    bevatte het oordeel van de arts veronderstellingen over de effecten van het dieet.

    Allicht, uit zijn opleiding tot arts heeft hij meegekregen welke voedingswaardes voedingsmiddelen hebben en hij heeft in de VWO-opleiding daarvoor ook leren rekenen. Dan kun je wel uittellen dat een bepaald dieet tot ondervoeding leidt. Als je dan ook nog een kind met groeiachterstand voor je neus hebt, wordt er meteen confirmatie gegeven. Een arts zou geen knip voor de neus waard zijn als hij dan niet aan de alarmbel trekt, zeker als ook nog eens blijkt dat de moeder het kind aan sociale controle onttrekt.

  21. 26

    Als de dame alleen maar voedsel uit haar eigen tuin zou eten (of echt uit een biologische winkel of van een biologische boer zou kopen), geen industrieel voedsel meer, geen smaakversterkers, geen vlees dat afkomstig is van de bio-industrie, maar wel gewoon nog het eten kookt, en niet fijn maalt (is dat niet slecht : onvoldoende vezels?) dan zou ik haar beter begrijpen dan wat ze nu doet. Er zijn volgens mij ook wel scholen die eten aanbieden (denk aan bv antroposofische scholen) dat in ieder geval gezonder is.
    Ze eten volgens mij ook al geen brood en hoe zit het met bijvoorbeeld muesli?

  22. 27

    Misschien lees ik er overheen, maar wat zijn nu precies de argumenten om een rauw dieet te volgen? Het is gezonder? Is dat aangetoond dan? En als een “geraffineerde suiker-dieet” slecht is, betekent dat niet automatisch dat rauw dan gezond is.

    Dat jij je er lekker bij voelt, zegt niets. Mensen die vaak fastfood eten, voelen zich daar vast ook heel lekker bij.

  23. 28

    @27 Die argumenten staan er niet. Er staat alleen de wens dat meer mensen zich eens wat meer zouden verdiepen in voedsel (en dus ook rauw voedsel).

    En een normaal rauw voedsel dieet kent in ieder geval geen geraffineerde suikers (want dat is bewerkt). Dus ja, alleen al daarom gezonder.
    En nee, 1 geval die zich lekker voelt is geen bewijs. Ik moest dat alleen wel opschrijven om aan te geven dat ik niet onbevooroordeeld in de discussie sta, hoe hard ik ook mjin best doe.
    (En over dat lekker voelen: Ik slaap een uur minder per dag, voel me niet meer suf na de lunch en het diner, ben niet meer ziek geweest de laatste anderhalf jaar en heb minder last van wat een gevoelige huid. To name a few)

  24. 29

    De redenering die leidt tot de diagnose kindermishandeling is hemeltergend en zou toch echt sinds het geval Lucia de Berk definitief verleden tijd moeten zijn. Maar nee, het is medisch gesproken een beetje vreemd (alsof de natuur zich iets van medici zou aantrekken), er is een wat merkwaardige vrouw bij betrokken, en bingo, er is een misdaad en een daderes.

    Nee, artsen en statistiek is i.h.a. een heel slechte combinatie. Die stellen zelden andere vragen dan medische. Ma heet Kenter maar zoon heet Tom Watkins. Hoe lang was pa? Wat is de normlengte van vaders met zijn nationaliteit (NB: die is in de USA maar liefst 5 cm minder dan hier), wat is de lengte-ontwikkeling van Tom Watkins en hoe past die in de gebruikelijke groeiplaatjes (zie TNO: http://www.tno.nl/content.cfm?context=thema&content=inno_case&laag1=891&laag2=902&item_id=1141&Taal=1 )?

  25. 30

    @25 niet dus. Ten eerste zit in dat tellen al heel wat veronderstellingen en tekortkomingen. Ten tweede gebeurt dat op basis van een aanname over het dieet, niet gehinderd door enige kennis van het werkelijke dieet. En ten derde blijf ik bestrijden dat lengte een indicatie is.
    Verder zijn er gespecialiseerde medici op het punt van voedsel de menig arts keihard de les zouden lezen mbt hun veronderstellingen over “tellingen” en wat goed is.
    Hier zit het nodige in:
    http://www.bbc.co.uk/programmes/b01lxyzc

    En hier:
    https://sargasso.nl/kliktv/de-mensen-die-ons-dik-maken/

  26. 32

    Misschien heb ik het mis, maar het lijkt er op dat deze mevrouw vooral uit angst het dieet gebruikt. De angst voor kanker wel te verstaan. Dat zie je steeds weer terugkomen in argumenten van voorstanders van het rauw dieet.

    Ik kan me voorstellen dat de arts alarm heeft geslagen omdat hij geestelijke mishandeling vermoedt.

    Vetgemeste kinderen zien we ook steeds vaker, maar omdat ze tevreden zijn / lijken maakt niemand zich daar druk over.

  27. 33

    Ik heb huisartsen en zelfs kinderartsen in paniek zien raken toen een babietje van een Somalische vluchtelinge niet in onze nationale groeicurves paste. Hier was serieus sprake van ‘groeiachterstand’. I kid you not. Niet teveel vertrouwen in de deskundigheid van artsen, mensen.

    @23, DJ – “In this study, ∼25% of the hospitalized [Dutch, 2004-2007] patients appeared to be malnourished.”

    Dit is verbazend en schokkend. Ik hoop dat er niet bezuinigd gaat worden op de gezondheidszorg.

  28. 34

    @Steeph: Sorry, maar ik kan hierin niet met je meegaan. In verschillende levensfases hebben mensen verschillende voeding in bepaalde hoeveelheden nodig. Als je dat niet krijgt heeft dat zichtbare effecten, zoals achterblijven bij je groeicurve.

    En dan hebben we het er niet over dat je kleiner bent dan gemiddeld, maar dat je afbuigt van je vooraf berekende groeicurve.

    En je kan dan wel argumenteren dat artsen niet precies weten wat niet en wat wel gaat gebeuren en dat ze daarom wat meer bescheiden moeten zijn, maar feit is dat als de groei achterblijft het zeer aannemelijk is dat intern ook niet alles zich ontwikkelt zoals dat zou moeten.

    Overigens, een vraagje, en een beetje een steek onder water: Waarom mag een klimaatwetenschapper die het ook niet allemaal weet van jou wél tot de conclusie komen dat de aarde opwarmt en dat dat veroorzaakt wordt door mensen?

  29. 37

    @34 Op je laatste punt: Artsen zijn geen wetenschappers. En als er maar 1 klimaatwetenschapper zou zijn, heb je misschien een punt. Echter, als honderden klimaatwetenschappers iets zeggen wat grotendeels met elkaar in overeenstemming is, geloof ik ze graag.
    Diezelfde consensus is er (nog) niet op voedselgebied.

    Qua groeicurve. Ja, als er een vreemde knik in zit, moet je daar naar kijken. Maar dan nog steeds, de huidige groeicurves zijn gebaseerd op de metingen van de kinderen van de laatste jaren. Die zijn dus een reflectie van de “norm” nu. Los van of dat goed of slecht is. Het onder de curve zitten an sich is geen teken van ongezondheid.
    Ik zou graag eens een groot onderzoek zien naar relatie lengte en gezondheid (en oorzaken van lengte).

  30. 38

    Even bij mijn opmerking @37. Met nadruk dus ook gezondheid hierin betrekken. Nogal een verschil of je klein bent doordat je van een heroine verslaafde moeder alleen marsrepen hebt gekregen versus wat kleiner zijn als gevolg van wat minder groeipepmiddelen (suikers bv).
    En dan ook graag het hele spectrum gezondheid. Niet alleen hartklachten of neuspijn.

  31. 41

    Iedereen heeft het wel over die Tom, maar die ziet er nog redelijk gezond uit.

    Ik maak me veel meer zorgen over de fysieke en geestelijke gezondheid van die moeder.

    Heb u d’r zien zitten bij P&W? Dat grijze huidje, die ingevallen wangetjes? Het leek qua lichaamsbeeld wel een oud omaatje uit het verzorgingshuis. Terwijl die vrouw uit 1957 stamt, lees ik op het internet.

    Wat ik ook ongezond vind, is de manipulatie en emotionele chantage waaraan ze haar kind onderwerpt, middels geladen vragen en een ‘dat zou je me toch niet aan willen doen’-toontje, om hem maar de ‘juiste’ beslissingen te laten maken en de ‘juiste’ antwoorden te laten geven tegenover instanties en journalisten.

    De hele relatie tussen moeder en zoon (vooral vanuit moeder) komt me trouwens ongezond voor. Symbiotisch, alsof moeders existentiële reden van bestaan louter gelegen is in het rauwtarisch opvoeden van haar zoon.

    De eigenlijk discussie gaat dan ook daar over: of zo’n rabarbervretende rauwkostjehova haar kind niet smoort in moederliefde verpakt fanatisme.

  32. 42

    @37: Niet alle artsen zijn wetenschappers, maar de meesten wel (of ook). En artsen uit de academie zijn dat zeker.

    Ik geloof niet dat een arts een AMK-melding doet als een kind onderin de groeicurve bungelt en er verder geen verandering is in de positie in de curve. Zo’n melding maakt geen schijn van kans.

    Waar staat dat Tom slechts klein voor zijn leeftijd is en dat er geen afwijking zit in de curve? Let wel er hoeft geen knik in te zitten.

  33. 43

    @41: ik hoorde over de documentaire afgelopen weekend.
    Ik had daarvoor de ‘van Waveren-tapes’ gezien.
    Ook al zo’n moeder-zoon verhaal. Moest de hele tijd aan
    Moeder en Zoon (Koot en Bie) denken.
    Hoe zou het met Tom zijn als ie veertig is?

  34. 44

    Volgens mij zijn de grootste punten van kritiek:
    – het kind wil dit helemaal niet, maar is doodsbang er iets van te zeggen.
    – sociaal isolement.
    – en iets kleiner ok, maar een brein dat minder goed ontwikkelt… das nogal wat…

    en dan mag het een hetze genoemd worden, maar deze drie punten staan echt als ene huis

  35. 46

    Die religieuze beleving van voedsel vind ik een eigenaardig fenomeen. Gezond eten op basis van wetenschappelijk inzicht is een prima idee. Op fundamentalistische wijze je kind een afwijkend dieet opleggen waarvoor geen wetenschappelijke basis bestaat is verdacht gedrag en dient nauwgezet te worden gevolgd. Dat daarvoor een aanleiding is die mensen ook nogal ongenuanceerd maakt komt door berichten als dit http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2690/Opmerkelijk/article/detail/2903421/2011/09/13/Veganisten-schuldig-aan-dood-ondervoede-baby.dhtml .

  36. 51

    Fijn dat je in het begin al stelt dat je niks van het dieet afweet, maar dat later blijkt dat je van meer dingen niks afweet. Immers wordt ondervoeding niet gesteld aan de hand van de groeicurve, maar van insufficienties. Ja, deze zijn ook aanwezig bij de hongerkindjes met dikke buiken in Afrika én kan zeer zeker ook aanwezig zijn bij dikke westerse-wereldkinderen als gevolg van een eentonig eetpatroon. En aangezien jij dit ook schaart onder kindermishandeling, kun je ook van dit geval zeggen dat dit hier onder valt.
    Veel succes met het herschrijven van je artikel.
    Mvg,
    Marjan – Geneeskunde

  37. 52

    @51, linkje nummer 1 (ok, ik heb het ook niet bekeken)

    Inmiddels heeft ook een arts aan de bel getrokken: die meent dat Tom ernstig ondervoed is, en schakelde de Kinderbescherming in. Moeder en zoon raken verstrikt in een web van allerhande instanties.

    Meer informatie en online docu’s kijken bij IDFA

    dit is de bron van deze discussie (denk ik), uw peer, ook leuk [x]

  38. 53

    De mens is groot geworden dankzij koken/ preserveren van voedsel anders was het de hele dag knagen en kauwen geblazen. De maag zal zich in de evolutie ondertussen hebben aangepast aan een diverser menu (kleiner); dat kind alleen rauw groenvoer laten eten = ondervoeding.

    Heden gratis kooktip: 1 x p.wk stamppot rauwe witlof met aardappelen en draadjesvlees van het paard met vette jus plus een klein dotje mayonaise en een flinke lik sambal. Dat laatste maakt het gerecht af.

    Zo combineert u gezond en lekker koken en bekomt u een volledig uitgebalanceerde maaltijd…

    /sodemieter op gekke heks

  39. 54

    Normaal is wat het meest voorkomt. Er is vrijwel geen moeder te vinden in deze westerse maatschappij die haar kind rauw voedsel voorzet (tenzij het nodig is) en die het kind aanmoedigt dit te eten. Een klein psychologisch onderzoek voor deze mevrouw kan geen kwaad. Het arme kind; wat is er niet heerlijker dan een warme maaltijd, die met liefde en zorg is bereid met natuurlijk verse ingrediënten :)

  40. 55

    @50 ik verwees nu juist naar de recentste grafieken – 2010; daar had je het zelf kunnen opzoeken. Afkomst en lengte van de ouders is naast leeftijd ook nog een variabele.

    Zo is voor een 15-jarige autochtone jongen de lengte 175±16 cm, voor een allochtone 15-jarige jongen van Turkse komaf 169±15 en voor een Marokkaanse 170±16.

  41. 56

    @Steeph: Ai, een geneeskundestudent in #51. Trek je terug, nu het nog kan! Pas op he, want anders trek ik een blik kinderartsen open, en dan is het einde helemaal zoek.

    /dreig

    *plop*

  42. 58

    Ik heb die uitzending van P&W gisteren ook gezien. De moeder van Tom beschuldigde alle andere ouders van kindermishandeling en alle artsen van onwetendheid. Met zo iemand die denkt als enige de waarheid in pacht te hebben kan ik moeilijk meegaan.
    In algemene zin heeft Steeph gelijk dat er op het gebied van voeding en gezondheid tal van discutabele normen gelden en dat afwijking van die normen niet meteen veroordeeld hoeft te worden. Het ter discussie stellen van voedingspatronen is zeker gewenst. Maar dan wel graag met gebruik van inzichten uit betrouwbaar wetenschappelijk onderzoek. Het idee dat deskundigen die er voor doorgeleerd hebben per definitie nooit deugen en dat je alles zelf moet uitzoeken en je kroost alleen kan opvoeden aan de hand van zelf te vergaren inzichten kan alleen maar tot neuroses leiden, zowel bij ouders als bij kinderen.

  43. 59

    Conformerende krachten kunnen enorm zijn, zelfs zo groot dat zij omslaan in pure kwaadaardigheid jegens andersdenkenden in het geval van Francis Kenter. Alsof men instinctief wel weet dat de ander gelijk heeft maar dat het Ik het eigen tegengestelde gedrag koste wat kost moet rechtvaardigen.

    Raw-fooders hebben helemaal geen argumenten nodig. Ze voelen zich energiek, zien er goed uit en zijn bijna nooit ziek. Zij zíjn het argument.

  44. 60

    Goed artikel op zich.
    Echter, deze uitspraak:
    “Iemand die bewust bezig is met rauw voedsel weet dat en zal zorgen dat wat echt essentieel is, aanwezig is in het dieet.”
    lijkt me nogal naief. Alleen al de notie dat een van de Amerikaanse raw-food goeroes serieus overweegt om ‘breathtarian’ te worden toont dat aan.

  45. 61

    @53: “De maag zal zich in de evolutie ondertussen hebben aangepast aan een diverser menu (kleiner)”
    Als u dat stelt dan ziet u een aantal essentiele kenmerken van evolutie over het hoofd. Het is een gemakkelijke, gewaagde veronderstelling om te zeggen dat ons spijsverteringskanaal zich wel aangepast zal hebben in de evolutie. Als het eten van bepaald voedsel betekent dat we grote kans hebben om op ons 50ste levensjaar dood neer te vallen, dan is daar geen evolutiedruk op omdat mensen voor hun 50ste al voor het nageslacht gezorgd hebben. Dit voorbeeld is natuurlijk extreem, maar het toont wel aan dat er dus geen enkele reden is om te verwachten dat ons spijsverteringskanaal zich wel aan zal passen.

  46. 63

    Gemakkelijk en gewaagde veronderstelling??

    Ja wach es ff Hoekstra ik mag dan wel geen connaisseur zijn van het etenspatroon van de allereerste mensachtigen en evolutionair beschouwd een enorme boerenlul zijn wat dat betreft afijn ik heb een voorhoofd waar Badder Arie jaloers op zijn want dat bedoel je feitelijk maar dit terzijde Neanderthaler leef je nog…

    Ik wil hier toch nog even op inhaken als dat mag.

    Kwestie van logisch nadenken: onze voorvaderen t/m de oermens(en) at(en) vnl. rauwe planten, vis en misschien af-en-toe een hapje van een reeds door roofdieren aangevreten zoogdierenlijk. Hij/ zij moest echter enórme hoeveelheden eten om aan zijn energiebehoefte te voldoen (+ = groei en voortplanting en dergelijke). De grootte van de maag zal daarin toch wel een rol gespeeld hebben (neem koe, gorilla)

    Al “doende” over de millennia heen werd het menu echter uitgebreid: een kapot gevallen ei op een steen, gedroogd vlees/ vis onder een gloeiende zon (handig om mee te nemen voor onderweg)…kortom: gecomprimeerd tot 3 maaltijden per dag. En in de verkregen vrije tijd begon men verhalen te vertellen recepten uit te wisselen en hogere machten te aanbidden…

    Ik vind dat u mij wat al te gemakkelijk wegzet en zal uw excuses zonder tegenbericht aanvaarden.

  47. 64

    @63: Laat je niet in de luren leggen. Het gebruik van vuur om vlees (ja vlees, toen al een belangrijke component van de voeding) te verhitten om het sneller en ten koste van minder energie te kunnen verteren is al ouder dan de soort Homo Sapiens. Sterker nog, zowel vlees eten als eten verhitten worden door evolutiebiologen als noodzakelijke voorwaarden gezien voor het ontstaan van onze soort.

  48. 65

    Ik ben internet marketeer en ik zal je vertellen dat 90% van de websites/boeken/publicaties die je leest over dit soort onderwerpen (raw-food/alternatieve gebeuren) puur voor commercie zijn gemaakt en opgezet en door de “hype” die er heerst met betrekking tot dit onderwerp

    Ikzelf heb bijvoorbeeld tientallen websites op het gebied van gezondheid. Informatie hierop nemen we over van andere sites en herschrijven we en maken we interessanter waar nodig om een klik of sale te maken. Mensen komen op deze sites, en nemen alles als feiten over.

    Ik kan een voorbeeldje laten zien van zo’n product:
    http://www.acidalkalinediet.com/

    Deze word gepromote door tienduizenden websites (via clickbank.com) puur om geld te verdienen als “affiliate”. Dit product maakt honderden sales per dag.

    zie bijv:
    http://acidalkalinediet.com/affiliate/

    Dus iedere persoon kan een website maken, kant en klare teksten ontvangen en iedereen wijsmaken dat dit een goed dieet is terwijl ze er geen moer verstand van hebben geen doktor of voedsel deskundige zijn, en het zelf nooit gedaan/gebruikt hebben.

    Als ik op me site vertel dat zo’n raw dieet het beste is en echt super werkt, zal ik waarschijnlijk meer verkopen maken, meer kliks genereren, meer bezoekers trekken etc etc.

    Natuurlijk zal er ergens wel een kleine waarheid in het product of dieet zitten. Maar het is zwaar uit z’n verband getrokken.

    Als iemand zoekt naar bv “gezond dieet” op Google kom je uiteindelijk op bijv mijn site uit waar ik beschrijf dat een alkaline dieet goed is en dat het wetenschappelijk onderzocht is, terwijl mijn intentie is puur om bezoekers/kliks/sales te genereren.

    Vervolgens nemen blogjes van huismoeders deze informatie over en zeggen dat het voor hun ook werkt en dat ze zich er “goed bij voelen” (dit is puur psychologisch, je eigen
    keuze/aankoop/levensstijl goedpraten).

    Op een gegeven moment staat het
    hele internet er vol mee en lijkt het alsof het een nieuw wonder is.

    Je weet hoe marketing werkt. Alles word veel mooier gemaakt dan het daadwerkelijk is. Het gaat zelfs zo ver dat je op een gegeven moment artikelen ziet die zeggen dat Goji bessen kanker genezen, en dat je heel veel ziektes spontaan genezen als je in kokosolie kookt.

    Verder hebben alternatieve doktoren er ook vaak baat bij om dit soort dingen te promoten. (via boeken/producten/sites whatever)

    Welcome to the internet. Don’t believe everyting you read. Maar door dit soort goedgelovige mensen verdien ik wel me boterham elke dag.

    http://4.bp.blogspot.com/-aOwB9nEgTCI/UAhOujolCFI/AAAAAAAACWQ/dpN5rClxBcQ/s1600/486554_461461570539428_510588184_n.jpg

    Me eigen mening is dat deze mevrouw natuurlijk veels te extreem is. Net zoals iemand die z’n kind volpropt met chips en energydrinks ;)

    En zoals andere zeggen, elke beschaving kookt, zelfs midden in de jungle. Dit is niet iets van de “westerse wereld” en “voedsel industrie blabla conspiracy theory”. It’s part of evolution.

  49. 66

    @Peter
    Die links die je daar linkt is een goed voorbeeld hiervan van wat ik bedoel. Die “Guru’s” die daar aan het woord zijn in “food matters” verdienen miljoenen aan verkopen van overpriced superfoods/boeken/lezingen/producten.

  50. 67

    @Anna, #54 – “Normaal is wat het meest voorkomt.”

    Vroeger was het normaal dat de aarde plat was. Nu zijn er nog steeds heel veel dingen normaal, wereldwijd, zoals het feit dat homoseksualiteit een ziekte is, etc.

  51. 68

    Aller eerst: je moet lekker zelf weten wat je eet ^^

    Ik hoor vaak mensen klagen over E-nummers die aan voedsel worden toegevoegd, en vanwege hun onnatuurlijke aard slecht zouden zijn voor mensen. Nu heb ik mij daar even in verdiept, en het blijkt gewoon onzin te zijn.

    Aspartaan, de zoetstof die vaak in light frisdranken gebruikt wordt ipv suiker, zou kankerverwekkend zijn. Dit klopt. Echter, dit is alleen bij een immens grote hoeveelheid. De zelfde hoeveelheid aan suiker is net zo kankerverwekkend. Elk onderzoek dat ooit gedaan is naar aspartaan, en de vergelijking met suiker, laat alles zien, behalve dat aspartaan slechter is dan suiker. Men heeft lange tijd aangenomen dat E-nummers slecht zijn, omdat ze niet natuurlijk zijn, maar daar is geen enkel wetenschappelijk bewijs voor.

    Natuurlijk voedsel is niet per definitie beter/gezonder dan onnatuurlijk voedsel. Ons lichaam blijkt perfect in staat chemische ingrediënten te kunnen verwerken zonder schadelijke gevolgen. (Afhankelijk van wat je binnenkrijgt natuurlijk).

    Je voeding moet iets zijn waar jij je goed bij voelt. Waar jij plezier aan beleefd en wat jij lekker vindt. Het is een sprookje dat raw-food gezonder is. Het is anders. Ik heb graag een chocolade reep met 5 E-nummers. Jij hebt graag puur en herkenbaar voedsel.

    Het is louter een kwestie van voorkeur, niet van gezondheid.

  52. 69

    Reactie op mijn voorganger:

    Niemand heeft ooit geloofd dat de aarde plat was. In ieder geval niet dat we weten. Teksten van 3000 jaar geleden omschrijven al dat de wereld rond moet zijn :)

  53. 70

    Ten eerste: waar komt dat verhaal toch vandaag dat geraffineerde suikers (in ‘normale’ hoeveelheden, wat die ook mogen zijn) per se ongezond zijn? Bij mijn weten is dat een niet-wetenschappelijke hoax.

    Ten tweede: zowel de gemiddelde leeftijd bij overlijden als de gemiddelde periode dat mensen gezond zijn als de gemiddelde lengte van de bevolking in het overgrote deel van de westerse wereld is de afgelopen decennia alleen maar gestegen en is nog steeds aan het stijgen (de leeftijden zelfs behoorlijk hard in Nederland). Dat is niet alleen maar (en zeker ook niet 1 op 1) te relateren aan eetpatronen, maar wel voor een belangrijk deel. En zelfs als er geen positief verband zou zijn valt het blijkbaar dus wel mee met de verwoestende effecten van industrieel voedsel (al geeft het verschil in levensverwachting tussen de VS en West-Europa vermoedelijk wel aan dat er grenzen zijn).

    Ten derde: op basis van wat er in de media en op internet te zien en te lezen valt is volstrekt duidelijk dat de moeder en zoon waar de discussie over gaat met hun dieet én te weinig calorieën binnen krijgen (tenzij ze onmenselijke hoeveelheden van hun eten naar binnen zouden werken) én vrijwel zeker onvoldoende binnenkrijgen van diverse essentiële voedingsstoffen. Aspecten waarvoor volgens mij wel degelijk tamelijk onomstreden en goed onderzochte medische basisnormen bestaan. Feitelijk zijn het veganisten die zich niet aan de (toch voor kinderen al wat precaire) basisregels van het veganisme houden. Bovendien houdt de moeder haar zoon niet alleen weg van school, maar ook van artsen en kinderbescherming die zouden kunnen constateren hoe het er werkelijk voorstaat. Alles bij elkaar een tamelijk duidelijk geval van kindermishandeling (en gevaarlijke geestesziekte bij de moeder) lijkt me.

    Ik snap niet waarom dat nu weggenuanceerd zou moeten worden. Of waarom de ‘echte’ discussie over voedsel, gezondheid en opvoeding zou moeten gaan. Voor mij gaat de echte discussie over een kind van vlees en bloed.

    PS Het is een beetje flauw om de arts aan te vallen die een volgens mij (toegegeven, ik ben geen medicus) volstrekt evidente diagnose stelt, die naar ik begrijp ook niet alleen maar op beeldvorming en de lengte gebaseerd is (die overigens als ik het goed begrepen heb niet alleen ver onder het gemiddelde zit, maar ver onder de minimumcurve, en dat is echt heel klein). Het is nog veel flauwer om er op te wijzen dat het overvoeren van kinderen en het overvoeren van kinderen met slecht eten ook kindermishandeling is. Ja, kinderarbeid ook, etc. etc.

  54. 72

    “Niemand heeft ooit geloofd dat de aarde plat was. In ieder geval niet dat we weten. Teksten van 3000 jaar geleden omschrijven al dat de wereld rond moet zijn :)”

    Bij wijze van spreken heet dat.

    Ander voorbeeld: vroeger was het normaal dat de zon om de aarde draaide. En dat NIEMAND geloofde dat de aarde plat was, is wel erg kras. Waarom zou een boer uit China anno 300 n Chr. moeten geloven dat de aarde rond was? Daar is voor zo’n man toch geen enkele aanleiding voor? Ik zou je voor gek verklaard hebben als je in die tijd zou beweren dat de aarde rond was.

  55. 74

    Mijn verbazing over deze mevrouw bij Pauw en Witteman was niet vanwege het rauwe dieet.
    Ik denk dat er alleen maar baat is bij je dieet serieus te overwegen en daarin dan te proberen om suikers en vetten te beperken. (dat zou iig voor mij wel gelden)

    maar…. ik vind dat voor een kind in de groei andere manieren gelden dan voor een volwassen vrouw.
    kinderen hebben bijvoorbeeld wel transvetten nodig voor groei, terwijl ik die nu juist zoveel mogelijk probeer te vermijden.

    Als de alarmbellen afgaan door groeiachterstand is dat misschien wel een reden om er opnieuw naar te kijken…?
    Maar in plaats daarvan houdt ze hem zelfs van school omdat ze hem wil behoeden van het maken van fouten… maar het is mijn inziens JUIST de taak van de moeder om je kind te begeleiden in het maken van eigen keuzes!
    hij is 14 geen 7…!

    Dus wat ze in het fragment aan het begin zei… ja ik vind dat je dat dan wel goed moet vinden als je zoon thuis komt met dingen waar je verschrikkelijk tegen bent.
    Maar als jij je kind een goeie basis hebt gegeven en hem vertrouwd zal hij die verschrikkelijke keuzes heus niet maken. Of je kunt het dan samen bespreken. Wie weet maakt hij dan zelf de keuze.
    Niet elk kind raakt aan de dope als je hem los laat…

  56. 75

    In Mongolie worden geen groenten gegeten, simpelweg om het er niet voorkomt, een uitje en een aardappeltje hier en daar om bij de modere wereld te horen maar het dieet bestaat uit vlees en zuivel. Elk dieet heeft z’n tijd nodig en dan bedoel ik generaties voor het systeem het kan verwerken tot bruikbaar voedsel, de mongolen zijn een sterk en gezond volk. Deze mevrouw is al volwassen en heeft in de belangrijke fase van opgroeien genoeg voedingsstoffen binnen gehad, wat ze haar kind aandoet is kindermishandeling.

  57. 76

    @65 Dank voor je reactie, dat geeft weer wat meer perspectief. Ik vraag me af hoe je dit soort misleiding van de consument als het gaat om diens gezondheid, strookt met je geweten.

  58. 77

    “In gekookt, gebakken voedsel zitten zaken die in de natuur niet voorkomen. Het zou goed zijn meer onderzoek te doen naar wat het lichaam daarmee doet”
    Niet naar ” natuurlijke” zaken? Koken, bakken zorgt voor een betere vertering en opname.
    Met het eenzijdige (on)natuurlijk is “de nuance is ver te zoeken”, zoals vaker in dit soort (voedsel)diskussies

  59. 78

    @75: lariekoekjes worden hier geserveerd. De Mongolen op het platteland (lees: buiten Ulan-Batar) zijn maar wat blij als ze aan een potje met groenten-in-het-zuur kunnen komen.

  60. 79

    Persoonlijk ben ik helemaal niet misleid door die raw food goeroes en vind hun boodschap inspirerend. Zij hebben mijn leven ten goede veranderd.
    Dienen zij de Heere of de Mammon? Zijn hun verdiensten een gevolg van datgene wat zij uitdragen of omgekeerd? Die vraag is niet beantwoord.

    ‘Normale’ mensen analyseren en argumenteren …
    Raw foodisten weten …

    Zij ervaren een groter gevoel van liefde en empathie en minder emotionele schommelingen. Bovendien ervaren ze een constant lichtere en kalmere staat van zijn.

  61. 82

    @33, het is idd best heftig (maar niet nieuw), ziekte en malnutrition gaan vaak hand-in-hand waarbij het tweede vaak makkelijker te verhelpen is dan het eerste, hoewel je er soms gelijktijdig het eerste probleem mee oplost (b12 def bv)
    /ik eet liever gekookt ‘voer’ en probeer 200 gr groente & 100 gr vlees p/d – ieder zijn ding

  62. 83

    Het zou in de discussie over de zoon dan ook passender zijn als er aangegeven werd of er werkelijk sprake is van gezondheidsproblemen en/of tekorten aan essentiële bouwstoffen in plaats van op basis van de lengte en de beeldvorming over zijn dieet uitspraken te doen.

    Hoe kan iemand zo’n stuk schrijven zonder de nogal basale kennis dat mensen en dan vooral kinderen eiwitten nodig hebben die niet in groenten te vinden zijn?

  63. 85

    @83

    maagzuur (ok, maagsap), breekt alle eiwitten (proteine) af, amino zuren worden het, allemaal

    Nou, nee. Maagsap breekt niet alle eiwitten af. En maagsap breekt ze absoluut niet af tot aminozuren..

  64. 86

    @85, ok, goed, ik was iets te kort door de bocht daar (veel proteases komen bv uit de alvleesklier) – en eigenlijk sowieso iets te bondig. Het/mijn punt was dat het vooral gaat om de bruikbaarheid van de amino zuren – iets wat ze vroeger net protein utilization noemde, PDCAAS. Punt blijft dat je met plantaardig materiaal alle eiwitten kunt consumeren, bv soja. Of je dat moet willen, is een ander verhaal.

  65. 87

    Nog een reactie op het fragment:

    “In gekookt, gebakken of bewerkt voedsel zitten zaken die in de natuur niet voorkomen. Het zou goed zijn meer onderzoek te doen naar wat het lichaam daarmee doet.”

    Je suggereert dat wat in de natuur voorkomt goed is, en over de de rest bestaat twijfel. Complete nonsens: bewerkt voedsel kan heel gezond zijn. En de natuur biedt talloze ongezonde producten. Het gaat er om van zowel onbewerkte als van bewerkte producten te eten wat goed voor je is, en te laten staan van niet goed voor je is.

  66. 88

    @87 Nee, dat suggereer ik niet. Ik geef alleen aan dat met de bewerking er stoffen ontstaan die we in de natuur (of beter gezegd, in ons vroegere dieet) niet voorkomt. Daarmee is het niet slecht per definitie. Het vraagt alleen nader onderzoek om van alle die zaken (zeker bij grote hoeveelheden) te bepalen welk effect ze hebben op onze gezondheid.