In het zicht van een nieuwe onderhandelingsronde tussen de Verenigde Staten, Rusland en Oekraïne maakt Guido van Leemput in zijn Kijk op de oorlog in Oekraïne de stand van zaken op. Welke kansen zijn er op een einde aan deze uitzichtloze uitputtingsoorlog?
De ontwikkelingen van de laatste weken hebben de situatie in de oorlog in Oekraïne verder aangescherpt. De VS menen dat de uitputtingsstrategie zoals de NAVO die voerde vanaf april 2022 een heilloze weg is en dwingen de NAVO-partners en met name Oekraïne op harde wijze tot een koerswijziging. De Amerikaanse regering kiest nadrukkelijk voor zichzelf en ziet in Rusland een geschikte handelspartner waaraan meer te verdienen is dan aan de uitzichtloze uitputtingsoorlog. Ook beschouwt het zijn belangen in het Midden-Oosten van groter belang dan die in Europa. Als de voortekenen niet bedriegen zullen er over een maand onderhandelingen beginnen op basis van de militaire situatie van dat moment. Dat betekent dat Europese landen en Oekraïne een enorme aanpassing moeten doen. En dat de volgende maand hevig geweld zal inhouden in Oekraïne.
Rusland wacht eerst de Amerikaanse parlementsverkiezingen van 3 november af. Rusland wil zien wat de machtspositie van Trump dan precies is. In de tussentijd zal het vier grote dieseltransporten naar de VS uitvoeren. Bovendien wordt er openlijk gespeculeerd over het hervatten van Amerikaanse militaire aanvallen op Iran ná de verkiezingen. Rusland heeft zich inmiddels bij Iran gemeld voor onderling overleg. Ook samenwerking op het gebied van inlichtingen is daarbij aan de orde.
De verkiezingsuitslag in de VS en een eventuele hervatting van de oorlog tegen Iran zullen het Russische eisenpakket ten opzichte van de VS bepalen. Europa heeft steun aan de uitputtingsstrategie vier jaar en acht maanden volgehouden en hier en daar begint het besef door te dringen dat Europese landen zichzelf buitenspel hebben gezet. Ook de basis van de Europese maatschappij begint zich inmiddels te roeren.
Dat brengt me op de volgende punten.
De afspraak van St. Petersburg
Het grote nieuws kwam woensdag 21 oktober uit St Petersburg. Rusland heeft op uitdrukkelijk verzoek van de VS, Oekraïne en Europese landen ingestemd met ‘trilaterale onderhandelingen’ tussen de VS, Rusland en Oekraïne. Onderwerp van gesprek moet ‘een raamwerk’ worden dat verschillende aspecten van een vredesakkoord en toekomstige betrekkingen moet regelen. Dat wil zeggen dat de onderhandelingen niet alleen tussen de VS en Rusland gaan, o.a. over Oekraïne maar ook mét Oekraïne. Over andere partners, zoals Europese buurlanden, de EU, de VN of de OVSE is niet gesproken.
Naar eigen zeggen is Rusland bereid te onderhandelen, maar is ‘er nog niet klaar voor’. Over een paar weken, ergens tussen 9 en 18 november, zouden dergelijke gesprekken kunnen worden gehouden. Rusland laat voelen dat het de touwtjes in handen heeft en ook het initiatief in zowel de militaire strijd, de oorlog, én in de politieke strijd, de diplomatie.
Tot die tijd worden grote bombardementen uitgevoerd tegen de Oekraïense infrastructuur. Dat is al vanaf het begin van de maand oktober verhevigd gaande en zal elke dag doorgaan. Duizenden drones en raketten zullen op Oekraïne worden afgevuurd in de komende weken. Als het dan half november wordt en de politieke en militaire machtsverhoudingen zijn zoals ze nu zijn dan zal Rusland de eisen aanpassen. Waarschijnlijk kan Rusland meer eisen dan nu.
Wat werd in Oslo afgesproken?
Nadat de afgelopen twee weken een harde crisis uitbrak tussen de regeringen van Oekraïne en de VS, bleek tijdens een overleg in de Noorse hoofdstad Oslo, dinsdag 20 oktober, dat de westerse landen samen een soort plan hadden bereikt. In Oslo kwamen vertegenwoordigers van de VS, Oekraïne, Finland en Noorwegen (de EU en de NAVO) in levenden lijve bijeen. Per video-verbindingen voegden zich daar ook Polen, Frankrijk, Engeland en Duitsland bij. Opvallend was de hoofdrol voor Finland en Noorwegen en de bijrol voor de grote Europese landen. Regeringsleiders Stubb van Finland en Støre van Noorwegen waren in persoon aanwezig en speelden daarmee een opmerkelijke hoofdrol.
Er werden een paar belangrijke zaken overeengekomen waarmee Oekraïne de komende weken moet zien door te komen. Er is volgens uitlatingen van de Finse president Stubb een moratorium afgesproken op beschietingen van alle koopvaardijschepen in de Zwarte Zee. Dat betekent dat Oekraïne noch Rusland elkaars schepen mogen aanvallen. Daarmee vervallen strafmaatregelen tegen Rusland om toch producten uit te voeren. Het gaat vooral om olie- en graanproducten. Voor Rusland een belangrijke stap voorwaarts in het breken van de internationale sanctiepolitiek. Voor Oekraïne een belangrijke bron van inkomsten als graan en ander voedsel kan uitvoeren en er geld mee verdient. Voor Europese landen een aanwijzing dat de financiële nood voor Oekraïne afneemt en de druk op Europese financiële steun wat kleiner wordt. Ook een reden om dit moratorium te steunen.
Tevens zullen de VS de stopgezette inlichtingen weer aan Oekraïne leveren, maar in ruil daarvoor mogen geen bombardementen op olieraffinaderijen in Rusland worden uitgevoerd. Het leveren van Patriot 3 interceptieraketten is sterk ondergeschikt aan een hervatting van de Amerikaanse aanvallen op Iran. In dat geval wordt er hoe dan ook niets aan Oekraïne geleverd.
Volgens president Zelensky is er over een ‘artikel 5- achtige constructie’ gesproken. Dat slaat op artikel 5 van het NAVO-verdrag dat een bijstandsverplichting voor alle leden van de NAVO inhoudt. Zelensky lijkt er op te wijzen dat het niet om een bijstandsverplichting maar een bijstandsbelofte zou gaan. Dat betekent in ieder geval geen NAVO-lidmaatschap. Daar staat waarschijnlijk tegenover dat Rusland een neutrale positie van Oekraïne eist, net zoals Oostenrijk nu heeft. Een EU-lidmaatschap is daarbij geen bezwaar, mits neutraliteit gewaarborgd blijf, ook als de EU een sterk militair beleid krijgt. Het is duidelijk dat dit punt heel onzeker is en in de komende tijd zwaar bevochten zal worden.
De crisis tussen Oekraïne en de VS
Columnist Ignatius van de Washington Post kreeg in het weekend van 10 oktober een tip dat er vrijdag 9 oktober een zes uren durend overleg plaatshad over het beëindigen van de oorlog in Oekraïne. Daarbij zouden de plannen veel verder gaan dan het energie-bestand dat Trump in het weekend beval. Het grootste nieuws toen was dat er drie Europese landen aan het overleg deelnamen, Frankrijk, Engeland en Duitsland.
Hierna, in de tien dagen voor de besprekingen in Oslo, kwam een zware crisis tussen Oekraïne en de VS aan het licht. De kern ervan is dat de Amerikaanse regering van Trump de uitputtingsoorlog zoals deze door het Westen werd gevoerd, ook door de regering Biden, niet zinnig meer acht. Oekraïne kan niet winnen op deze manier en Rusland bezwijkt niet, is de Amerikaanse analyse. Ze willen nu een doorbraak forceren in de onderlinge betrekkingen. Zowel met Oekraïne als met Rusland.
De conclusie dat de uitputtingsstrategie is uitgewerkt werd de afgelopen maanden ook door vooraanstaande Oekraïners getrokken zoals de afgezette minister Fedorov, oud-perssecretaris Mendel en parlementslid Honcharenko. Hun sleutelargument is dat op dezelfde manier doorgaan zal leiden tot de vernietiging van Oekraïne. Dat standpunt leidde tot nu toe niet tot een koerswijziging bij president Zelensky of de Europese partners. Zelensky verwoordde dit probleem echter wel door voorafgaand aan het overleg in Oslo nog te melden dat als Oekraïne niet zwaar gesteund wordt met geld en wapens er wel eens 20 miljoen Oekraïners naar Europa zouden kunnen vluchten.
De regering Trump had vorig jaar al zware voorwaarden gesteld aan het leveren van wapens. De Amerikanen zouden niet meer leveren op eigen rekening, als anderen betalen dan deden ze het wel. Amerikaanse wapens werden door Europese NAVO-leden betaald.
De koers van de uitputting moet worden verlaten. In feite geldt dat ook voor de Europese NAVO-partners die door hun voluntarisme voortgedreven (‘we willen winnen’) alleen meer van hetzelfde zouden doen. Duidelijk werd dat de bevolking van West- maar vooral Zuid-Europese landen er niet meer in geloofden. Grote demonstraties en een Franse opstand maken duidelijk dat het Europese oorlogsbeleid niet langer goed is vol te houden. De winst voor rechtse anti-oorlogspolitiek in Duitsland, de opstand in Frankrijk tonen aan dat een koerswijziging nodig is.
Een Europese positie
Inmiddels dringt, de laatste dagen, het inzicht in de Europese hoofdsteden door dat er een eigen delegatie naar Rusland moet gaan. Er zijn op moment van schrijven besprekingen gaande wie daarin moeten deelnemen. Er zou een groepje regeringsleiders moeten samengesteld. De Finse president Stubb lijkt een geschikte kandidaat. Het heeft dus lang geduurd en gaat eigenlijk met de staart tussen de benen. Wat de Europese beleidslijn moet zijn, de inhoud van het beleid, is momenteel helemaal niet duidelijk. Het voorzetten van de financiële en militaire steun staat zeker nog centraal.
Een heel zware maand voor de boeg
De oorlog gaat de vijfde winter en de Russische bedoelingen zijn duidelijk. Dat is om Oekraïne verregaand stuk bombarderen en tot concessies te dwingen. De gevolgen zijn verschrikkelijk. In het geval van de bommen in Oekraïne kan dat leiden tot grote koude voor miljoenen mensen.
De VN heeft onlangs cijfers bekend gemaakt van de burgerslachtoffers die sinds het begin van het jaar zijn gevallen/gemaakt. Tenminste 328 burgers werden gedood en 2105 verwond in de maand september, de bloedigste september sinds 2022 en 85% hoger dan in september 2025. Het aantal burgerslachtoffers in de periode januari t/m augustus 2026 was 59% hoger dan in dezelfde periode in 2025 en twee keer zo hoog als in 2024. De grootste doodsoorzaak van deze burgerslachtoffers waren de langeafstandswapens als raketten en drones.
De staat wil oorlog. Wij willen een toekomst
In Zuid-Europese landen zijn enorme demonstraties geweest tegen de bezuinigingspolitiek. In Frankrijk is er een halve opstand uitgebroken. Direct of indirect wordt daarbij ook de militarisering aan de orde gesteld De basis voor de steun van het uitputtingsbeleid van Oekraïne wordt daarmee ter discussie gesteld. Nog geen maand geleden veranderde ook in Nederland de toon van het debat door de succesvolle demonstratie Stop de Oorlogskoorts.
De afgelopen week begint er in de leidende kringen van de publieke opinie het besef door te breken dat een andere politiek nodig is. Trouw heeft generaal b.d. Matthijssen een voorzet laten doen, maar Matthijssen noch een hoofdartikel van Trouw bieden veel soelaas. Toch is het een realistische maar uitzonderlijke aanpassing aan de omstandigheden die natuurlijk veel en veel te laat kwam. Wij hebben dit al zo’n viereneenhalf jaar bepleit. Verwensingen waren ons deel.
Eerder deze maand stelde de Nederlandse regering ronduit dat Rusland de vijand is. Hoewel er dus meer geluiden zijn te horen die om bezinning vragen, is het geenszins zeker dat de oorlogskoers zal worden verlaten.
De meeste reacties op de recente Amerikaanse onderhandelingsplannen zijn vol ontzetting en spreken van verraad. De Volkskrant wil dat Europese landen Russische drones en raketten uit de lucht van Oekraïne gaan schieten, dat wil zeggen een no-fly- zone instellen. Als dat gebeurt, is dat een ernstige nieuwe escalatie van de internationale betrekkingen. Ook de bekende influencer De Wijk vindt dat de oorlog moet worden voortgezet en dat daarvoor ook de welvaartsstaat moet worden opgeofferd. Waarschijnlijk zal een Russische operatie deze maand deze West-Europese oorlogsstemmen niet doen verstommen.
