De documentaire Raving Iran toont een paradox die wringt en blijft hangen. Een regime dat cultuur probeert te reguleren tot op het bot, en een generatie die zich daar nauwelijks nog door laat intimideren. Wat opvalt is niet alleen de ondergrondse techno, de geheime feesten in de woestijn of de constante dreiging van arrestatie. Het is de openhartigheid. Bijna iedereen spreekt vrijuit over de overheid, en zelfs tegenover ambtenaren valt een opmerkelijke directheid op.
Die openheid lijkt op het eerste gezicht roekeloos. Twee dj’s, Anoosh Rakizade en Arash Shadram, die zonder omwegen uitleggen dat hun werk feitelijk verboden is, die hun frustratie over censuur uitspreken tegenover functionarissen die hen kunnen dwarsbomen, of erger. Toch voelt het geen moment als bravoure. Eerder als vermoeidheid. Alsof de energie om nog toneel te spelen simpelweg op is.
De documentaire is inmiddels bijna tien jaar oud, en dat gegeven schuift de film in een ander licht. Wat toen nog voelde als een ondergrondse spanning, blijkt onderdeel van een bredere ontwikkeling. De openhartigheid die in de film doorsijpelt, was geen uitzondering. Het was een voorbode.
De recente en steeds groter wordende protesten in Iran maken dat pijnlijk zichtbaar. Wat in Raving Iran nog kleinschalig en impliciet is, is inmiddels uitgegroeid tot openlijke, massale confrontatie. Vrouwen die hun hoofddoek afwerpen, jongeren die de straat op gaan, slogans die direct de kern van het regime raken. De terughoudendheid is verdwenen. De onderstroom is bovengronds gekomen en wordt daar door het regime hard weer naar teruggeslagen. Deze documentaire laat zien dat dat tevergeefs is.
Het legt daarmee een laag bloot die zelden zichtbaar wordt in geopolitieke analyses. Repressie leidt niet automatisch tot stilte. In dit geval ontstaat een vorm van alledaagse dissidentie. Geen grote gebaren, geen georganiseerde oppositie, eerder een constante onderstroom van kritiek die zich uit in gesprekken, blikken en kleine keuzes. Muziek maken zonder toestemming wordt zo een politiek statement, zelfs als het primair als artistieke noodzaak voelt.
Interessant is hoe de interactie met de bureaucratie verloopt. De ambtenaar die hen te woord staat, opereert binnen het systeem, bewaakt regels, stelt grenzen. Tegelijkertijd ontstaat er ruimte voor een bijna informele uitwisseling. Geen theatrale confrontatie, eerder een ongemakkelijke dialoog waarin beide partijen weten hoe de werkelijkheid in elkaar zit. De regels worden benoemd, de beperkingen erkend, en toch klinkt er onder de oppervlakte iets als wederzijds begrip.
Dat maakt de film ongemakkelijk. Het zwart-witbeeld van onderdrukker en onderdrukte vervaagt. De staat is aanwezig, controlerend, vaak hard. Tegelijkertijd bestaat die staat uit individuen die zelf ook binnen datzelfde systeem manoeuvreren. De openhartigheid van de dj’s werkt daardoor als een spiegel. Niet alleen richting de macht, ook richting de mensen die die macht uitvoeren.
Met de kennis van nu krijgt die openheid een andere lading. Wat in 2016 nog leek op persoonlijke moed of individuele vermoeidheid, blijkt onderdeel van een bredere erosie van gezag. Als mensen zelfs tegenover vertegenwoordigers van de staat hun kritiek nauwelijks nog inhouden, is de legitimiteit al aan het schuiven. De protesten van de afgelopen jaren bevestigen dat proces. Ze maken zichtbaar wat in de film al hoorbaar was.
De uiteindelijke keuze om Iran te verlaten voelt dan ook minder als een dramatische breuk en meer als een logische uitkomst van een proces dat al gaande was. Wanneer openheid structureel geen ruimte krijgt om iets te veranderen, verschuift het speelveld. De energie verplaatst zich. Eerst naar de marge, daarna over de grens.
Raving Iran laat zien dat verzet zich lang niet altijd manifesteert als heroïsche strijd. Soms is het simpelweg het blijven zeggen wat iedereen al denkt. Hardop, zonder omweg, zelfs tegen degene die het systeem vertegenwoordigt. Dat is tegelijk klein en ontwrichtend.
Raving Iran, gezien tijdens Films that Make Noise in het Haagse PAARD, een reeks die muziek expliciet als vorm van verzet positioneert. Wil je hem kijken? Dat kan hier op youtube