De langverwachte aanval op Iran is gestart. Het doel lijkt het omverwerpen van het regime, al blijft het Trump, dus strategische consistentie is vaak ver te zoeken. Ook het nucleaire programma is een doel, hoewel het de vraag is in hoeverre dat echt bestaat. In ieder geval kan Trump straks claimen dat hij opnieuw een oorlog heeft ‘beëindigd’, nadat hij die zelf heeft aangezwengeld.
Het idee dat een externe militaire ingreep in een land leidt tot een stabiele transitie blijft hardnekkig. De recente geschiedenis geeft weinig aanleiding voor optimisme. Irak en Libië laten vooral zien hoe snel staten kunnen desintegreren zodra het centrum wegvalt.
Binnen Iran bestaat brede onvrede. Protesten van de afgelopen jaren tonen dat vooral jongeren verandering willen. Tegelijkertijd vertaalt die onvrede zich maar zeer beperkt in steun voor buitenlandse interventie. De angst voor chaos, burgeroorlog en economische instorting weegt zwaar. Bovendien geeft een aanval het regime directe munitie om oppositie als buitenlandse pion weg te zetten.
Stel dat het regime valt. Dan begint het probleem pas. Er ligt geen breed gedragen alternatief klaar. Oppositie is versnipperd en jarenlang onderdrukt. In dat vacuüm duikt de naam van Reza Pahlavi op, de zoon van de laatste Sjah. Hij profileert zich als seculier alternatief, gesteund door delen van de diaspora. Maar binnen Iran is zijn draagvlak minder vanzelfsprekend. De sjah-periode staat zowel voor stabiliteit als voor repressie en afhankelijkheid, en hij wordt door velen met wantrouwen bekeken.
Veel Iraniërs zoeken eerder een republikeinse vorm met legitimiteit dan een restauratie van de monarchie.
Regime change van buitenaf blijft een sprong in het onbekende. De kans dat het leidt tot controle is klein. De kans dat het bestaande structuren breekt zonder iets stabiels terug te zetten is aanzienlijk groter.