De val van een virtuele toren
Al eerder was hier aandacht voor de Belle van Zuylen middels een duidelijke video van Ad van der Stok. Nu de toren niet door gaat, reflecteert hij op alles wat er omheen gebeurd is.
Lokale politiek gaat vaak over de inrichting van de stad en dat weten ze in Utrecht. Vorig jaar maart viel het college over de aanleg van een invalsweg. Nadat de VVD er een pleister op plakte ging het aangepaste college verder, met op de agenda het volgende plan: het Muziekpaleis.
Ondertussen ging in de luwte van de publiciteit de voorbereiding voor de bouw van de vele malen grotere Belle van Zuylen door. Sinds 2006 stond deze 262 meter hoge toren fier overeind. Al waren er buiten het stadhuis amper voorstanders te vinden. Gelukkig deed de crisis wat de Utrechtse gemeenteraad naliet: de stekker uit het plan trekken.
Voor de Utrechter en de geïnteresseerde: een verslag van 14 maanden nieuwsgierigheid en verbazing. Nieuwsgierigheid over de motieven überhaupt zo’n toren in een nieuwbouwwijk te willen zetten. Waarom laat een wethouder of gemeenteraadslid zich overtuigen van zo’n plan?
Verbazing over het feit dat het uitgewerkte plan van mei 2008, al die tijd tegenstrijdig is geweest met het Masterplan dat in januari 2006 door de gemeenteraad zelf werd goedgekeurd. Een raad die zichzelf zo weinig serieus neemt is slecht nieuws. Zeker voor de stad waar de komende jaren het stationsgebied het decor vormt voor de meest grootschalige verbouwing van het land, à 4 miljard euro.
Voorspel
In de hoogbouwvisie van Leidsche Rijn Centrum Noord, liet Jo Coenen opnemen dat de sky de limit was. Hoogbouwvisies hebben meestal meer met hoogbouw dan met visie te maken en hoogbouw, dat laat projectontwikkelaar Burgfonds zich geen twee keer zeggen. Met een 262 meter hoog ontwerp van de Architecten Cie onder de arm stapt ze naar PvdA wethouder Bosch. Er is nog geen plan en hij omarmt prompt de aangeboden toren. In 2006 komen de eerste beelden van de Belle van Zuylen naar buiten, die nog wat aan een grap deden denken. Dat verandert in mei 2008 met de presentatie van een verder uitgewerkt plan. Ik begin de berichtgeving te volgen.
De landelijke reacties zijn afwijzend. Minister Cramer spreekt zich er publiekelijk tegen uit, net als Rijksbouwmeester Mels Crouwel, Ruimtelijk Planbureau directeur Wim Derksen en NRC architectuurrecensent Tracy Metz. De positieve geluiden komen vooral uit de lokale politiek. De ommezwaai van Aleid Wolfsen is opmerkelijk. In zijn campagne voor het burgemeesterschap is hij tegen, maar met het omhangen van de ambtsketen draait hij moeiteloos 180 graden.
Najaar 2008
De weerstand in Utrecht wordt verwoord door Utrechter Peter Tol. Hij probeert een referendum van de grond te krijgen, waarvoor hij een grote hoeveelheid handtekeningen aan de gemeenteraad overhandigt. De raad beweert dat een referendum hierover niet mogelijk is, dus het komt er niet. Al moet men oorzaak en gevolg hier wellicht omdraaien.
12 november 2008
Een debat in architectuurcentrum Aorta over de Belle – zoals de toren in weerwil van zijn voorkomen wordt genoemd. Architect Branimir Medić presenteert het plan en refereert veelvuldig aan torens in Moskou, Parijs en Malmö. Hij schetst een internationaal cachet, Utrecht is tenslotte een wereldstad. De zaal brengt hem met beide benen terug in nieuwbouwwijk Leidsche Rijn. Tussen neus en lippen komt ook ‘de verticale stad’ nog aan de orde. Een uitdrukking die appelleert aan de verbeelding, maar niet elke opeenstapeling van vloeren rechtvaardigt. Het panel is verdeeld, de zaal overwegend tegen. Vermeldenswaardig: de top van de toren wordt zo breed als de Dom hoog is.
29 januari 2009
Na een korte presentatie van de stedenbouwkundige volgt bij deze tweede publieke avond uitgebreid debat. Wederom lijkt er uit de gemeenteraad niemand aanwezig, maar wethouder Bosch is er wel. Overigens vooral als toehoorder en niet als debater – alles wat je als politicus zegt kan tegen je gebruikt worden. Wel sluit hij de avond af, met wat communicatie, éénrichtingverkeer dus. Pointe: we zijn blij met jullie inbreng, niets staat nog vast, maar we gaan door met ontwikkelen. Mij verbaasd ondertussen de volkomen afwezigheid van elk alternatief. Hoe kun je voor zo’n prestigieus project het beste plan kiezen, zonder dat er iets te kiezen valt.
Na het tweede debat ontmoet ik Peter Tol, die ondertussen met andere tegenstanders het Belleberaad heeft geformeerd. Een regelmatig overleg met koffie in afwisselende Utrechtse woonkamers. Ik drink koffie mee. Het gezelschap bestaat dan uit buurtbewoners, een journalist, twee planologen, een voormalig Utrechtse wethouder en naast mij nog een architect. Verschillende motieven, maar hetzelfde doel, of eigenlijk twee. Een open en transparant debat over de wenselijkheid van de Belle. Daar voeg ik het ontwikkelen van alternatieven aan toe. Ik ben niet tegen de Belle, maar voor een beter plan.
Voorjaar 2009
Om het plan goed te doorgronden verzamel ik het kaartmateriaal achter de verkoopplaatjes. Dat is niet eenvoudig, omdat het materiaal op de website van de ontwikkelaar deels achterhaald is. Tekeningen spreken elkaar tegen. Misschien niet toevallig, want waarom buitenstaanders meer inzicht geven dan nodig?
Mei 2009
Veel kritiek gaat over de hoogte: hij past niet in een nieuwbouwwijk naast het Groene Hart. De meeste problemen zitten echter in de voet van de toren. Zo komt er door de uitlopende vorm van de toren amper daglicht binnen. Terwijl zelfs Hoog Catharijne – niet het meest inspirerende winkelcentrum denkbaar – op vele plekken daglicht binnenkrijgt. Mensen hebben namelijk licht nodig, een basisingrediënt van goede architectuur.
Een ander punt is de parkeergarage die 1700 plaatsen telt en op de 6de t/m de 9de verdieping ligt. In een presentatie aan de raad, begin mei, vertel ik dat dat toch heel raar is als je erover nadenkt. Stel je zit in je auto, wilt in een winkel iets halen, maar parkeren op straat is bijna onmogelijk en dus moet je bijvoorbeeld naar de 8ste verdieping rijden om te parkeren. Dan met de lift terug naar beneden voor je aankoop en vervolgens in omgekeerde volgorde terug. Niet handig. Ook niet duurzaam trouwens. Het levert jaarlijks meer dan 600.000 * auto’s op die onnodig 6-9 verdiepingen omhoog gassen. Terwijl de ontwikkelaar beweert – het zal geen verbazing wekken – dat het een duurzaam gebouw is.
Ik schrijf een opiniestuk op het lokale weblog, AllesoverUtrecht.nl, aan de hand van één vraag. Waarom bekijkt een particuliere woningzoekende op internet en in het echt vele huizen voor er één te kopen, maar worden er bij deze half miljard dure toren welgeteld nul alternatieven bekeken? De raad krijgt het stukje in haar inbox. Reactie blijft uit.
Juni 2009
Hoewel niet verplicht, heeft de wethouder voor de locatie van de Belle een Milieu Effect Rapportage (MER) laten maken. Dat vond hij belangrijk, al gold dat blijkbaar niet voor de kwaliteit. In de windstudie zit een amateuristische fout: het gebruikte model correspondeerde niet met het ontwerp. De zonnestudie is zo klein weergegeven – het hele stedenbouwkundige plan op 15 mm – dat simpelweg niet te zien is hoe de schaduw rondom de toren valt. Over de meer dan 600.000 overbodige parkeerbewegingen staat niets vermeld. We stellen de raad op de hoogte en veel van de kritiek wordt overgenomen, wat overigens niet betekent dat daar consequenties uit getrokken worden: ze laat de MER passeren, die nu doorgaat naar de landelijke commissie.
September 2009
De woordvoerder van Burgfonds, Luc Dietz, beweert dat de intentieovereenkomst met de gemeente zo goed als klaar is. B&W lijkt gelijk akkoord te gaan en dan komt het bij de raad, die ook in meerderheid voor is. Voor de verkiezingen moet het rond zijn.
In een e-mail vraag ik de fractiewoordvoerders op welk beeldmateriaal ze hun oordeel eigenlijk baseren. Het enige beeldmateriaal dat wij voorhanden hebben, is dat van de ontwikkelaar / belanghebbende / verkoper. Uit de reacties wordt duidelijk dat ze niet meer weten dan wij, het geïnteresseerde publiek. Ik besluit in een filmpje duidelijk te maken wat er aan het beeldmateriaal niet deugt, dat het eigenlijk reclame is en niet bedoeld om je oordeel op te baseren.
Interessant aan de pro-Belle-argumenten waar de raadsleden mee komen, is dat ze nooit lijken door te dringen tot een wezenlijke vraag als, levert zo’n toren nu een goed stuk stad op? Zo vinden zowel GroenLinks als de VVD het een goed idee veel vierkante meters in dat nieuwe centrum van Leidsche Rijn te realiseren. GroenLinks omdat er dan minder in het groene hart gebouwd wordt, de VVD omdat “de OZB inkomsten op miljoenen kunnen worden geschat”. Beetje vreemd VVD standpunt – meer belastinginkomsten – maar beide legitiem. Ze hebben alleen niets te maken met de vraag of die vierkante meters in zo’n toren moeten komen. Je kunt ook elk gepland gebouw een verdieping hoger maken. Het CDA laat zich meer leiden door onderbuikgevoelens: “we zullen ze in Amsterdam laten zien waar Utrecht ligt.” Bij de PvdA halen ze de geschiedenis erbij. Geert Grote was ooit, in de 14de eeuw, tegen de Dom, maar: “Wat zou Utrecht nu zijn zonder Dom?” Dus, omdat eeuwen geleden iemand ongelijk had die de Dom niet wilde, moeten we nu een hele andere toren op een hele andere plek met gejuich verwelkomen? Retorische acrobatiek die niets te maken heeft met het bouwen van een stad. **
Oktober 2009
Zonder grote verwachtingen bezoeken we de directeur Ruimte op ’t ministerie van VROM. De minister is tenslotte tegen, bovendien is het Groene Hart een Nationaal landschap. Hij begrijpt onze bezwaren, maar de minister kan niets doen. Er is namelijk geen kader waarbinnen ze iets kan doen, zoals een nationale hoogbouwvisie. In Nederland moet je dus, om politiek te bedrijven, eerst een kader – een regeltje – hebben waar iets niet aan voldoet. Dan pas mag je als politicus zeggen dat het niet kan, omdat we dat zo niet hebben afgesproken. Calvinistenpolitiek. Je kunt als minister ook naar Utrecht afreizen en je daar voor een zaal Utrechters kritisch uitlaten. Dan ga je misschien op de tenen van de wethouder – in dit geval ook partijgenoot – staan, maar soms is dat nodig. Maar er was geen kader, dus kon de minister van Ruimtelijke Ordening niets doen.
November 2009
Het Belleberaad dient zienswijzen in op het bestemmingsplan en de MER.
Onder de naam ‘Verleiding of misleiding’ verschijnt op Sargasso ‘t filmpje over het beeldmateriaal. Te zien is dat waar de afbeeldingen een sprookjesachtig landschap tonen feitelijk een industrieterein ligt, dat op de plek van een park eigenlijk vele banen autoverkeer voorbij raast. Ook is de toren slanker weergegeven dan hij wordt. Bovendien is er op geen enkele afbeelding een windmolen te zien, terwijl de projectontwikkelaar windenergie in z’n duurzame beloften heeft staan. Waarderende reacties en NRC-columnist Marc Chavannes plaatst ‘m op zijn blog. Dan komt spindoctor Dietz in de comments in actie: “Als ontwikkelaar zijn we blij met iedere discussie over ons project. Gelukkig alleen hoeft het gemeentebestuur van Utrecht geen beslissing te nemen over de Belle op basis van onze artist impressions; daar zijn ze niet voor bedoeld.”
Januari 2010
Lezend in het Masterplan dat in januari 2006 door de gemeenteraad is vastgesteld kom ik erachter dat de in mei 2008 gepresenteerde Belle daar helemaal niet aan voldoet. Want de publieke functies liggen niet aan de straat, maar verscholen in een overdekt complex en dat is niet de bedoeling. *** Er is dus meer dan anderhalf jaar voor niets gepraat, gestudeerd en geld besteed. Want als ze zichzelf serieus neemt moet de gemeenteraad het plan afkeuren. Al vraag ik me af of ze daarvan op de hoogte is.
Even lijkt het erop dat de intentieverklaring over de verkiezingen heen getild wordt, maar dan volgt op 22 januari een onverwacht bericht. In een gezamenlijke persconferentie maken wethouder Harrie Bosch en Burgfonds bekend dat de Belle er niet komt. Niet wegens de problemen die het plan kent, of omdat ze niet aan het masterplan voldoet, maar omdat door de voortdurende economische malaise de gemeente het vertrouwen in een succesvolle afloop heeft verloren. De crisis doet wat de politiek nalaat.
Burgfonds betreurt het. Na afloop van de persconferentie meldt Peter Ruigrok, directeur van Burgfonds: „Als zich vandaag een andere gemeente meldt met interesse voor de Belle van Zuylen, dan houd ik mij aanbevolen.” Waarmee hij nog maar eens laat zien dat de Belle van Zuylen met Utrecht eigenlijk niets te maken heeft.
Utrecht haalt opgelucht adem, maar misschien wel te vroeg. Na de verkiezingen komt vast een volgende ontwikkelaar met plan langs, wijzend op de 265 meter in het conceptbestemmingsplan. De vraag is of de nieuwe gemeenteraad zo’n plan wel op waarde kan schatten. Bovendien loopt er in Utrecht nog een veel groter en complexer project: de verbouwing van het stationsgebied. Niet alleen het grootste verbouwingsproject van het land, maar misschien ook het meest complexe. Alleen al door de velen dagelijkse bezoekers die ook tijdens de verbouwing blijven komen. Het zal de lokale politieke agenda de komende jaren domineren, zonder dat we moeten verwachten dat de raad er echt grip op krijgt.
* Indien elke parkeerplaats per dag door 1 auto gebruikt wordt, rijden er jaarlijks 1700 x 365 = 620.500 auto’s onnodig 6-9 verdiepingen omhoog.
** De argumenten van het CDA en de PvdA komen uit het RTV Utrecht Dossier
*** In de voet van de toren waar zoals boven te zien is weinig licht binnenkomt zit een soort binnenplein. Dit binnenplein vormt de entree voor winkels, een conferentiecentrum, horeca en andere publieke functies.
In het Masterplan voor Leidsche Rijn Centrum staat te lezen: “De publieksfuncties en entrees van gebouwen zijn per definitie gesitueerd op de begane grond, aan de straat en niet verscholen in overdekte complexen of binnengebieden.” Dit Masterplan werd op 12 januari 2006 door de gemeenteraad goedgekeurd.
